Coğrafi İşaret Rehberi
Mahreç İşareti Nedir?
Bir ürünün ününü, belirgin niteliğini veya başka bir özelliğini belirli bir yöreden aldığını; üretim yolculuğunun en az bir aşamasının da o coğrafi alanda gerçekleştiğini gösteren coğrafi işaret türüdür.
En sade anlatımla: Ürün ile yöre arasında tanınabilir ve kanıtlanabilir bir bağ vardır. Fakat ürünün bütün aşamalarının mutlaka o yörede yapılması gerekmez; tescil belgesinde belirlenen aşamalardan en az biri coğrafi sınır içinde gerçekleşmelidir.
Mahreç işaretinde temel soru şudur: “Bu ürünü yöreyle özdeşleştiren özellik nedir ve üretimin hangi aşaması yörede gerçekleşmektedir?”
Mahreç işaretinin hukuki anlamı
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanununa göre mahreç işareti; sınırları belirlenmiş bir yöre, bölge veya ülkeden kaynaklanan, belirgin bir niteliği, ünü ya da diğer özellikleri bakımından bu coğrafi alanla özdeşleşen ve üretimi, işlenmesi veya diğer işlemlerinden en az biri belirlenen alan içinde yapılan ürünleri tanımlayan coğrafi işarettir.
Bu tanım iki ayrı bağı birlikte arar: Ürünün yöreyle nitelik veya ün ilişkisi ve üretim sürecinin yörede gerçekleşen somut bir aşaması. Yalnızca ürün adında bir şehir ya da bölge adının bulunması, tek başına mahreç işareti sayılması için yeterli değildir.
Bir ürünün mahreç işareti olabilmesi için üç temel koşul
Belirlenmiş bir coğrafi alan
Ürünün bağlantılı olduğu yöre, bölge veya ülkenin sınırları tescil belgesinde açıkça tanımlanır.
Yöreyle özdeşleşen özellik
Ürünün belirgin niteliği, ünü veya başka bir özelliği bu coğrafi alanla ilişkilendirilebilir olmalıdır.
Yörede gerçekleşen aşama
Üretim, işleme veya diğer işlemlerden en az biri belirlenen coğrafi alan içinde yapılmalıdır.
“En az bir aşama yörede” ne demektir?
Bir ürünün ortaya çıkışını; hammaddenin elde edilmesi, hazırlanması, işlenmesi, biçimlendirilmesi, pişirilmesi, olgunlaştırılması veya ürüne özgü başka işlemlerden oluşan bir zincir gibi düşünebiliriz. Mahreç işaretinde bu zincirin tescil belgesinde tanımlanan en az bir halkası coğrafi sınır içinde gerçekleşir.
Diğer aşamaların yöre dışında yapılabilmesi, üreticiye sınırsız bir serbestlik vermez. Hangi hammaddenin kullanılacağı, işlemlerin nasıl yürütüleceği, ürünün hangi özellikleri taşıyacağı ve yörede yapılması gereken aşama, ilgili ürünün tescil belgesine göre belirlenir.
Mahreç işareti ile menşe adı arasındaki fark
İki kavram da coğrafi işarettir. Aralarındaki temel fark, ürünün özellikleri ile yöre arasındaki bağın gücü ve üretim aşamalarının nerede gerçekleşmesi gerektiğidir.
| Ölçüt | Mahreç işareti | Menşe adı |
|---|---|---|
| Yöreyle bağ | Belirgin bir nitelik, ün veya diğer özellik yöreyle özdeşleşir. | Ürünün tüm veya esas nitelikleri doğal ve beşerî yöre unsurlarından kaynaklanır. |
| Üretim aşamaları | Üretim, işleme veya diğer işlemlerden en az biri yörede gerçekleşir. | Üretim, işleme ve diğer işlemlerin tümü belirlenen coğrafi alanda gerçekleşir. |
| Coğrafi bağın yoğunluğu | Güçlü ve tanınabilir bir bağ aranır. | Daha sıkı ve bütüncül bir coğrafi bağ aranır. |
| Amblem rengi | Yeşil mahreç işareti amblemi kullanılır. | Kırmızı menşe adı amblemi kullanılır. |
Bir örnek üzerinden düşünelim
TÜRKPATENT’in amblem kullanım kılavuzunda Beypazarı Kurusu, mahreç işaretine örnek olarak gösterilir. Burada korunan yalnızca bir ürün adı değildir; ürünün tescil belgesinde açıklanan özellikleri, üretim yöntemi ve yöreyle kurduğu bağ birlikte korunur.
Bu nedenle bir ürünün mahreç işaretli olup olmadığını anlamanın güvenilir yolu, yalnız adına veya ambalajdaki yöre vurgusuna bakmak değil; TÜRKPATENT sicil kaydını ve tescil belgesini incelemektir.
Yeşil mahreç işareti amblemi ne anlatır?
Sayfanın üst kısmında gördüğünüz yeşil amblem, birlikte kullanıldığı adın TÜRKPATENT nezdinde mahreç işareti olarak tescilli olduğunu tüketiciye bildirir. Amblem, ürünün hangi işletmeye ait olduğunu gösteren bir marka değildir; tescilli coğrafi işaretin türünü gösteren kamusal bir işarettir.
- Tescilli coğrafi işaretlerde uygun amblemin kullanılması zorunludur.
- Amblem, tescilli adla birlikte ürün veya ambalaj üzerinde kullanılmalıdır.
- Ürünün niteliği nedeniyle bunun mümkün olmadığı durumlarda işletmede kolayca görülebilecek biçimde uygulanır.
- Amblemin şekli, rengi ve üzerindeki yazılar değiştirilemez.
- Amblem çapı 15 milimetreden küçük olamaz.
Amblemin bulunması, tek başına bütün ürünlerin birbirinin aynısı olduğu anlamına gelmez. Güvence altına alınan husus, ürünün ilgili tescil belgesindeki şartlara uygun olması ve denetim sistemine tabi bulunmasıdır.
Mahreç işaretini kim kullanabilir?
Coğrafi işaret tescili, markalarda olduğu gibi yalnızca tek bir işletmeye ait üretim tekeli oluşturmaz. İlgili coğrafi alanda faaliyet gösteren ve tescil belgesindeki şartları sağlayan üreticiler, işleyiciler veya pazarlamada faaliyet gösteren kişiler tescilli adı ve uygun amblemi kullanabilir.
Kullanımın şartlara uygunluğu tescil belgesinde belirtilen denetim sistemi kapsamında kontrol edilir. Böylece ürün adı, yöreyle gerçek bağı bulunmayan veya belirlenen özellikleri taşımayan kullanımlara karşı korunur.
Sık karıştırılan noktalar
Mahreç işareti bir marka mıdır?
Hayır. Marka, belirli bir işletmenin mal veya hizmetlerini diğerlerinden ayırır. Mahreç işareti ise şartları sağlayan bütün hak sahibi kullanıcıların yararlanabileceği, ürün ile coğrafi alan arasındaki bağı gösteren bir coğrafi işaret türüdür.
Ürünün bütün hammaddesi mutlaka yöreden mi gelmelidir?
Her mahreç işaretinde böyle genel bir zorunluluk yoktur. Hammaddenin kaynağı ve üretim aşamalarının nerede yapılacağı, her ürünün kendi tescil belgesinde düzenlenir.
Yöre dışında hiçbir işlem yapılamaz mı?
Mahreç işaretinde bazı aşamalar yöre dışında gerçekleşebilir. Ancak yörede yapılması zorunlu aşama ile diğer üretim şartları tescil belgesine uygun olmalıdır.
Yeşil amblem kalite derecesi mi gösterir?
Bir yarışma derecesi veya “en iyi ürün” işareti değildir. Ürünün mahreç işareti olarak tescilli olduğunu ve tescil şartlarına uygun kullanımın denetime tabi olduğunu gösterir.
Coğrafi ad taşıyan her ürün mahreç işaretli midir?
Hayır. Bir adın coğrafi işaret olarak korunması için başvuru, inceleme ve tescil sürecinin tamamlanmış olması gerekir. Güncel durum TÜRKPATENT Coğrafi İşaretler Portalından kontrol edilmelidir.
Resmî Kaynaklar
TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı↗ Coğrafi İşaretler Portalı · Tüketiciler İçin↗ Coğrafi İşaretler Portalı · Amblem Nasıl Kullanılır?↗ Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Amblem Yönetmeliği↗Rehberin devamı
Bu kavramı tamamlayan diğer iki rehber, Menşe Adı Nedir? ve Geleneksel Ürün Adı Nedir? başlıklarıyla ayrı sayfalarda hazırlanacaktır.