Midyat Telkârisi

Maden, astar ve çatı teli

**Madenlerin işlenmesi ve gümüşün eritilmesi:** Altın ve gümüş madeninde telkâri işleme tekniği benzerdir. Tel üretim tekniği, çatı teli, iç dolgu teli benzer kalınlıkta, iç dolgu çeşitlerinin yapımı ile çatı içine yerleştirmede aynıdır. Diğer yandan parlatma ve kaynak uygulaması kullanılan kimyasal maddelerden dolayı altında farklılık gösterir. Gümüşte uygulanan karartma yöntemi altın telkâri üretiminde uygulanmaz. Telkâri ustası kullanacağı ince teli kendisi çevirir. Kaynak malzemesini işin ehli ustalar hazırlar.

Granül halinde 1000 ayar saf gümüş eritme potasında tüp gaz olarak da adlandırılan propan ve bütan gazı karışımı yakıt kullanılarak 1000 °C’nin üzerinde ısıda eritilir. Gümüş yapısı itibariyle yumuşak metal olduğundan sertlik kazanması için %5 oranında bakır ilave edilir. Burada eritilen gümüş çubuk olacak şekilde kalıplara dökülür. Kalıptan çıkarılan gümüş çubuklar şaloma yardımıyla ısıtılarak çubuğun yumuşaması sağlanır.

**Astar ve tel hazırlığı:** Yumuşatılan gümüş çubuklar ihtiyaca bağlı olarak astar veya tel haline getirilir. Astar yapılacaksa levhaların ezilerek ölçüye getirilmesini sağlayan motorlu silindir makinasında çekilerek kalınlığı 100 mikrona (100 mikron = 1 mm) kadar inceltilir. Çubuk tel haline getirilecek ise öncelikle motorlu silindirde çubuk inceltme kısmında 100 mikrona kadar inceltilir. Ardından elmas haddeler kullanılarak tel çekme işlemi devam eder. İhtiyaç doğrultusunda teller elmas haddelerle 20 mikrona kadar inceltilir.

**Çatı telinin yapılışı ve kullanımı:** Çatı telleri, oluşturulacak takı ve süs eşyalarının dış çerçevesini oluşturur. Takılar için 70–90 mikron ölçülerinde süs eşyaları içinse genelde 120–180 mikron ölçüleri arası tel çekilir ve bu çekilen yuvarlak kesitli teller silindir astar makinasında ezilerek dikdörtgen kesitli olarak kullanıma hazır hale getirilir. Hazırlanan çatı telleri ile takılar ve süs eşyaları için çeşitli şekiller ve figürler oluşturulur.

Bazı durumlarda çatı telleri isteğe bağlı olarak zikzak veya burgulu şekilde kullanılır. Çatı teli tırtıl makinasında çekilerek zikzaklı hale getirilir, burgulu tel için ise freze motoru veya el gırgırı kullanılarak iki adet yuvarlak kesitli tel burulur. Bu çatı telleri genelde çatının dış kısmında kullanılmakla birlikte daha küçük tel kalınlıklarında hazırlanarak iç dolgu olarak da kullanılır.

Hazırlanmış çatı teli (70–80 Tırtır-zikzak aparatı ile çatı El gırgırı ve burulmuş tel mikron) teli Örnek çatı Örnek çatı Örnek çatılar

İç dolgu telleri ve dolgu motifleri

**İç dolgu tellerinin hazırlanması:** İç dolgu telleri takı veya süs eşyasının dış çerçevesini oluşturan çatının içini doldurmak için kullanılan ince tellerden oluşur. Önceden belirlenmiş modele göre hazırlanmış çatı içerisine çift yardımıyla iç dolgu yerleştirilir. Telkâri için hazırlanmış çatının şekline göre iç dolgu hazırlanır. İç dolgu için genelde 20–30 mikron aralığında tel çekilir. Bu teller iki adet olacak şekilde el gırgırı veya freze motoru ile burulur.

Burulan bu teller astar makinasında çekilerek dikdörtgen kesitli olarak kullanıma hazır hale getirilir. Hazırlanan teller çatı motifine uygun olarak çift yardımıyla şekillenir. Burulan bazı teller astar silindirden çekilmeyerek burulmuş halde de iç dolgu olarak kullanılır. Aynı şekilde Tırtıl makinesinden geçirilen zikzak formu verilmiş tellerde, daha küçük kalınlıklarda hazırlanarak iç dolgu olarak kullanılır. İç dolgu çeşitleri, aşağıdaki gibidir.

**Tekerlek, vav ve kartal gözü dolgular:** Tekerlek iç dolgu Spiral ve yuvarlak dolgu olarak da bilinen tekerlek dolgu 20–30 mikron ölçü aralığında hazırlanmış iç dolgu telleri kullanılarak yapılır. Çift yardımıyla tel düzgün biçimde el becerisi ile beraber yuvarlatılarak dolgu elde edilir. Tekerlek iç dolgu Tekerlek iç dolgu ile takı Vav iç dolgu 20–30 mikron ölçü aralığındaki iç dolgu teli çift yardımıyla Arapçadaki vav harfi şekline getirilir.

Vav iç dolgu Vav iç dolgu ile takı Kartal gözü iç dolgu Mekik dolgu olarak da adlandırılan kartal gözü, 20–30 mikron ölçü aralığındaki iç dolgu teli çift yardımıyla özel bir el tekniği ile bükülüp aşağıdaki şekil oluşturulur. İç dolgu çift yardımıyla çatıya yerleştirilir ancak bazı durumlarda çatının şeklini de alabilmesi için çift yardımıyla bütünsel olarak ayrıca bükülerek çatı içine yerleştirilir.

**Kartal gözü, nal ve damla dolgular:** Kartal gözü iç dolgu Kartal gözü iç dolgu ile takı Nal iç dolgu Nal dolguda 20–30 mikron ölçü aralığındaki iç dolgu teli kullanılır. Nal dolgu iki aşamadan oluşur. Öncelikle çift yardımıyla kartal gözü iç dolgu oluşturulup ardından çift yardımı ile uçlarından iç tarafa doğru bükülerek nala benzetilir. Nal dolgular özellikle çiçek motiflerinin yaprak kısmında kullanılır.

Nal iç dolgu Nal iç dolgu ile takı Damla iç dolgu Damla dolgu 20–30 mikron ölçü aralığındaki iç dolgu teli kullanılarak yapılır. Öncelikle dolgu teli tekerlek dolguda olduğu gibi yuvarlatılarak istenilen çapa getirilir ardından damlaya benzeyecek şekilde aşağıya doğru çift yardımıyla aralıklar bırakılır. Bu dolgu çeşidi de genellikle çiçek motiflerinin yaprak kısımlarında kullanılır.

Sim dolgu, zincir ve bağlantı elemanları

**Sim dolgu ve bağlantı elemanları:** Damla iç dolgu Damla iç dolgu ile takı Sim iç dolgu Sim dolguda 50 mikronluk iki ayrı iç dolgu teli kullanılır. İlk burma işlemi yapılmadan yuvarlak kesitli telin silindirden geçirilerek dikdörtgen kesit haline getirilmesi bir diğeri ise silindirden geçirilmiş telin tırtıl çekme makinasından geçirilerek tele zikzaklı şekil verilmesidir. Bu iki ayrı tel bir düz bir zikzaklı olacak şekilde üst üste konularak sarılır.

Sim dolgu genelde anahtarlık ve yuvarlak isimlikler için kullanılır. Sim iç dolgu Sim iç dolgu ile takı Telkâride bağlantı ve süsleme elemanları Zincir Zincirlerin yapımı zor ve zahmetli olduğundan genelde bu zincirler piyasadan temin edilir. Zincir makinalarında üretilen ve genelde kolye uçları için kullanılan ince zincirlerdir. Ancak yörede bileklik, küpe, kolye ve halhalda kullanmak amacıyla el yapımı zincirler de üretilir.

**Zincir ve takıştırma halkası:** 50–60 mikron ölçü aralığında yuvarlak kesitli tel, el gırgırı mandrenine takılmış şiş etrafına sarılır. Hangi çapta tel isteniyorsa o çapta şiş kullanılır. Bazı durumlarda ise tel hazır bir mastar üzerine sarılır eliptik şekil elde edilir. Yay veya elips şekline gelen sarılmış tel, şiş içinden çıkarılarak tek veya çift sıra halinde kesilir. Tek kat kesilenler iç içe geçirilerek zincir haline getirilir. Kesik yerleri kaynakla kapatılır.

Bir diğer model için iki kat kesilen yuvarlaklar çift yardımıyla açılarak 8 rakamı şekline getirilir. Böylece zincir baklası oluşturulur. Bu baklalar iç içe geçirilir ve kesik yerleri kaynakla kapatılır. Takıştırma halkası Takıştırma halkası için 70–80 mikron ölçü aralığında yuvarlak kesitli tel kullanılır. Bu teller el gırgırı mandrenine bağlanmış şiş etrafına sarılır. Şiş, etrafına sarılan telden çıkarılır.

**Halka, kulp ve güverse:** Yay biçimindeki tel tek sıra halinde daire olacak şekilde kesilir. Bağlantı elemanı olarak kullanılır. Kulp Kulplar için 40–50 mikron ölçü aralığındaki teller kullanılır. Şiş, etrafına sarılan tel içerisinden çıkarılır. Yay biçimindeki tel iki ya da üç sıra halinde daire olacak şekilde kesilir. Kesilen kulplar, bağlantı yapılacak kısma çubuk kaynak ile monte edilir.

Güverse Güverseler yarım küre şekline getirilmiş gümüşten plakalardır. Telkâride süsleme elemanı olarak kullanılır. Güverse oluşturmak için öncelikle astar silindir makinesinde gümüş plaka 30 mikrona kadar inceltilir. Daha sonra astar kesme kalıbında plakalar pul halinde kesilir. Kesilen pullara, değişik çaplarda oyukları olan ve yarım küre yapmaya yarayan heştekler ve heştek zımbaları ile yarım küre şekli verilir.

**Güversenin tamamlanması ve küre yapımı:** En son yarım küre haline getirilmiş güverselerin varsa fazlalık olan etek kısımları makasla kesilerek düzeltilir. Küre (Top) Küre veya bir diğer adıyla toplar süsleme elemanı olarak kullanılır. Bir miktar gümüş, şaloma vasıtasıyla eritilerek top haline getirilir. Bu toplar takılara kaynak yardımıyla monte edilir.

Kaynak türleri ve kaynak hazırlığı

**Telkâri yapımında kullanılan kaynak türleri:** Çubuk kaynak Çatı telleri gibi kalın mikronlu tellerin kaynak işleminde genelde çubuk kaynak kullanılır. Çubuk kaynaklar, Midyat atölyelerinde hazırlanır. % 75 gümüş ile % 25 bakır 1000 °C de eritilir. Homojen bir yapı olana kadar metal bir çubuk ile karıştırılır. Bazı durumlarda 200 gram gümüş-bakır eriyiğinin içerisine, 10 gram oranında kadmiyum elementi eklenerek çubuk kaynağın erime sıcaklığı düşürülür.

İyice karıştırılan gümüş ve bakır eriyiği çubuk kalıplara dökülür. Tel çekme makinasında 110–120 mikron ölçü aralığına kadar inceltilir. Bu teller astar silindir makinesinde ezilerek yassı hale getirilip yaklaşık 10 cm uzunluğunda kesilir.

**Kaynak çubuklarının borakslı işlemle hazırlanması:** Daha sonra metal bir kabın içerisine boraks maddesi ve su katılıp kaynatılır. Boraks maddesi su içerisinde eridikten sonra çubuklar ilave edilir.

**Çubuk ve toz kaynağın hazırlanması:** Kısa bir süre sonra çubuklar çıkarılarak şaloma ısısı yardımıyla kurutulur. Çubuklar, sac makas ile istenilen ölçüde inceltilerek kullanıma hazır hale getirilir. Toz kaynak Toz kaynağın kullanılma amacı, çatı içerisine yerleştirilen ince telli iç dolguların çatıyı bırakmayacak sağlamlığa ulaştırılmasıdır. Toz kaynakta toz halinde genelde küçük gümüş-bakır alaşımı parçaları kullanıldığından kaynak izi görünmeden birleştirme işlemi gerçekleştirilir. İnce teller için çubuk kaynak kullanılması sakıncalıdır.

Hem yanma hem de şeklinin bozulması riski vardır. İnce teller yüksek ısıda çabuk yanar ve erir. Midyat’taki ustalar, kendi hazırladıkları toz kaynağı kullanırlar. Toz kaynak için sadece % 75 gümüş ile % 25 bakır oranında gümüş- bakır alaşımı ve boraks maddesi bulunur. Potada eritilen gümüş-bakır alaşımı çubuk kalıplara dökülür. Çubuk şekline getirilen gümüş ve az miktarda bakır alaşımı soğuduktan sonra eğelenerek ince talaş haline getirilir.

Tavlama, parlatma ve karartma

**Toz kaynak ve parlatma hazırlığı:** Talaş haline getirilen gümüş-bakır alaşımı elekten geçirilir. İri olanlar ayıklanır. Kalan ince talaşlar toz halindeki boraks maddesi ile karıştırılarak toz kaynak elde edilir. Telkârinin parlatılması Telkâri üretimi yapılırken kaynak kullanımından dolayı takıda kararma meydana gelir. Gümüşün doğal rengini elde etmek için kimyasal yöntemler kullanılır. Bakır veya kurşun bir kabın içerisine bir miktar su ilave edilir.

Kullanılan suyun %10 u kadar sülfirik asit katılır ve kaynamaya bırakılır. Bazı durumlarda bu karışımın içine bir miktar tuz ilave edilerek gümüş takının aralarına girmiş boraks maddesinin kalıntıları arındırılır. Tamamen kaynayan bu karışıma parlatılması istenen ürünler katılır. Ürünler 5–10 dakikalık süre içerisinde bekletilerek kabın içerisinden çıkarılır. Çıkarılan ürünler suda durulanır. Durulanan ürünler şaloma yardımıyla tavlanır.

**Tavlama, durulama ve parlatma:** Ürünlerin tavlanmasının sebebi takı aralarında kalan gümüş harici maddelerin yakılarak ortadan kaldırılması isteğidir. Tavlanan ürünler asit -su karışımına tekrardan katılır. 5–10 dk bekledikten sonra kabın içerisinden çıkarılır ve tekrar durulanır. Durulama işlemi bittikten sonra bilyeli parlatma dolabına koyulur. Cihaz çalıştırılarak parlatma işlemi bitirilir. Daha çok tel ağırlıklı takıların bilyeli parlatma dolabında parlatılması uygundur. Ağırlıklı astar kullanılmış olan takılar cilalama makinasında parlatılır.

Ayrıca istenildiği takdirde parlatılmamış, mat görünümlü gümüş takılar sadece kimyasal işleme tabi tutulur. Bilyeli parlatma dolabı ya da cilalama makinası kullanılmaz. Karartma işlemi Gümüş takılar için genelde tercih edilen renk, saf gümüşün rengi ve parlaklığıdır. Ancak bazı durumlarda eskitilmiş gibi görünen karartılmış takılar da tercih edildiğinden, karartma ya da oksitleme işlemi uygulanır.

**Gümüşün karartılması ve cilalanması:** Genelde bakır kap içerisine %20 oranında kükürt tozu (kükürt sabunu), %80 oranında da su katılır. Karışım kaynatılarak homojen hale getirilir. Kaynayan kükürtlü-su içerisine karartılmak istenen gümüşler katılır. Bir süre bekletildikten sonra çıkarılır. İyice kararan gümüşler cilalama makinasında cilalandıktan sonra karartma işlemi tamamlanmış olur. Parlatılmış Saç Tokası Karartılmış Saç Tokası