Coğrafi işaretli ürün · Aydın
Söke’de elde üretilen, baklava ve düz körükleriyle tanınan geleneksel deri çizmedir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Söke Körüklü Çizmesi nedir?
Söke Körüklü Çizmesi; sayası ve taban astarı dana derisinden, astarı keçi derisinden, tabanı ile ökçesi köseleden yapılan geleneksel bir deri çizmedir. Baklava (akordeon) körük ve düz körük olmak üzere iki körük çeşidi bulunur; üretimin bütün aşamaları el işçiliğine dayanır.
Çizme sipariş üzerine kişiye özel üretilir ve üretim öncesinde kullanıcının ayak tabanı, ayak tarağı, diz boyu, baldır, kontrpiye ve topuk ölçüleri alınarak ıstampa hazırlanır. Coğrafi işaret, çizme için mahreç işareti olarak tescillidir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Körük biçimi ve konç ölçüsü
Konçlar, her biri 3-4 cm olan körük kıvrımlarıyla şekillenir; konç yüksekliği yaklaşık 46-47 cm, körük aralığı ise 3-4 cm’dir. Baklava (akordeon) ve düz körüğün konç üzerindeki kırılma şekli, çizmenin diğer çizmelerden ayrılmasında temel özelliklerden biridir.
Deri katmanları ve el dikişi
Sayada yüzlük olarak dana derisi, astarda keçi derisi kullanılır; yüzlük deri ile astar arasına çiriş adı verilen doğal malzeme yerleştirilir. Saya ile taban astarı, larezma adı verilen el dikişiyle sabitlenir; bu teknik Söke’ye ait bir dikiş tekniği olarak tanımlanır.
Kösele taban ve gıcırdak
Çizmenin tabanı ve ökçesi köseleden yapılır; taban ve topuk montajında ahşap çiviler kullanılır. Taban ile taban astarı arasına yerleştirilen gıcırdak parçası, yürürken ses çıkarması için kullanılır.
Renk ve mevsimsel kullanım
Özgün deri renkleri siyah, kahverengi ve bordodur. Sicil anlatımında körüğün ayak içindeki hava dolaşımına katkı verdiği, yazın teri emdiği; sağlam taban ve sayanın ise kış koşullarında koruyucu olduğu belirtilir.
Nasıl üretilir?
Ölçü alma ve sayanın hazırlanması
Kullanıcının ölçülerine göre çıkarılan ıstampadan sonra dana derisi ile astarlık keçi derisi kesilir ve sayacı tarafından dikilir. Dikilmiş deri parçalarının arasına çiriş sürülerek çekiçleme yapılır; koncun arka çatısı biz ve çelik iğneyle çapraz ya da düz saraç dikişiyle dikilir ve bu dikişte mumlanmış pamuk ipliği kullanılır.
Kalıplama ve saya montajı
Fort, bombe ve taban astarı köselesi ölçüsünde kesilir, suda bekletilip tavlandıktan sonra kenarları tıraşlanır; taban astarlık kösele kalıbın altına pürüzsüz yüzü içe gelecek biçimde sabitlenir. Fort, topuk bölümünde astar ile yüzlük deri arasına çirişle yerleştirilir ve üç noktadan sabitlenir; ince kösele bombelik burun bölümüne çirişle monte edilir. Yüzlük deri kalıba monte edildikten sonra fazla kısımlar tıraşlanır, saya taban astarına larezma ile dikilir; taban köselesi suya bırakılır ve falçalık ökçeler hazırlanır.
Gıcırdak ve taban montajı
Taban astarının topuk ile tarak bölümü arasına fırçeta adı verilen ince kösele yerleştirilir; fırçetaya, 10 cm uzunluğunda ve 2 cm eninde dört parça keçi derisinden oluşan gıcırdak eklenir. Gıcırdağın bulunduğu alan ilaçlanmaz; tavlanan taban köselesi çekiçle sertleştirilip raspalanır ve çizmenin tabanı yapıştırılır. Taban, kaçaburukla birer cm aralıklarla delinerek 4,5 mm uzunluğunda ağaç çivilerle iki sıra halinde çapraz biçimde sabitlenir; bu işlem çapraz ağaç çivi çakışı olarak adlandırılır.
Ökçe, yüzey bitirme ve körüğe hazırlık
Falçalık kösele parçaları topukta ağaç çivileriyle sabitlenir, tesviye edilir ve istenen topuk yüksekliğine kadar katmanlandırılır; en alta lastik topuk takılarak topuk çivileriyle sabitlenir. Ökçenin kuruması için çizme bekletilir; ardından kösele tabanın kenarları temizlenip zımparalanır, çizmenin içi süngerle nemlendirilir ve körük yapımı için dinlendirilir. Taban kenarındaki çıkıntı sıfırsa kapalı piyonta, kenarlar çıkıntılıysa açık piyonta adı kullanılır.
Düz ve baklava körüğün kırılması
Körük, çizmenin get ile petnoz arasında kalan bölümünde derinin el ile katlanmasıyla oluşturulur. Düz körükte petnozun ön ve arka yüzünde aşağıdan yukarıya her dört santimetrede bir çıkıntı bırakılır; yanlarda oluşan düz çıkıntılar bu körük tipini meydana getirir. Baklava körükte deri, petnozun 1,5-2 cm üzerinden 3-4 cm aralıklarla danelye ile sıkıştırılır; ön ve arkada 7, yan ve ortada 8 sıra boğum oluşturulur, gamba üzerinde biçimlendirilir ve 24 saat bekletilir. Bekleme sonunda gamba çıkarılır, falça ökçe ile kösele kenarları aynı renkte boyanıp cilalanır ve çizme giyime hazır hâle gelir.
Araçlar ve gereçler
Danelye sayayı kalıba çekmekte; eğri tığ larezma, düz tığ saraç dikişi için delik açmakta; kaçaburuk ağaç çiviler için yuva açmakta; katoş kalıbı diz üzerinde tutmakta ve isteka sayadaki kırışıklıkları gidermekte kullanılır. Sulistir ökçe yapımında, dış ve iç raspalar kösele ile çivi uçlarını düzeltmekte, filo bıçağı kösele kenarlarını düzenlemekte kullanılır; gürgen ağacından yapılan gamba ise koncu genişletmeye ve körüğü sıkıştırmaya yarar. Yüzlük dana derisi ayakkabı bölümünde 1,5 mm, konçta 1,3 mm kalınlıktadır; astarlık meşin, palamut meyvesiyle bitkisel tabaklanmış keçi derisidir. Fortluk kösele topuk bölümünü sertleştirir, bombelik burun formunu oluşturur ve taban astarı sayayı tabanla birleştirerek ağaç çivileri tutar. Taban köselesi 1-1,5 mm kalınlığındadır; falça köselesi ise üst üste ağaç çivileriyle sabitlenen topuk katmanlarından oluşur. Çiriş otu unundan suyla hazırlanan çiriş yapıştırıcı ve sertleştirici olarak kullanılır; gürgen ağacından üretilen ağaç çivi, sicilde 4,5 cm uzunluğunda tanımlanır. Taranta, iç astar ile yüzey derisi arasına ve yanlara yerleştirilen, uçları çizmeden 1,5 cm daha uzun olan dokuma şerittir; çizmenin giyilmesini kolaylaştırır.
Coğrafi sınır ve ustalık geleneği
Söke Körüklü Çizmesinin coğrafi sınırı Aydın ili Söke ilçesidir. Baklava ve düz körük formlarının ilk Sökeli ustalar tarafından uygulanıp öğretilmesi, bu biçimlerin Söke ile özdeşleşmesinin temelidir.
Sicil, ayırt edici körük formunu ve üretim sürecindeki teknik ayrıntıları, çizmenin Söke ile bağını kuran unsurlar arasında gösterir. Sökeli ustaların baklava ve düz körük kırma bilgisini civar il ve ilçelerden gelen gençlere öğrettiği belirtilir.
Zanaat geleneği ve tarihsel süreklilik
Girit’ten Söke’ye taşınan zanaat
Sicildeki tarihsel anlatı, çizmenin Söke’deki başlangıcını mübadele sonrasında Girit’ten Söke’ye yerleşen Hüseyin Rıfat Oral’ın, bilinen adıyla Sağır Usta’nın çizme zanaatını buraya taşımasına bağlar. Aynı anlatıda Sağır Usta’nın Ankara Süvari Alayı’nın tamamına çizme yapıp gönderdiği aktarılır.
Efe kostümü ve körük modelleri
Sicile göre Kurtuluş mücadelesine destek veren efeler, Yunan işgalinden birkaç yıl önce bu çizmeleri kullanmaya başlamış; körüklü çizme daha sonra efe kostümlerinin ana parçalarından biri olmuştur. Sağır Usta’nın öğrettiği kırmasız model karışık körük olarak anılır; 1950’lerde Mehmet Yüksel Usta, Girit’ten gelen çizmeyi yorumlayarak baklava ve düz körük modellerini uygulamıştır. Baklava ve düz körük modelleri, Söke ile özdeşleşmiş körüklü çizme modelleri olarak tanımlanır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
Söke Körüklü Çizmesi, Söke Belediyesi tarafından yapılan başvuru sonucunda 10 Nisan 2018 tarihinde 340 numarayla mahreç işareti olarak tescil edilmiştir; koruma başlangıcı 11 Nisan 2017’dir. Coğrafi işaret ibaresini taşıyan etiket, çizmenin konç kısmının iç tarafında yer alır.
Denetim mercii ve kapsamı
Denetimler, Söke Belediyesi koordinatörlüğünde Söke Ticaret Odası, Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi, Adnan Menderes Üniversitesi Söke İşletme Fakültesi, Aydın Meslek Yüksek Okulu, Söke Meslek Yüksek Okulu, Söke Terziler Tuhafiyeciler ve Benzerleri Esnaf ve Sanatkârlar Odası ile Giritliler Kültür Dostluk ve Yardımlaşma Derneğinden oluşturulan toplam 8 kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Denetim mercii en az 5 üyenin katılımıyla toplanır. Düzenli denetimler 6 ayda bir yapılır; ihtiyaç hâlinde veya şikâyet üzerine ayrıca denetim gerçekleştirilebilir. Denetim, üretimde kullanılan malzeme, araç ve gereçler ile üretim aşamalarının kontrolü olmak üzere iki ana unsurdan oluşur.
Kontrol edilen üretim unsurları
Malzeme kontrolünde sayada dana derisi, astarda keçi derisi, bombe montajında çiriş tozu, taban ve ökçede kösele ile bunların montajında ahşap çivi kullanımı denetlenir. Üretim aşamalarında pamuk ipliği, larezma el dikişi ve baklava ile düz körüğün kırılma biçimi kontrol edilir; baklava körük yapımında kaliteyi belirleyen ustanın el sanatı ve becerisi de ürün üzerinde değerlendirilir. Denetim mercii, denetimin yürütülmesi sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da uzman gerçek ve tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim mercii ayrıca hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.