Coğrafi işaretli ürün · Sinop
Sinop’un Ayancık ilçesinde yetiştirilen ketenden elde edilen iplikle ahşap düzenlerde dokunur. Keten ve pamuk ipliklerin farklı birleşimleri bezayağı örgüyle işlenir; külle ağartılan kumaş krem rengini kazanır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Ayancık Keten Bezi nedir?
Ayancık Keteni keten bitkisinden elde edilen ip ile yerel tezgâhlarda dokunarak yapılan bez çeşididir. 1- Atkısı ve çözgüsü keten olan dokumalar (ketene – keten) 2- Atkısı keten çözgüsü pamuk olan dokumalar (ketene – pamuk) 3- Atkısı pamuk çözgüsü keten olan dokumalar (pamuğa – keten) Ayancık keten dokumaları ev içi ihtiyaçlarını karşılamada ve özellikle iç giyimde kullanılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Keten ipliğinin tabi rengi kahverengiye dönük mat ve koyudur.
Kullanım rengi ise odun külü ile kaynatılarak ağartılıp elde edilen krem rengidir.
Keten ipliği esas itibariyle tek kat ve bükümlü özelliğe sahiptir.
Ayancık Keteni Çünkü keten bezinin en belirgin özelliği yazın serin tutması, terletmemesi ve teri emmesidir.
Ayrıca yatak çarşafı, peşkir (havlu), perde gibi ev içi ihtiyaçlar da keten bezinden yapılır.
Kumaş genişliği 47, 48, 50, 52 cm arasında farklılık gösterir.
Haşılın ham maddesi su, un, nişasta, yağ ve sabundur.
Keten bezinin en belirgin özelliği yazın serin tutması, terletmemesi ve teri emmesidir.
Bitkisel boya ve motifler
Keten bitkisi kirmanla eğrilerek elde edilen kalın ipten dış işlerde kullanılan kalın çarşaf ve torba, çöpürlerinden yatak, yastık yapılır.
Ayancık ilçesi el dokuması "Ayancık Keteni" ile ün yapmıştır.
Keten dokumalar düzen adı verilen ahşaptan yapılmış dokuma tezgâhında yapılır.
Dokuma tezgâhında 4 adet gücü (çözgü ipinin geçirildiği sistem) ve 2 adet ayak vardır.
Çözgü ipleri taraktan çift geçirilir.
Çözgüde (tezgâha gerilen ip) kullanılan pamuk ipinin kalınlığı 20/1, 16/1 aralığındadır.
Atkıda ve çözgüde kullanılan keten ipi 8, 10, 12, 14 numara arasında değişir.
Çözgü ipi haşıl yapılarak kullanılır.
Dokumalarda kullanılan ipliğin kalınlığına göre atkı tel sayısı 1 cm² de 12, 14, 16'dır.
Dokumalarda kullanılan tarağın sıklık, seyreklik ayarına göre çözgü tel sayısı 1 cm² de 12, 16, 20'dir.
Ürünün hammaddesi keten ipliğidir.
İç giyimde kullanılan göynek, paçaları işli don ve başa takılan nezgepler keten bezinden yapılmaktadır.
Yöre halkının geleneksel giysileri ve folklor kıyafetlerinde keten bezi kullanılmıştır.
Pürsel adı verilen evde tarhana, makarna gibi yiyeceklerin kurutulmasında kullanılan yaygı (sofra bezi) orta kalınlıkta yapılan keten ipiyle dokunur.
Bezayağı dokuma
Dokumalar bezayağı tekniğiyle yapılır.
Nasıl üretilir?
Ketenin yetiştirilmesi ve lif hazırlığı
**Bi̇tki̇sel:** 90–120 cm derinlere inebilen, yanlara yayılan bir kazık köke sahiptir. Lif ketenlerinde 60–120 cm boylanan sap; ince, dik, lif ketenlerinde uçtan itibaren dallanma gösterir. Sap üzerinde yaprak sapı olmaksızın bağlanmış olan yapraklar açık yeşil renkte iğne veya mızrak şeklindedir. Çiçekleri dağınık veya birleşik salkımlıdır. Tohumları susam tohumuna benzer. Uçlarında gagamsı bir çıkıntı vardır. Parlak renkte ve kaygan özelliği ile ayrılır.
- TARIMI
Ayancık, rutubeti yüksek olan serin bir kıyı bölgesi olduğundan keten bitkisinin üretimi bakımından elverişli topraklara sahiptir. Ketenin özellikle Mayıs – Haziran aylarında fazla suya ihtiyaç duymasından dolayı bu dönemde yörede yağışın yeterli olması keten ekimini ve verimliliğini artırmıştır. Keten; Ayancık’ın sıcak rutubetli, orta ağırlıktaki geçirgen topraklarını ve derin yapılı kumlu-killi topraklarını sever. Yöre şartlarında gübrelenmeyen keten mutlaka toprak tavında iken ekilmelidir.
Tavsız ekim iyi sonuç vermez. Eylül – Ekim aylarında havalar elverişli gittiğinde toprak tavı yakalandığında hemen ekilmelidir. Zira ketenin kışa tamamıyla pençeleşmiş ve köklenmiş olarak girmesi lazımdır. Keten Ayancık’ta serpme ekilir. Ketenin en büyük düşmanı küsküt otudur. İlk görüldüğünde sökülüp imha edilmelidir.
- BEZ HALİNE GELENE KADAR OLAN İŞLEMLERİ
Lifin ayrılması, eğrilmesi ve ağartılması
Hasat edilen keten bitkisi demetler halinde kurutulur. Kurutulan bitkiden lifler, havuzlama (havuzlama sırasında içeriğindeki pektin maddesi bakterilerce parçalanır ve lif kümeleri bitki sapının odun kısmından kolayca ayrılır) yöntemi ile ayrılır. Havuzlama iki şekilde yapılır. a. Çiğde havuzlama: Rüzgârı az olan yerlerde çayır ve mera üzerine ketenler serilir. Bir iki hafta sonra sapların çevrilmesi gerekir. Havuzlama çiğde 1–1,5 ay devam eder.
Bu usulde lifler kolay parçalanmaz, yumuşar ve lifler kararmaya başlar. b. Suda havuzlama: 1–1,5 metre kuyularda yapılır. Kuyunun altı ve etrafı taşla örülürse havuzlama daha temiz sularla yapılacağından keten liflerinin rengi beyaz olur. Havuz boş iken demetler dizilir, asılır ve havuz doldurulur. Buna durgun suda havuzlama denir. Suyun sıcaklık derecesine göre 5–8 günde olur. Havuzlamada olgunluk derecesi için keten demetlerinin üstünden, ortasından, altından saplar çekilir.
Kök kısmından bir parça kırılır, bütün liflerin dallarından sıyrılması ile havuzlama işlemi tamamlanır. Havuzlama işlemi bittikten sonra sudan çıkarılan demetler dikine dizilir, süzülmeye bırakılır. Süzülme işleminden sonra çayır üzerine alt üst edilerek güneşte kurutulması sağlanır. Bu işlem 8–10 gün devam eder. Bu işlemden sonra kurumuş keten demetleri fırına atılarak gevrek hale gelmesi sağlanır. Fırınlama işleminden sonra ılık keten lifleri içindeki odunsu kısmın ayrılması işlemi yapılır.
Bu işlem basit olarak elde “mengenez” denen bir alet yardımıyla yapılır. Odunsu kısmından ayrılan lifler taraklarda işlem görerek liflerde kalan odunsu kısımlar tamamen atılır ve temiz lifler meydana çıkar. Bu taraklama esnasında işe yaramayan gövde kısmı aşağıya doğru tarakla sıyrılarak taranan kısımda ketenin elyaf kısmının oluşması sağlanır.
Bu işlem sonucunda üç kalite iplik elde edilir: Birinci kalite (mahalli adı parmak); her cins dokuma imalatında kullanılabilecek kalitededir. İkinci kalite (mahalli adı semen); kalın bez, çarşaf, çuval, kilim gibi gramajı fazla ve kaba imalatta kullanılır. Üçüncü kalite (mahalli adı çöpür); taramanın en sonunda kalan döküntüdür. Yatak ve ot yastık doldurmada kullanılır. Bu lifler çıkrıkta iplik haline getirilir.
**Semen lifinin eğrilmesi ve ağartma:** Taraktan düzgün çıkmayan lifler (semen) ise orcukta (dokunacak ipliğin bükülerek inceltilmesine yarar) işlenerek kalın ip haline getirilir (Bu iplikler çarşaf ve örtü kumaşı yapımında kullanılır). Tezgâhta iplik olarak kullanılacak keten, köylü kadınlarca kış boyunca çıkrıkta işlenerek iplik haline dönüştürülür. Keten iplikleri büyük bakır kazana konur. İçine kül karıştırılarak kaynatılır. Bu işlem keten ipliklerinin beyazlatılma işlemidir.
Beyazlatılma işleminden sonra iplikler “elepçek” denilen ağaç düzene, bu düzenekten de masuralara sarılır. Çözgüde (tezgâha gerilen ve kumaş boyunu ayarlayan ip) kullanılan pamuk veya keten ipi çirişlenerek (haşıllama) kullanılır. Çiriş; un, sabun, nişasta, yağ karışımından kıvamlı su hazırlanarak pamuk veya keten ipinin kaynatılması işlemidir. Bu işlem çözgü ipine sağlamlık ve kayganlık kazandırır. Kaynama sonrası kurutulan ip çileleri “elemit”e geçirilip masuralara sarılır.
Keten ve pamuk ipliklerle dokuma
Masuralardan istenilen ölçülerde ebatları ayarlanarak çözgü yapılır. Ayancık Keten Bezi, çivi kullanılmaksızın birbirine geçirilerek tamamen ahşaptan yapılmış olan ve yerel adı “düzen” olan el dokuma tezgâhlarında dokunmaktadır. Tezgâhlar 4 gücülü olup, gücüler çirişlenerek dayanıklılığı artırılan pamuk ipliğinden örülür. Tezgâhta kullanılan tarağın çerçevesi ahşaptan, dişleri kamıştan yapılmıştır. Peşkir (havlu) dokumalarda seyrek tarak, giyimde ise sık tarak kullanılır.
Tarakların yapımı ile atkı ve çözgüde kullanılan masuralar kargıdan yapılmaktadır. Tarak sıklığı ile keten bezinin 1cm² sinde 16, 14, 12 sıra ip dokunur. Her tarak aralığından ipler çift olarak geçirilir. Çözgü ipleri tezgâha geçirildikten sonra ağızlık ayarlaması yapılıp ağırlık taşı takılır. Dokumalar ketene-keten, ketene-pamuk ya da pamuğa-keten olarak yapılmaktadır. Keten dokumalar serin tutması ve teri emmesi nedeniyle daha çok iç giyimde kullanılmıştır.
Dokumalar bezayağı tekniği ile yapılır. Dokuma kumaşlarının kenarları 3 veya 4 sıra beyaz pamuktan yapılır. Peşkir dokumalar da 50 cm x 100 cm ebatlarında, iki kısa kenarı desenli dokumalardır. Renkli iplerle geometrik desenler yapılır. Doğadan ve çevreden esinlenerek yapılan bu desenlere isimler verilmiş ve bu süslemeye “dökme” adı verilmiştir. Kilim örneği, Şeftali yarımı, Mekik içi, Ibrık, Çerkez kızı, Kandil bunlara verilecek bazı örneklerdir.
Çarşaflık olarak dokunanlarda kök boya ile renklendirilen iplerle dokuma yapılır ve üç ya da dört parça dokunmuş kumaş, çırpma dikiş tekniğiyle birleştirilerek çarşaflık elde edilir.
Yöreyle bağı nedir?
Ayancık Keten Bezinin hammaddesi keten ipliğidir. Keten ipliğinin doğal rengi kahverengiye dönük mat ve koyudur.
Ayancık’ta yetiştirilen keten
Keten ipi Ayancık’ta ekilip hasat edilen keten bitkisinden elde edilir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
263 tescil numaralı Ayancık Keten Bezi mahreç işareti olarak 07.12.2017 tarihinde tescil edilmiştir. Tescil ettiren kurum kimliği: Ayancık Halk Eğitim Merkezi ve Akşam Sanat Okulu Müdürlüğü.
Sinop Üniversitesi Ayancık Meslek Yüksek Okulu’ndan bir öğretim üyesi, Ayancık Halk Eğitimi Merkezi ve Akşam Sanat Okulu’ndan bir öğretmen veya usta öğretici, Ayancık Esnaf ve Sanatkârlar Odası’ndan bir temsilci. Ayancık İlçe Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğünden bir temsilci, Ayancık Belediyesi’nden bir temsilci.
Denetim Komisyonu Ayancık Halk Eğitim Merkezi ve Akşam Sanat Okulu Yöresel El Dokuma Atölyesi’ni ayda bir, diğer üreticileri yılda bir olmak üzere ve şikâyet halinde her zaman denetleyecektir. Denetimde, yapılan atölye çalışmalarının yerel dokuma niteliklerini tam olarak taşıyıp taşımadığı tespit edilecektir. Kullanılan keten ipinin, el dokuma tezgâhlarının, dokuma tekniklerinin ve elde edilen el dokuması ürünlerin yerel özelliklere sahip olup olmadıklarını değerlendirilecektir.
Denetim komisyonu, kamu veya özel kuruluşlarından veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim komisyonu hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
