Coğrafi işaretli ürün · Gaziantep
Gaziantep’e özgü çalma tekniğiyle yekpare biçimde işlenen bakır el sanatıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Gaziantep Bakır El İşlemeciliği nedir?
Gaziantep Bakır El İşlemeciliği, bakır ile pirinç olarak adlandırılan bakır-çinko karışımı madenin işlenmesiyle ortaya çıkan el sanatı ürünlerini kapsar. Ürünün temel karakteri, bakırın çekiçle dövülerek tek parçadan biçimlendirilmesi ve birleştirici işlemler kullanılmadan işlenmesidir.
İşleme yüzeyinde motifler, çekiç ve çelik kalemle uygulanan çalma tekniğiyle meydana getirilir. Kalaylanan bakır mamuller ev, mutfak ve süs eşyası olarak kullanılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yekpare metal gövde
Gaziantep bakır işlemesinde eşya yekpare, yani tek parçadan imal edilir. Lehim ve kaynak gibi birleştirici işlemlerin kullanılmaması, çekiçle dövülen tek parça gövdeyi ürünün ayırt edici niteliği hâline getirir.
Çekiç ve çelik kalemle çalma
Çalma tekniğinde motif, bir çekiç ve bir çelik kalem kullanılarak ana maddeden parça koparılmasıyla oluşturulur. Bu teknik, çakma ve çizme olarak anılan basit işleme yöntemlerinden ayrılır ve sicilde yalnız Gaziantep’te yapılan bölgesel bir özellik olarak tanımlanır. Tek bir parçanın işlenmesi bazı örneklerde haftalarca, bazı örneklerde ise aylarca sürebilir.
Motif çeşitliliği
Gaziantep bakır işçiliğinde 41 ana motif kullanılır. Motif ve desenler arasında bölgede uzun yıllardır kullanılan Selçuklu ve Osmanlı motifleri, doğa resimleri ve zaman zaman dinî motifler yer alır; ustalar özgün motifler de hazırlayabilir.
Üretim süreci nasıl ilerler?
Bakır levhanın hazırlanması
Külçe hâlindeki bakır, haddehanelerde eritilerek kalıplara dökülür ve silindirlerden geçirilerek istenen kalınlıklarda çekilir. Silindirlerden geçerken sertleşen bakır, yeniden yumuşatılmak üzere fırınlarda tavlanır; levha hâline geldikten sonra istenen ebatlarda kesilir.
Sıvama tezgâhında şekillendirme
Bakırcı dükkânlarına gelen bakır levhalar, özel sıvama tezgâhlarında mazgala yardımıyla şekillendirilir; sicilde bu şekillendirmenin 500’e yakın çeşidi bulunduğu belirtilir. Küçük parçalar doğrudan tezgâha bağlanırken büyük parçalar için kovan basılır; bakır yeniden tavlandıktan sonra sıvama tezgâhlarında kalıplar üzerinde biçimlendirilir.
Motif tasarımı ve el işçiliği
İşleme ustası motif ve şekilleri tasarladıktan sonra yüzeyi gerektiğinde şablonla, gerektiğinde ustaya özgü motif ve desenlerle işler. Süsleme, teknoloji kullanılmadan, 10 cm uzunluğunda ve uçlarına 60 ile 90 derece arasında açı verilen çelik kaleme çekiç darbeleri uygulanarak yapılır. Tek çekiç ve tek çelik kalemle işlenen bakır her işlem sonunda sertleşir; yeniden işlenebilmesi için tavının alınması gerekir. Sicil, bakırın kararmaması için tekli kalemle işleme yapılmasını gerekli görür ve bu yöntemin ürünün bir ömür boyu kararmamasını sağladığını belirtir.
Boyama ve parlatma
Üretim metninde lehim ve kaynak işlemlerinden sonra, gerekli yerlerin bantlanarak boya tabancasıyla boyanması ve boyanın fırınlanarak kurutulması da yer alır. Boyanın temizliği ve kalitesi önemli bir ayırt edici nitelik olarak değerlendirilir; ürün daha sonra polisaj makinelerinde parlatılır.
Temizlik, vernik ve ambalaj
Ürünün üzerindeki yağ lekeleri 90 derecelik sıcak deterjanlı suda yıkanarak alınır, ürün ince kavak talaşıyla kurulanır ve ardından verniklenir. Tamamlanan ürün önce streç filmle sarılır, gerektiğinde taşıyıcı dış ambalajla paketlenir; dış ambalajda garanti belgesi ile kullanma talimatı bulunur.
Eskitme uygulaması
Eskitme uygulanacak üründe modelleme tamamlandıktan sonra ürün sulandırılmış aside batırılıp kurutulur; kullanılan asit miktarı ürünün büyüklüğüne ve miktarına göre değişir. Kalaylı eskitmeli ürünlerde hazır vernikler kullanılabildiği gibi gomalak ve ispirtolu vernik cilası da hazırlanabilir; ürün zımparalanıp temizlendikten sonra kalaylanarak eskitilir.
Gaziantep ile coğrafi bağı nedir?
Gaziantep ile ürün arasındaki coğrafi ilişki, bir çekiç ve bir çelik kalemle uygulanan çalma tekniğinin sicilde yalnız Gaziantep’te yapılan bölgeye has bir işleme yöntemi olarak tanımlanmasına dayanır. Tek parça bakırın çekiçle biçimlendirilmesi, çelik kalemle işlenmesi ve ana maddeden parça koparılarak motif çıkarılması, ürünün Gaziantep’e bağlı ayırt edici işçilik bileşenleridir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Koruma ve işaret kullanımı
Gaziantep Bakır El İşlemeciliği 159 tescil numarasıyla kayıtlıdır ve koruma 19 Temmuz 2010 tarihinden geçerli olmak üzere tescil edilmiştir. Coğrafi işaretin kullanım biçimi markalama olarak belirlenmiştir. Denetimde coğrafi işaretin yerinde, doğru ve yetkililer tarafından kullanılıp kullanılmadığı ile kusurlu veya hatalı ürünlere işaret vurulup vurulmadığı takip edilir.
Üretim ve ambalaj denetimi
Denetim, üretimin teknik özelliklere uygunluğunu ve üretim aşamalarının doğru ve eksiksiz yürütülmesini kapsar. Ambalaj denetiminde ürünlerin tek tek streçli ve kutulu olması, kullanma kılavuzu ile garanti belgesiyle birlikte sunulması kontrol edilir.
Denetim komisyonu ve sıklığı
Denetim komisyonu, Gaziantep Sanayi Odasından bir kişi ve Gaziantep Esnaf ve Sanatkârlar Odalar Birliğinden iki kişi olmak üzere üç kişiden oluşur. Gerekli denetimler yılda en az iki defa yapılır; tüketici şikâyetleri üzerine denetim her zaman gerçekleştirilebilir. Komisyon, denetim sonuçlarını rapora bağlayarak saklar.