Söke Körüklü Çizmesi

Sayanın hazırlanması ve astara dikilmesi

**Sayanın üretimi:** Geleneksel üretim yöntemlerine sadık kalınarak üretilen Söke Körüklü Çizmesi sipariş ile kişiye özel üretilmektedir. Çizmeyi kullanacak kişinin ayak taban ölçüsü, ayak tarak ölçüsü, diz boyu ölçüsü, ayak baldırının en kalın yerinin ölçüsü, kontrpiye (ayak tarağı yüksekliği), topuk ölçüsü alınarak ıstampası çıkarılır. Dana derisi ile astarlık keçi derisi belirlenen ölçülere göre kesilir, sayacı tarafından dikilir.

Dikilen parçaların arasına çiriş sürülerek çekiçlenir, koncun arka çatısı biz ve çelik iğne ile çapraz ya da düz olarak saraç dikişi ile dikilir. Bu dikişte pamuk ipliği mumlanarak kullanılır. Fort, bombe, taban astarı köselesi belirlenen ölçülerde kesilerek suda bekletilir, sudan çıkartılıp istenilen tav elde edilinceye kadar beklenir, kenarları tıraşlanır.

Taban astarlık kösele çizme kalıbının altına pürüzsüz kısmı içe gelecek şekilde sabitlenir, kösele taban astarının kalıp hizasında kenarları tıraşlanır. Sayacıdan gelen sayanın astarı nemlendirilir ve bekletilir. Fort topuk kısmına astar ile yüzlük derinin arasına çirişle sıvanarak yerleştirilir, sağ, sol ve arka olmak üzere üç yerden düz tığ ile delinerek sabitlenir.

• Saya pudralanarak astar kısmından kalıba çekilir.

Meşin astarın üzerine çiriş sürülür, bombelik ince kösele burun kısmına yerleştirilir, üzerine tekrar çiriş sürülür.

• Yüzlük derinin kalıba montesi tamamlanır.
• Taban astarına sabitlenen yüzlük deri ile meşin astarın fazlalıkları tıraşlanır
• Saya larezma (el dikişi) ile taban astarına sabitlenir(Larezma Söke’ye ait bir dikiş tekniğidir).
• Yapıştırıcı sürülüp beklemeye alınır, Bu beklemede ölçüye göre taban köselesi kesilerek suya bırakılır, falçalık ökçelerde hazırlanır.

Kösele taban ve ahşap çivi montajı

**Taban, kösele ve ahşap çivi montajı:** Taban astarının topuk ile tarak kısmının arasına iki parmak eninde ayak ölçüsünün uzunluğuna göre ince kösele konulur, kenarları tıraşlanır. Bunun adı fırçetadır. Bu işlem tabanın çökmesini engeller. Fırçetanın ön kısmına tabanın tarak bölgesine10 cm uzunluğunda 2 cm eninde 4 parça keçi derisi parlak yüzeyleri birbirine değecek şekilde yerleştirilir. Halk dilinde buna gıcırdak denir. Yürüdükçe ses çıkarsın, yürüyüşe hava versin diye gıcırdağın yerleştirildiği alan ilaçlanmaz.

Sudan çıkan dinlendirilerek tavlanan taban köselesi içten çekiç ile dövülerek sertleşmesi sağlanır ve içi raspalanarak pürüzlendirilir. Çizmenin tabanı yapıştırılır. Köselenin taşan kısımları filo bıçağıyla kesilir. Çizme ters çevrilerek katoşla tutularak diz üzerinde sabit kalması sağlanır. Taban kaçaburuk yardımıyla birer cm aralıklarla delinir, 4,5 mm uzunluğunda ağaç çivilerle sabitlenir.

Bu işlem bir sıra yapıldıktan sonra bu kez ağaç çivi aralara gelecek şekilde bir sıra daha ağaç çivi çakılır. Bu yapılan işleme ‘‘çapraz ağaç çivi çakışı’’ denilir. Falçalık (ökçelik) parça köseleler istenilen biçim ve ebatta topuk kısmına sağlı sollu olmak üzere ağaç çivi ile sabitlenir. Falçata ile üst kısımları tesviye edilir.

Boşta kalan orta kısmı da oraya uygun şekilde önceden kesilen kösele ile kapatılarak kösele ağaç çivi ile sabitlenir ve tesviye edilir. Bu işlem istenilen topuk yüksekliğine kadar devam eder. En alt kısmına lastik topuk konularak topuk çivileri ile sabitlenir, fazlalık kısımları kesilerek atılır. Bu işlem bittikten sonra ökçenin kuruması için çizme bekletilir. Bekleme sonunda kösele tabanın kenarları temizlenir zımparalanır son şeklini alır.

Çıkıntı sıfır ise kapalı piyonta, kenarları çıkıntılı ise açık piyonta diye tanımlanır. Çizmenin içi sünger ile nemlendirilerek tavlanır. Körük yapılmak üzere dinlendirilir.

Körüklerin oluşturulması ve boyama

**Körük kırma ve Körük çeşitleri:** Körük, çizmenin get ile petnoz arasında kalan, el ile yapılan deriyi katlama tekniğidir. Söke ile özleşmiş iki çeşit körük vardır: Düz Körük: Önden ve arkadan, aşağıdan yukarıya doğru petnozun her dört santimetresinde bir çıkıntı bırakılır. Böylece yanlarda kendiliğinden düz çıkıntılar oluşur, bu çıkıntıların adı düz körüktür. Görüntüsü sadedir. Baklava Körük: Petnozun 1,5–2 cm üzerinden 3–4 cm aralıklarla deri danelye ile sıkıştırılır.

Aynı işlem çizmenin arka kısmında da tekrarlanır. Başa dönerek her bir boğumun sağından ve solundan deri danelye ile sıkıştırılır, aynı işlem koncun ön ve arka ortalarında tekrarlanır. İşlem sonunda çizme gambaya konularak yukarıdan aşağıya doğru bastırılıp sıkıştırılır. Oluşan baklava şekli danelye yardımıyla köşelendirilerek hizalandırılıp kurumaya bırakılır. Ön ve arkadan 7, yan ve ortadan 8 sıra boğumdan oluşur.24 saat bekletilir, bekleme sonunda gambalar çizmeden çıkartılır.

**Boyama işlemi:** Falça ökçe ve kösele kenarları aynı renkte boyanır ve cilalanır. Çizmenin imalatı yapılmış ve giyime hazır hale gelmiştir.

Çizme yapımında kullanılan araç ve malzemeler

• **Danelye:** Deriyi (sayayı) asılarak kalıba oturtmak için kullanılan bir el aletidir. Kerpetene benzer, tamamı demirdendir. Kerpetenden ayıran özellik kesici, koparıcı olmayıp, ağzı ördek ağzına benzer sadece bir nesneyi asılıp çekmeye yarar.
• **Eğri Tığ:** Larezma dikişi için delik açmada kullanılan ucu eğri bir biz çeşididir.
• **Düz Tığ:** Saraç dikişi için delik açmada kullanılan bir biz çeşididir.
• **Kaçaburuk:** Tabanda kullanılan ağaç çiviler için yuva açmaya yarayan alettir.
• **Katoş (kayış):** Kalıbın diz üzerinde sabit durmasını sağlayan kayıştır.
• **İsteka:** Sayadaki kırışıklıkların giderilmesi amacıyla kullanılan ahşap el aletidir.
• **Sulistir:** Koçboynuzundan yapılan, 5 cm eninde, 10–12 cm uzunluğunda, ökçe yapımında falçatanın deriye değip kesmemesi topukla derinin birleştiği yere yerleştirilerek kullanılan bir el aletidir.
• **Dış Raspa:** Taban köselesinin kenarlarının pürüzsüz olması için kullanılan bir el aletidir.
• **İç Raspa:** Kalıp çizmeden çıkarıldıktan sonra çizme içinden çıkan ağaç çivilerin ucunu kırıp pürüzsüzleştirmeye yarayan el aletidir.
• **Filo Bıçağı:** Alt köselenin kenarlarının üst kısmının pürüzsüz kalmasını sağlar.
• **Gamba:** Ayağın dizden aşağısını temsilen gürgen ağacından yaklaşık 60 cm uzunluğunda üç parça halinde sağ, sol ve anahtar olarak üretilen ve bilek kısmından oynak kalıptır. Koncun istenilen genişliğe getirilmesi ve körüğün sıkıştırılmasına yarar.
• **Yüzlük Deri:** Sayanın ayakkabı kısmında 1,5 mm, konç kısmında ise 1.3 mm’lik dana derisi kullanılır Meşin (Keçi Derisi): Çizme üretiminde astarlık olarak kullanılan, palamut ağacının meyvesiyle Bitkisel tabaklama yöntemi ile tabaklanmış Keçi derisidir.
• **Fortluk Kösele:** Sığır derisinin daha yumuşak işlenmiş halidir. Çizmenin ayakkabı kısmındaki topuk kısmının sert durmasını sağlar.
• **Bombelik:** Çizme kalıbının burun formunu almasını ve sert durmasını sağlayan, astar ile yüzlük deri arasına yerleştirilen ince köseledir.
• **Taban Astarı:** Sayanın tabanla birleştirilmesinde kullanılan ince köse çeşididir. Ağaç çiviyi tutma özelliği önemlidir. Taban köselesi; 1–1,5 mm kalınlığında köseledir.
• **Falça (Ökçe) köselesi:** Parça köselelerin üst üste ağaç çivilerle sabitlenerek ve her katta tesviye edilerek istenilen yükseklikte hazırlanan ve çizmenin topuğunda kullanılan köselelere verilen isimdir.
• **Çiriş (Yapıştırıcı):** Çiriş otunun un haline getirilmesi ve suyla karıştırılarak macun haline getirilmesiyle elde edilen bir tür yapıştırıcı ve sertleştiricidir.
• **Ağaç Çivi:** Tabanın montajında kullanılan gürgen ağacından yapılmış 4,5 cm’lik dayanıklı çividir.
• **Taranta:** 3 cm eninde sağlam bir dokuma ürünüdür. Çizmenin iç astarıyla yüzey derisi arasına ve her iki yanına konur. Uçları çizmeden yukarıya doğru 1,5 cm daha uzundur. Çizmenin giyimini kolaylaştırmak için kullanılır.