Coğrafi işaretli ürün · Balıkesir
Balıkesir’de merinos × kıvırcık yününden bez ayağıyla dokunup keçeleştirilen geleneksel aba dokumasıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Balıkesir Aba Dokuması nedir?
Balıkesir Aba Dokuması, merinos × kıvırcık melezi koyunun yününden elde edilen iplikle bez ayağı tekniğinde dokunan ve dövülerek keçeleştirilen bir dokumadır. Ürün, Balıkesir ili içinde üretilir ve coğrafi sınırı Balıkesir ilidir.
Su ve baskıyla gerçekleştirilen keçeleştirme, kumaşa dökümlü bir doku kazandırır. Hafif, dökümlü ve dayanıklı yapısı; yelek, cübbe, heybe ve kepenek gibi ürünlerin yapımında değerlendirilmesini sağlar.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yün ipliğin niteliği
Dokumada, keratin içeriği yaklaşık %33 olan merinos × kıvırcık melezi koyunun yününden elde edilen 4/2 numaralı yün iplik kullanılır. Yün ipliğin kalınlığı yaklaşık 18,5 mikrondur.
Keçeleştirilmiş doku
Bez ayağıyla dokunan kumaş, su ve baskı uygulanarak dövülüp keçeleştirilir. Bu işlem kumaşın dökümlü dokusunu oluşturur; ürün hafif ve dayanıklıdır.
Desensiz renk düzeni
Balıkesir Aba Dokuması desensizdir ve çoğunlukla doğal kahverengi ile siyah yün renklerinde üretilir. Kırmızı ve mavi iplikler daha nadir kullanılır; doğal yün rengi dışındaki renkler kök boya yöntemiyle elde edilir.
Ölçü ve kullanım alanı
Dokuma 40 cm × 60 cm ölçülerinde üretilir. Kumaş, yelek, cübbe, heybe ve kepeneğin yanı sıra çeşitli kıyafetlerin yapımında kullanılır.
Üretim süreci nasıl ilerler?
Yünün temizlenmesi ve ipliğe dönüştürülmesi
Kırkılan yünler, yaz aylarının en sıcak günlerinde suyun bol olduğu derelerde yıkanır; suya yatırılan yünler tokaçla dövülerek kirinden arındırılır. Durulanan yünler güneşte kurutulup taranır, ardından çıkrıkla büküm verilerek ipliğe dönüştürülür. İplik birkaç tek bükümlü katmandan oluşur; katlar daha kalın iplik için zıt yönde bükülür ve son büküm yönüne göre s-büküm veya z-büküm olarak tamamlanır. Dokuma sonrasında keçeleştirme yapılacağı için ipliğe fazla büküm verilmez ve elde edilen ipler çile hâline getirilir.
Renk verme
Kök boya, bitki, böcek ve deniz kabuklularındaki boyar maddelerin mordan maddelerle birleştirilmesiyle hazırlanır. Hazırlanan kök boya, yün ipliklerin boyanmasında kullanılır.
Tezgâhta dokuma
Dokuma, iki pedallı ve iki çerçeveli ahşap tezgâhta; 30 numara tarak ve atkı ipliğini ağızlıktan geçiren mekik kullanılarak gerçekleştirilir. 400–500 telden oluşan çözgü ipliği tezgâha aktarılır, gücü gözlerinden geçirilerek taharlanır; aynı renk ve kalınlıktaki atkı iplikleri tarakla sıkıştırılır. Bez ayağı tekniğinde sağ ön ortadan başlayan dokuma, arka ve sol ön bedenin dokunmasının ardından sol ön ortada tamamlanır. Dokuma tek parça hâlinde, ortalama 40 cm × 60 cm ölçülerinde hazırlanır.
Keçeleştirme ve dikime hazırlık
Tezgahtan çıkarılan dokumaya su ve baskı uygulanır; akarsu kuvvetiyle çalışan dink adı verilen ahşap dolaplarda yıkanarak ezilir. Aba dolabındaki tokmakların ileri geri hareketi dokumayı döver, keçeleşmesini ve yumuşamasını sağlar. Keçeleştirmenin ardından dokuma yıkanır, kurutulur ve ütülenerek dikime hazırlanır. Dikim sürecinde dikiş ipleri, makas, ütü, cetvel veya mezura ile dikiş makinesi kullanılır; aba dokumasıyla şalvar, pantolon, ceket ya da yelek dikilebilir.
Kırkım ve piyasaya arz nasıl yapılır?
Kırkım dönemi
Üretimde kullanılan yün, mayıs ile temmuz ayları arasında kırkılan merinos × kıvırcık melezi koyunlardan elde edilir. Kırkım sonrasında elde edilen yünlerin yıkanması, yaz aylarının en sıcak günlerinde suyun bol olduğu derelerde yapılır.
Piyasaya arz
Keçeleştirme sonrasında yıkanıp kurutulan ve ütülenen dokumalar, top kumaş olarak piyasaya sunulur. Top kumaş hâlindeki dokuma, yelek, cübbe, heybe ve kepenek gibi ürünlerin yapımında kullanılabilir.
Nasıl muhafaza edilir?
Hava almayan ambalaj
Hazırlanan dokumalar vakumlu torba, hurç veya kutu gibi hava almayan ambalajlarda saklanır. Bozulmayı önlemek için ambalajın içine naftalin, defne yaprağı veya sedir ağacı parçaları konulabilir.
Balıkesir ile bağı nedir?
Yerel hammadde
Üretimde, Balıkesir ilinde yetiştirilen merinos × kıvırcık melezi koyundan elde edilen yün kullanılır. Bu yünden elde edilen 4/2 numaralı iplik, dokumanın kayıtlı malzeme niteliğini oluşturur.
Ün ve üretim kültürü
Balıkesir Aba Dokuması, Balıkesir’de uzun bir üretim geçmişine sahiptir ve ilin kültüründe önemli bir yer tutar. Dokumanın coğrafi sınırda atasözleri, deyimler ve manilere konu olması, ürün ile Balıkesir arasındaki ün bağını destekler.
Tarih ve üretim kültürü
Aba dokumacılığının gelişimi
Balıkesir Aba Dokumasının geçmişi, Balıkesir’deki koyun yetiştiriciliğinin geçmişi kadar eski kabul edilir. Balıkesir, Osmanlı döneminde ordunun giyim ihtiyacını karşılayan merkezlerden biri olmuştur; aba dokumacılığı özellikle 17. yüzyıldan itibaren yaygınlaşmış ve abahaneler kurulmuştur.
Halk kültüründeki yeri
Aba dokuması, Balıkesir’in ekonomisi ve halk kültüründe yer edinmiştir. Ürün, coğrafi sınır içinde birçok atasözüne, deyime ve maniye konu olmuştur.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı
Balıkesir Aba Dokuması, mahreç işareti olarak 29 Eylül 2023 tarihinde tescil edilmiştir ve 15 Mart 2023 tarihinden itibaren korunur. Tescil ettiren Balıkesir Büyükşehir Belediyesi, coğrafi sınır ise Balıkesir ilidir.
İşaretleme kuralları
Ürünün ambalajında Balıkesir Aba Dokuması ibaresi ve mahreç işareti amblemi yer alır. Ambalaj üzerinde kullanım mümkün olmadığında, ibare ve mahreç işareti amblemi işletmede kolayca görülecek biçimde bulundurulur.
Denetim yapısı ve ölçütleri
Denetimler, Balıkesir Büyükşehir Belediyesinin koordinasyonunda Balıkesir Meslek Yüksekokulu, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Balıkesir Olgunlaşma Enstitüsü, Karesi ve Altıeylül Halk Eğitim Merkezleri ile Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı temsilcilerinden oluşan 10 kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Denetimler yılda bir defa düzenli olarak, ayrıca gerekli görüldüğünde veya şikâyet hâlinde her zaman yapılabilir. Denetimde Balıkesir’de yetişen merinos × kıvırcık melezi koyun yününün de içinde bulunduğu malzeme uygunluğu, üretim metoduna uygunluk ile ürün ibaresi ve amblemin doğru kullanımı kontrol edilir. Denetim mercii, denetimin gerçekleştirilmesi sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Hakların korunması
Tescil ettiren, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.