Coğrafi işaretli ürün · Ankara
Ankara, Çankırı ve Bolu’da Ankara tiftiği ipliğiyle dokunan, yumuşak ve parlak yüzeyli geleneksel kumaştır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Ankara Sof Kumaşı nedir?
Ankara Sof Kumaşı, 802 sayıyla tescilli Ankara Tiftiğinden oluşan ipliğin dokunmasıyla coğrafi sınırda üretilen bir dokumadır. Kumaşın yüzeyi yumuşak ve parlaktır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Tiftik ipliği ve iplik numarası
Tiftik lifi hafif, ince ve dokumaya elverişli olmasına karşın dayanıklı bir yapıdadır. Ankara Sof Kumaşı, kumaşın incelik ve kalınlık durumuna göre 24-30 numaralı yalnız tiftik iplikleriyle üretilir.
Yüzey, türler ve ölçüler
Kumaş genellikle ince dokunur; bunun yanında kalın sof türü ile meviçli, hareli, muhayyer, ince ve kalın adlarıyla anılan çeşitleri bulunur. Sicil tablosunda ince, orta ve kaba sof için çözgü sıklıkları sırasıyla 5 cm’de 60-70, 100-110 ve 150-160 adet olarak; ince sof için atkı sıklığı 5 cm’de 80-95 adet, kumaş eni 30-75 cm ve kumaş boyu 5-10 m olarak verilir.
Kök boya ve renkler
Ankara Sof Kumaşının boyama işlemi kök boya ile gerçekleştirilir. Dokumalarda tavşankanı, açık şarabi, açık yeşil, nefti yeşil, siyah ve gülgüni pembe gibi renkler kullanılır.
Sofçuluk geleneği
Sof kumaşının dokunması, boyanması ve cenderelemesi aşamalarının tümü sofçuluk olarak adlandırılır. Tiftik ipliğinin kumaşa dönüşmesi, yuyucu, boyacı, perdahçı ve cendereci olarak adlandırılan dört ayrı esnaf grubunun emeğini içerir.
Tablo-1: Ankara Sof Kumaşı tür ve özellikleri
Tabloyu görüntüle · 4 kayıt
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | İnce sof kumaşı | Orta sof kumaşı | Kaba sof kumaşı |
|---|---|---|---|
| Çözgü sıklığı (adet / 5 cm) | 60 – 70 | 100 – 110 | 150 – 160 |
| Atkı sıklığı (adet / 5 cm) | 80 – 95 | ||
| Kumaş eni (cm) | 30 – 75 | ||
| Kumaş boyu (m) | 5 – 10 |
Üretim süreci nasıl ilerler?
Tiftiğin temizlenmesi ve eğirmeye hazırlanması
Ankara Tiftiği bir gece suda bekletilir; ertesi gün kirli suyu süzülerek tokaçlama yöntemiyle, sabun, deterjan veya soda kullanılmadan dere suyunda yıkanır. Yıkama, su temizleninceye kadar sürdürülür. Berraklaşan suyla durulanan tiftik, fazla suyunun akması için çuval içinde sabaha kadar beton üzerinde bekletilir; ardından tel ya da iplere asılarak kurutulur. Kuruyan lifler değnekle kabartılır, demir ince taraktan geçirilir ve kirmanla eğirmeye hazır duruma getirilir.
Çile ipliğin cendere öncesi işlemi
Bükülen tiftik ipliği, çıkrık yardımıyla çile hâline getirilir. Çile iplikler, dokuma sırasında kırılmadan rahat dokunabilmeleri ve tüylerinden arınmaları için 60 °C su içinde 5-10 dakika bekletilir. Sıcak iplikler cendereye yerleştirilir; 10 dakika sonra cendere açılarak iplikler alınır.
İpliğin kök boyayla renklendirilmesi
Cendereden çıkarılan iplikler kök boya yöntemiyle renklendirilir; renk materyali olarak çam, meşe, ceviz kabuğu ve narçiçeği kullanılır. Ortalama 1 kg renk materyaline 10 litre su eklenir, karışım 1 saat kaynatılır ve soğumaya bırakılır. Su yaklaşık 60 °C’ye düştüğünde iplik suya alınarak 1 saat bekletilir. Renkli iplik meşe küllü zeytinyağlı sabunla yıkanıp durulanır; son durulama suyunda her 1 litre için 250 ml beyaz sirke kullanılarak renk sabitlenir.
Çözgü ve atkı ipliklerinin hazırlanması
Renklendirilen ya da doğal bırakılan iplikler çıkrığa takılarak büyük makaralara sarılır, karşılıklı uzun tahta çubuklar üzerinde gergin tutulur ve birbirine değmemeleri için araları açılır. 200 ml su ile 20 g çiriş karıştırılarak koyu kıvamlı çirişli su hazırlanır ve fırçayla gergin ipliklere sürülür. Kuruyan iplikler büyük bobinlere yeniden sarılır; daha sonra küçük masuralara alınarak çözgü için hazırlanır.
Kamçılı tezgahta dokuma
Dokumada 2 ayaklı ve 2 çerçeveli kamçılı tezgâh kullanılır; kamçılı tezgâhların en az iki çerçevesi bulunur ve her çerçevenin hareketi bir ayağa, yani pedala bağlıdır. Tezgâh; çözgü levendi, yan tahtalar, dokuma tarağı ve gücü çerçevelerinden oluşur. Çözgü iplikleri gücü ve taraktan geçirilerek taharlanır; atkı iplikleri ise masuralara sarılır. Ağızlık açma ile ayrılan çözgü ipliklerinin arasından mekik geçirilir, atkı atılır ve atkı ipliği tefe vurma yoluyla dokuma tarağıyla kumaş çizgisine doğru sıkıştırılır.
Cendereleme, kumaş boyama ve tamamlama
Tezgahtan alınan sof kumaş, tüylerini azaltmak ve ütüleme etkisi sağlamak için cendere işlemine tabi tutulur. Kumaş, çirişten arınması amacıyla soğuk suda bir gece bekletilir; ertesi gün çiriş gidinceye kadar suyu sık sık değiştirilir. Durulanan kumaş cendere tabanına uygun plakalara sarılır, kaynar suda 30 dakika tutulur ve cenderede bir gün bekletilir. Cendereden çıkarılan kumaş, akıcı ve yumuşak hâle gelinceye kadar sanayi tipi ütüde 1 saat ütülenir. Kumaş renklendirilecekse kök boya uygulanır; hedef renge göre çam, meşe, ceviz kabuğu, soğan kabuğu ve narçiçeği kullanılır. Ortalama 1 kg renk veren bitki 10 litre suda 1 saat kaynatılır; renkli su yaklaşık 60 °C’ye düştüğünde kumaş 1 saat bekletilir, durulanır, zeytinyağlı meşe küllü sabunla yıkanır ve beyaz sirkeyle renk sabitlenir. Üretimi tamamlanan kumaş top kumaş hâline getirilerek muhafaza edilir.
Coğrafi sınırla bağı nedir?
Ankara Sof Kumaşının coğrafi sınırı Ankara, Çankırı ve Bolu illeridir; tüm üretim aşamalarının bu coğrafi sınır içinde gerçekleştirilmesi gerekir. Kumaş, coğrafi sınırda uzun bir geçmişe sahiptir ve bölgenin tarihî, kültürel ve ekonomik hayatında önemli yer tutar. Gümrük kayıtları, sof kumaşının İpek Yolu, Halep-Şam Yolu ve Antalya Limanı üzerinden İskenderiye yoluyla Arabistan’a sevk edildiğini gösterir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Ankara Sof Kumaşı, 1511 numarayla mahreç işareti olarak 22 Aralık 2023 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 24 Kasım 2022 tarihinden itibaren korunmaktadır. Ürünün ambalajında Ankara Sof Kumaşı ibaresi ve mahreç işareti amblemi yer alır. Ambalaj üzerinde kullanılamadığı durumlarda ibare ve amblem işletmede kolayca görülecek biçimde bulundurulur.
Denetim mercii ve denetim ölçütleri
Denetimler, Ankara Valiliğinin koordinasyonunda Ankara Valiliği, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakültesi Geleneksel Türk Sanatları Bölümü, Tiftik ve Sof Araştırma Geliştirme Derneği, Tiftik ve Yapağı Tarım Satış Kooperatifleri Birliği ile Ankara Ticaret Odasından birer uzmanın katıldığı beş kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Denetim yılda bir kez düzenli olarak; gerek görüldüğünde veya şikâyet hâlinde ise her zaman yapılabilir. Denetimde Ankara Tiftiği başta olmak üzere malzemelerin uygunluğu, üretim metoduna uyum ile ürün ibaresi ve mahreç işareti ambleminin kullanımı kontrol edilir. Denetim mercii, denetimin yürütülmesi sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da uzman gerçek ve tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren Ankara Valiliği, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.