Coğrafi işaretli ürün · Amasya
Amasya’da pamuk veya ipekle mıymıy püsküllü teknikle elle dokunan geleneksel dokumadır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Gediksaray Dokuması nedir?
Gediksaray Dokuması, Amasya ilinde pamuk veya ipek iplikle mıymıy püsküllü teknik kullanılarak üretilen bir dokumadır. 2 ayaklı, 2 ya da 4 çerçeveli kamçılı tezgâhlarda el emeğiyle dokunur.
Dokumadan gömlek, pike, çanta ve kırlent üretilebildiği gibi ev dekorasyonunda kullanılabilecek ürünler de yapılır. Tezgâhın çözgüsü ve gücüsü, coğrafi sınıra özgü tekniklerle hazırlanır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
İplik yapısı ve kumaş ölçüsü
Pamuklu dokumalarda çözgü ve atkı iplik numaraları 40/2 ve 60/2’dir; ipek ipliklerde ise 75/36 numara kullanılır. Dokuma kumaşının eni 30 cm ile 100 cm arasında değişir.
Kamçılı el tezgâhı
Gediksaray Dokuması, 2 ayaklı ve 2 ya da 4 çerçeveli kamçılı tezgâhlarda elle dokunur. Bu tezgâhlarda çerçevelerin eski konumuna dönmesi için yay veya ağırlık kullanılmaz; çerçeveler pedallara doğrudan bağlanmaz.
Renk düzeni
Kırmızı başta olmak üzere siyah, sarı, beyaz, yeşil ve kahverengi renkler kullanılır.
Motifler ve dokuma türleri
Dokumanın motifleri, coğrafi sınırda yaşayan insanların duygu ve düşüncelerini yansıtır. Tarak, Mevreş, yılan sırtı, Amasya’nın yarısı ve kum saati en çok kullanılan motifler arasındadır.
Gediksaray Dokuması mevreş, melez ve tahtalı olmak üzere üç şekilde üretilir. Mevreş dokumada yılan sırtı, zülüf tarağı, fitil ve Amasya’nın yarısı desenleri; melez dokumada çift muhacir ve tekli muhacir; tahtalı dokumada ise 2 cm aralıklı renkli ipliklerle oluşturulan kareler kullanılır.
Tablo-1: Gediksaray Dokumasında en çok kullanılan motifler
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Motifin görseli | Motifin adı | Motifin görseli | Motifin adı |
|---|---|---|---|
| Tarak | Mevreş | ||
| Yılan sırtı | Amasya’nın yarısı | ||
| Kum saati | Amasya’nın bütünü |
Nasıl üretilir?
İplik ve tezgâhın hazırlanması
Pamuk ve ipek iplikler haşıllama işlemine tabi tutulur; pamuk ipliğinde daha yüksek mukavemet istendiğinde südkostik ile merserizasyon yapılır. Tezgâh iskeleti, üst ve alt makaslar, kelebekler, çözgü köprüsü, tefe, kumaş levendi, ayaklar, tarak, mekik ve çözgü levendi dokuma düzeninin temel parçalarını oluşturur. Tarak numarası pamuklu dokumalarda 10 cm’deki diş boşluğuna göre belirlenir; 10 cm’de 60 diş boşluğu bulunan tarak 60’lı veya 60 numara olarak adlandırılır. İpek dokumalarda ise ipek ipliğinin inceliği nedeniyle numaralandırma 1 cm’deki diş boşluğuna göre yapılır.
Çözgü ve atkının dokunması
Kamçılı tezgâhta taka adı verilen mekik vurucularına bağlı ipler tefenin ortasında birleştirilir; mekiğe atkı masurası takılır, atkı ucu çözgü ipliklerinden birine dolanır ve mekik tefenin soluna yerleştirilir. Dokuyucu tefeyi ve kamçının tutamağını kullanırken ayaklıklara basarak ağızlığı açar; kamçıyı çekerek mekiğin açılan ağızlıktan soldan sağa ilerlemesini sağlar. Tefe atkıyı sıkıştırmak için çekilir, ayaklara basılarak ağızlık değiştirilir ve mekik bu kez sağdan sola gönderilir. Bu hareketler art arda tekrarlanarak dokuma sürdürülür.
Kumaşı gergin tutmak için cımbar dokumanın kenarlarına yerleştirilir ve kumaş 10–15 cm aralıklarla sarılırken ileri alınır. Dokuma merdaneye sarılmadan önce gerim açılır; çözgünün kalan kısmı gerim ipi ve çubukla gergin tutularak dokumaya devam edilir, ardından iplikler kesilerek dokuma merdaneden alınır.
Motifin dokumaya aktarılması
Motif şablonu kareli kâğıt üzerine renkli kalemle çizilir. Dokumanın ölçüsüne göre çözgü ayarlanır, çözgü iplikleri tek tek sayılır ve şablon dokumanın orta bölümüne yerleştirilerek motif aktarılır. Mevreş dokuma masa örtüsü ve çarşaflarda, melez dokuma kadın ve erkek içliklerinde kullanılır. Tahtalı dokumada çözgüye 2 cm arayla renkli ipler takılır ve atkıda 2 cm genişliğinde kare desenler oluşturulur; bu kare desenler gömlek üretiminde muhacir desenli dokumalarda kullanılır.
Mıymıy püsküllü tekniğin uygulanması
Mıymıy püsküllü teknikte, ayakçağa basılmadan önce tezgâhın önündeki düz tahta dikey hâle getirilir. Açılan ağızlıktan üç katlı kırmızı ip geçirilir; tahta yeniden düzleştirilip arkaya itildikten sonra krem atkı ipi mekikle atılır. Atkı ipi tüveyle oturtulur ve işlem iki ya da üç kez tekrarlanır. Üçüncü ya da dördüncü mekik atımında tığla dokuma yüzeyine 1–2 cm arayla ip çekilir. Çerçeveler makaslara, makaslardan gelen ipler de sırayla pedallara bağlanır; kelebekler yardımıyla tam ağızlık açılır. Tahta kaldırma ve tığla çekme yöntemleriyle oluşturulan motiflerle dokuma planlanan uzunluğa kadar sürdürülür.
Dokumanın tezgâhtan alınması ve bitim işlemleri
Dokuma tamamlanınca saçak boyu ayarlanır, ürün tezgâhtan makasla kesilerek çıkarılır; saçaklar bağlanır ve kenar temizliği yapılır. Masa örtüsü ve sehpa örtüleri dışındaki dokunan kumaşlar, daha yumuşak ve parlak hâle gelmeleri için geleneksel merserizasyon işleminden geçirilir. Gediksaray ilçesinde bu işlem için dokuma, 2 kg büyükbaş hayvan gübresi ile 5 lt su karıştırılarak hazırlanan sulandırılmış gübre içinde 1 gece bekletilir. Dokuma bol suyla yıkanır, temiz toprak zeminde kurutulur, yeniden yıkanır ve tokaçlama işlemine tabi tutulur; işlem altı kez tekrarlandıktan sonra ürün ütülenir.
Amasya ile coğrafi bağı nedir?
Coğrafi sınır Amasya ilidir. Dokumanın geçmişinin eskiye dayanması, Amasya’nın dokumaya dayalı ekonomisi ve kültüründeki yeri ile coğrafi sınırdaki çeyiz sandıklarında bulunması, ürünün yöreyle ün bağını oluşturur. Çözgü ve gücü hazırlığı coğrafi sınıra özgü tekniklerle yapılır. Gediksaray Dokumasının bütün üretim aşamalarının coğrafi sınır içinde gerçekleşmesi gerekir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Gediksaray Dokuması, 1415 tescil numarasıyla mahreç işareti olarak 19 Temmuz 2023’te tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 8 Ekim 2021’den itibaren korunmak üzere tescil edilmiş; tescil ettiren Amasya Ticaret ve Sanayi Odasıdır. Gediksaray Dokuması ibaresi ve mahreç işareti amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Bunlar ürün ya da ambalaj üzerinde kullanılmadığında, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler, Amasya Ticaret ve Sanayi Odasının koordinasyonunda; Amasya Halk Eğitim Merkezi, Yeşilırmak Havzası Kalkınma Birliği, Amasya Esnaf ve Sanatkârlar Odası Birliği, Amasya Turizm Derneği ve Amasya Ticaret ve Sanayi Odasından birer uzmanın katıldığı beş kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Denetim yılda bir kez düzenli olarak, gerekli görülen durumlarda ve şikâyet hâlinde ise her zaman yapılır. Denetimde kullanılan malzemelerin uygunluğu, özellikle motif çeşitleri ve dokuma tekniği bakımından üretim metoduna uygunluk ile ibare ve amblem kullanımının uygunluğu kontrol edilir. Denetim mercii, denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.