Coğrafi işaretli ürün · Karabük
Karabük’ün Safranbolu ilçesinde yetiştirilen safran çiçeğinin kurutulmuş tepeciklerinden elde edilir. Parlak koyu kırmızı, ipliksi parçaları kendine özgü tat, koku ve aroma taşır.
Avrupa BirliğiAB tescilli · PDOTescil tarihi · 6 Şubat 2024Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Safranbolu Safranı nedir?
Safranbolu Safranı, Karabük ili Safranbolu ilçesinde yetiştirilen Crocus sativus bitkisinin kurutulmuş, üç parçalı tepeciklerinden elde edilir. Parlak koyu kırmızı, ipliksi parçalar 2,5–3 cm uzunluğundadır; kendine özgü tat, koku ve aroması bulunur.
Ayırt edici özellikleri
Çiçek organları ve boyama özelliği
Bir adet olan dişi organ (ovary), yumurta borusu ve tepecik (stigma)’den oluşmaktadır.
Sicil, ürünün kendi ağırlığının 100 bin katı kadar boyama özelliği taşıdığını belirtir.
Kök: Soğanlarda üç farklı kök çeşidi ayırt edilmektedir.
Soğanların alt kısmından emici kökler çıkmaktadır ve bu kökler nispeten uzundur.
Soğanın filiz tomurcuklarının alt kısmından tek tek gelişen kontraktil kökler çıkar.
Bu kökler kalın ve kısadır, ayrıca bu kökler sadece yüzeye yakın derinliğe ekilen soğanlardan çıkarlar.
Bu köklerin asıl görevi yeni oluşan soğanların su ve besin madde alımlarını arttırmaktadır.
Emici kontraktil kökler önceki kontraktil köklerin oluşumundan üç hafta sonra ortaya çıkarlar ve diğerlerine göre daha uzun ve incedirler.
Kuru maddede yapılan analizlerin sonuçları aşağıda gösterilmiştir. Birimi belirtilmemiş acılık, safranal ve renk yoğunluğu sonuçlarına yeni bir birim eklenmemiştir.
Sicildeki kuru madde analiz sonuçları
Sicil belgesinin 3. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Soğan biçimi ve büyüklüğü
Soğan elips biçimli, alttan hafif basık ve kök kısmı hafif çukurdur. Çevresi parlak açık kahverengi, çok ince lifli kabuklarla kaplıdır; çapı 2–4 cm’dir.
Çiçeklenme ve tepecik yapısı
Çiçeklenme Ekim ayının ikinci veya üçüncü haftasından başlayarak 15–20 Kasıma kadar sürmektedir.
Erişkin düzeye gelmiş her bir bitkiden ortalama 7–8 adet çiçek alınır.
Bitki boyu 20–30 cm kadardır.
Çiçekler mor renklidir ve altı tane taç yapraktan oluşmaktadır.
Çiçekte üç adet erkek organ bulunmaktadır.
Tepecik, flament denilen üç ipliksi parçaya ayrılır. Sicilin tanımında uzunluk 2,5–3 cm, bitkisel özellikler bölümünde ise en az 2 cm olarak verilir.
Bitkinin yararlanılan organı bu üç parçalı olan tepecik kısmıdır.
Yaprak: Her erişkin soğanda 6 yaprak bulunur.
Mayıs ayında yapraklar kurur.
Yaprak gelişimi ile kök gelişimi beraber olmalıdır.
Çiçek: Çiçekler mor renkli olup çiğdeme benzer.
Çiçekte üç adet erkek ve bir adet dişi organ (ovary) bulunur.
Dokuma renkleri ve desenleri
Tepecik (stigma) parlak koyu kırmızı (kiremit) renktedir.
Sicil, Safranbolu Safranını renk, aroma ve renklendirme özellikleri bakımından diğer safranlarla karşılaştırarak üstün nitelikte anlatır. Bu ifade belgenin ürün değerlendirmesi olarak aktarılır.
Sicil kuru maddede pikrokrosin için en az %70, safranal için %20–50, krosin için en az %190 yazımını kullanır. Bu kaynak ifadeleri analiz sonuçlarından ayrı tutulmuş; özellikle %190 değeri bir kütle bileşimi hesabına dönüştürülmemiştir.
Safranbolu Safranı Nasıl İşlenir ve Üretilir?
Hazırlama işlemleri
Safranbolu ilçesi coğrafi konumu itibariyle Karadeniz iklimi ile İç Anadolu iklimi arasında geçiş özelliği gösterir. Safran soğanlarının ekileceği arazi en az 2–3 defa sürülerek ekime hazır hale getirilir. Haziran başı itibariyle sökme, kuruma ve dinlenme periyotlarının ardından soğanların ekimi ağustos ayının 15’i ile 30’u arasında gerçekleştirilir. Ekim elle çapalamada 30 cm, makineyle çapalamada 50–80 cm aralıklarla açılan çizilere veya sırta ekim şeklinde yapılır.
İlk ekim zamanında soğanlar, 12–15 cm sıra üzeri mesafelerde 10–15 cm derinlikte açılan çukurlara elle ekilir. Soğanlar ilk ekimin ardından toprak altında ikinci yıl ve üçüncü yıl üremeye devam ederek bitki aralıkları birbirine yaklaşım sağladıkları için 12–15 cm olan sıra üzeri mesafeleri üçüncü yılda 5–8 cm’e kadar daralabilir.
Sıra mesafesinin daralmasına bağlı olarak üründe verimin artırılması için üçüncü yılın sonundaki ürün hasadından sonra toprak altındaki soğanlar çıkartılarak tekrar ilk ekim işlemi uygulanır. İlk ekim işleminin ardından soğanların üzerine dekara 4–6 ton yanmış çiftlik gübresi serilerek toprakla kapatılır. Safran çok yıllık bir bitki olduğu için toprak ve yaprak tahlil sonuçlarına göre ihtiyaç duyulursa kimyasal gübreleme yapılabilir.
Gübreleme işlemi
Gübre, ekimle birlikte veya çapalama sırasında verilir. Çapalama; yabacı ot yoğunluğuna bağlı olarak yılda 3–5 kez elle veya çapa alet ve makineleri ile yapılmalıdır. Çapalamada soğanlara zarar verilmemelidir. Zirai mücadele; safrana ciddi zarar veren Rhizoctoria Crocorum isimli fungal bir hastalık soğanlarda zarar oluşturan toprak altı zararlıları ve tarlada soğanları yiyerek zarar oluşturan köstebek ve sıçanlara karşı kimyasal ve mekanik mücadele yapılmadır.
Safran çiçeğinin hasadı, sabah erken saatlerde çiçekler gonca halindeyken elle yapılmalıdır.
Kurutma işlemi
Hasadı yapılan çiçekler doğal şartlarda ışık alan kapalı bir ortamda oda sıcaklığında temiz bir tülbent üzerine serilerek kurutulur. Doğal şartlara bağlı kalarak her hangi bir kimyasal kullanılmaksızın farklı sıcaklıklarda da kurutma işlemi yapılabilir. Hasadı yapılan safran çiçeklerinden erkek ve dişi organlar (ovary) ayrılır. Dişi organ, doğal şartlarda ışık alan kapalı bir ortamda, oda sıcaklığında ve temiz bir tülbent üzerine serilerek kurutulur.
Her yıl Safranbolu Safranı üretim miktarlarını gösteren tartı tutanakları üreticilerce kayıt altına alınır.
Muhafaza koşulları
Kurutulan flamentler kuru ve temiz cam kavanozda muhafaza edilir. Tat, koku ve aromayı bozabilecek nemli ortamlardan uzak, doğrudan güneş almayan yarı gölge depolama alanları tercih edilir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Safran (Crocus Sativus ) süsengiller (Iridaceze) familyasından, sonbaharda çiçek açan soğanlı bir kültür bitkisi olup, toprak üstü kısmı tek, toprak altı kısmı çok yıllıktır. Safranın toprak altındaki soğan kısmı üç yıl süresince her yıl filiz vererek yeni bitkiyi oluşturur. Yeni bitki çiçek verdikten ve gelecek yılın soğanını oluşturduktan sonra toprak üstündeki kısmı kurur. Toprak üstündeki kısmında bitkinin iğne şeklinde ince uzun yaprakları bulunmaktadır.
İklim açısından Karadeniz iklimi ile Orta Anadolu iklimi arasında geçit özelliği göstermesi sebebiyle mikro klima iklim şartları görülmektedir. Yapraklar çimen benzeri olup boyları 15–30 cm uzunluğa erişirler ve ekim ayından mayıs ayına kadar toprak üzerinde yeşil kalırlar.
Geçmişi
Tarihte yöredeki 40 kadar köyde yetiştiriciliğinin yapıldığı yazılı kaynaklarda belirtilmekte olup 1000 yıldır üretimi yapılmaktadır.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Avrupa Birliği tescili
Safranbolu Safranı, Avrupa Birliği’nde PDO kapsamında tescillidir. Resmî tescil kaydında 2024/213 sayılı düzenleme ve 6 Şubat 2024 tarihi yer alır.
Türkiye’deki coğrafi işaretin tescil ettireni Safranbolu Esnaf ve Sanaatkarlar Odası olarak sicilde yer alır.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
144 tescil numaralı Safranbolu Safranı menşe adı olarak 18 Mart 2011 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret koruması 21 Mayıs 2009 tarihinden itibaren geçerlidir. Safranbolu Safranı ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Safranbolu Safranı ibareli logo ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Tescil ettiren kurum kimliği: Safranbolu Esnaf ve Sanaatkarlar Odası.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Safranbolu Esnaf ve Sanatkârlar Odasının koordinasyonunda ve Safranbolu İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden bir, Safranbolu Ticaret Odasından bir, Safranbolu Ziraat Odasından bir ve Safranbolu Esnaf ve Sanatkârlar Odasından iki kişinin katılımıyla beş kişiden oluşan denetim mercii tarafından, düzenli olarak yılda bir defa, gerekli görülen hallerde ve şikâyet üzerine ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetimde şu hususlar kontrol edilir:
- Bitki ve ürünün coğrafi sınırda üretilmesi.
- Pikrokrosin, safranal ve krosin özellikleri.
- Kurutma ve saklama koşulları.
- Tartı tutanakları, faturalar veya harcama pusulaları.
- Ürün adı, logo ve menşe adı amblemi kullanımı.
Denetim mercii kamu veya özel kuruluşlardan ve uzmanlardan yararlanabilir, hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
