Coğrafi işaretli ürün · Gaziantep
Gaziantep Yemenisi / Antep Yemenisi, Gaziantep’te üretilen deri yüzlü ve kösele tabanlı geleneksel bir ayakkabıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Gaziantep Yemenisi / Antep Yemenisi nedir?
Gaziantep Yemenisi / Antep Yemenisi, dış yüzeyi deriden ve tabanı köseleden dikilerek hazırlanan topuksuz bir ayakkabıdır. Yemeni, gön ve yüz olarak adlandırılan iki bölümden oluşur; gön yere gelen kısım ile iç tabanı, yüz ise astar ile yüz derisinin birleştiği bölümü kapsar.
Hafif ve topuksuz yapısı, ayak parmaklarını korumaya uygun biçimde üretilmesi ve taban-yüz hattındaki el dikişi ürünün temel karakterini oluşturur. Üretimde tabaklanmış, işlenmiş ve renklendirilmiş doğal deriler kullanılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Malzeme ve bölüm yapısı
Gön, manda ve sığır derisinden yapılır; yere gelen bölüm ile bunun üzerinde yapıştırılan iç tabandan oluşur. Yüz bölümü, astar ile yüz derisinin birbirine yapıştırıldığı kısımdır.
El dikişi ve hafif biçim
Taban ile yüzün birleştiği hat, pamuk ipliği kullanılarak el dikişiyle oluşturulur. Yemeni hafif ve topuksuz biçimde, ayak parmaklarını korumaya uygun olarak üretilir.
Çeşitler ve adlandırma
Halebi, Merkup, Burnu Sivri, Kulaklı ve Kulaksız çeşitleri bulunur. Renklerine göre Siyah Yemeni, Annubi ve Gül Şeftali gibi adlar kullanılır; yemeniler numaralı olarak üretilir.
Üretim süreci nasıl ilerler?
Deri seçimi ve kesim
Gaziantep Yemenisi / Antep Yemenisi geleneksel yöntemlerle üretilir; yapımın farklı bölümlerinde farklı hayvan derileri kullanılır. Taban manda veya sığır derisinden, yüz sığır veya keçi derisinden, iç astar sığır veya koyun derisinden, iç taban sığır derisinden ve sızı kenarı dana ya da oğlak derisinden hazırlanır. Yüz, astar, iç taban ve alt taban kösele derileri seçildikten sonra kesici usta tarafından endaze adı verilen kalıba uygun biçimde, istenen numarada kesilir.
Saya dikimi ve kalıba montaj
Kesilen yüz derisi, iç astar ve sızı ya da biye derisi saya dikiş makinesiyle birleştirilerek kalıba montaja hazır hâle getirilir. Sızı veya biye dikişi, kalınlık oluşturmaması için makineyle çekilir; isteğe göre arka bölüme ekstra fortluk eklenebilir. İç taban derisi kalıp tabanına yapıştırılır, dikilmiş yüz dişli penseyle gerdirilerek kalıba çivilenir ve alt deri kenarı yapıştırıcıyla iç tabana sabitlenir.
Tabanın hazırlanması ve birleştirilmesi
Yaklaşık 30-40 dakikada kuruyup yapışan derilerden çiviler çıkarılır. Taban için kesilen kösele deri, rahat dikim için yaklaşık 1 dakika suda bekletilir, beze sarılarak nemli tutulur ve ardından taban derisi yapıştırılır. Taban derisi yapıştırılan yemeninin dış kenarı düzeltilip temizlenir ve ürün kalıptan çıkarıldıktan sonra dıştan iki iğne ile biz kullanılarak delinır.
Köşker dikişi ve kurutma
Dikimde kullanılacak iplik, deri parçaları arasından rahat geçmesi ve dayanıklılığı için balmumuyla sıvanır. Delinen köseleye aynı anda çapraz iki iğne geçirilerek çift dikiş biçiminde köşker dikişi yapılır. Tüm işlemler tamamlandığında yemeni yeniden kalıba takılır ve 1 ila 2 gün kurutulur; kuruduktan sonra kalıptan çıkarılarak kullanıma hazır hâle gelir.
İsteğe bağlı tamamlamalar
İsteğe göre yemeninin altına küçük bir ökçe veya topuk eklenebilir. Ürün yüzeyi, isteğe göre iplerle çeşitli desenler verilerek işlenebilir.
Bakım ve muhafaza nasıl yapılır?
Temizlik ve deri bakımı
Yüzeydeki toz ve kir, yumuşak bir bez veya deri temizleme fırçasıyla giderilebilir; kimyasal temizleyicilerden kaçınılmalıdır. Yumuşak ve nemli bir bezle silme yeterli görülür; daha derin lekelerde özel deri temizleyicileri kullanılabilir. Kimyasal boya ve bakım ürünlerinden kaçınılır; doğal deri bakım ürünleri ile su bazlı likit anilin veya deri için özel üretilen boyalar kullanılabilir.
Su teması ve kurutma
Yemeni yağış ve ıslak zemin dâhil su temasından uzak tutulmalıdır; derinin su çekmesi form bozulmalarına yol açabilir. Islanan yemeni doğal biçimde kurumaya bırakılır ve doğrudan ısı kaynaklarında kurutulmaz.
Muhafaza koşulları
Yemeni doğrudan güneş ışığından, aşırı soğuktan, aşırı nemden ve rutubetli ortamlardan uzak, serin bir yerde muhafaza edilmelidir. Uzun süre kapalı alanda kalan yemenilerde hava alamamaya bağlı kötü koku oluşabileceğinden ürün zaman zaman havalandırılmalıdır. Kullanılmadığı zaman şeklini korumak için içine kâğıt, bez veya ayakkabı kalıbı yerleştirilir; toz ve kirden korunması için bez torba, ayakkabı torbası ya da kutuda saklanır.
Coğrafi sınırla bağı nedir?
Gaziantep Yemenisi / Antep Yemenisi için belirlenen coğrafi sınır Gaziantep ilidir. Ürünün Gaziantep’teki köklü geçmişi ile ilin gelenekleri ve ekonomisindeki yeri, coğrafi sınırla ürünün ünü arasındaki bağı oluşturur.
Ürünün üretim aşamalarının tamamı Gaziantep ili sınırları içinde gerçekleştirilir. Bu zorunluluk, ürünün coğrafi sınırla kurulan ün bağına dayanır.
Tarih ve üretim kültürü
Antep 131 numaralı Şer’iye Sicili’nin Hicri 1182-1196, miladi 1769-1782 tarihli kayıtlarında Antep’te yemeninin satışı ve parasal miktarı yer alır. Aynı sicilde, 17 Mart 1771 ve 4 Ekim 1771 tarihlerindeki iki ayrı sayımda bir çift yemeni kaydedilmiştir.
Cemil Cahit Güzelbey’in “Gaziantep’te Köşkerlik ve Yemeni” başlıklı yazısı, 1963’te yayımlanan Gaziantep Kültür Dergisi’nde yemeni üretimine ilişkin bilgiler içerir. Yemeni, Gaziantep’te köklü geçmişe sahip olup ilin gelenekleri ve ekonomisinde yer tutan bir üründür.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı
Gaziantep Yemenisi / Antep Yemenisi, 1845 numarayla mahreç işareti olarak 21 Nisan 2026 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 18 Temmuz 2024 tarihinden itibaren korunmaktadır.
İşaretin kullanımı
Gaziantep Yemenisi / Antep Yemenisi ibaresi ile mahreç işareti amblemi ürün ambalajı üzerinde yer alır. İbarenin ve amblemin ambalaj üzerinde kullanılamadığı durumlarda bunlar işletmede kolayca görülebilecek şekilde bulundurulur; sicilde yer alan logo isteğe bağlı olarak kullanılabilir.
Denetim yapısı
Denetimler, Gaziantep’i Geliştirme Vakfının koordinatörlüğünde; vakıf, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi ve Nurel-Enver Taner Gaziantep Olgunlaşma Enstitüsünden birer uzmanın yer aldığı üç kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Denetim yılda bir kez yapılır; ihtiyaç duyulduğunda veya şikâyet hâlinde her zaman gerçekleştirilebilir. Denetim mercii malzemelerin ve üretim metodunun uygunluğunu, ayrıca ürün ibaresi ile mahreç işareti ambleminin kullanımını denetler.
Uzman desteği ve hakların korunması
Denetim mercii, denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görevli uzman gerçek ve tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren Gaziantep’i Geliştirme Vakfı, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.