Coğrafi işaretli ürün · Gaziantep
Gaziantep yöresinde uygulanan, tel çekme ve iğne sarma temelli bir nakıştır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Antep İşi nedir?
Antep İşi, Gaziantep yöresinde yerli halk tarafından uygulanan bir işleme türüdür. Kumaş ipliklerinin sayılması, kesilmesi ve çekilmesiyle oluşturulur; kalan iplikler koton ve ipek ipliklerle sarılır, ajur, muşabak ve susma teknikleri nakışın yapısını oluşturur.
Nakış, kumaş ve iplik özelliklerine göre Antik Antep İşi ile Renkli Antep İşi olarak sınıflandırılır. Antik Antep İşi beyaz ya da krem renkli kumaş üzerinde beyaz, sarı ve krem renkli ipek ve koton ipliklerle yapılırken Renkli Antep İşi değişik renkli iplikler, susma ve ajur modelleriyle süslenir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Kumaş seçimi ve iplik düzeni
Desen kumaşa sayılarak geçirildiği için Antep İşi’nde teli sayılabilen kumaşlar tercih edilir; çekilen tellerin yeniden sayılarak desene dönüştürülmesi de kumaşın sık ve dayanıklı olmasını gerektirir. Geçmişte poplin, patiska ve kahke bezi kullanılmış; güncel kumaş seçenekleri arasında havayan, krep demor, mongol, krep jorjet, el dokuması ketenler, ipek kumaşlar, ham ipek, birman, kıl tela ve kutnu sayılmıştır. İplikler parlak, sağlam, pürüzsüz ve çok kalın olmayan nitelikte seçilir; tek renkli veya renkli çalışma yapılabilir ve kullanılan iğne tekniğine göre ipek, ibrişim, floş ya da koton iplik kullanılır.
Tel çekme ve sökülemez işleme
Antep İşi’nde desen için önce kumaştan tel çekilir; ardından çekilen teller iğne ve iplikle farklı iğne teknikleri kullanılarak sarılır ve şekillendirilir. Nakışın sökülemez olması ayırt edici niteliklerindendir; tel çekilerek oluşturulan desenler ipek sarma nakışlarla, yani susmayla da zenginleştirilebilir. Geçmişte el dokuması kumaş üzerinde ham ipek doğal rengiyle kullanılmıştır; günümüzde işleme tekniği korunarak sim, renkli iplikler ve yardımcı nakış iğneleriyle renkli nakışlar da üretilir.
Desen ve file düzeni
Desenlerde doğa kaynaklı motiflerin yanı sıra geometrik biçimler ile hayvan ve insan figürleri kullanılır; file işi dışında desen çizilmeden, hesapla doğrudan kumaştan tel çekilerek çalışma yapılabilir. File işinde kumaşın en ve boy iplikleri eşit boşluklar oluşturacak biçimde çekilir; küçük kare boşlukların çevresindeki iplikler sarılarak file ya da filtre oluşturulur ve bu filenin üzerine mercimek ajuruyla desen verilir. Tek yönlü tel çekiminde ve en-boy iplik sayıları eşit olmayan uygulamalarda kalan ve bırakılan ipliklerin sayısı farklı model ve motiflerin oluşmasını sağlar; nakışı işleyen kişi temel motiflerle farklı, tekrarı güç modeller geliştirebilir.
Üretim nasıl yapılır?
Gergefe yerleştirme ve tel çekme
Antep İşi teknolojik araç kullanılmadan tamamen el marifetiyle yapılır; kumaş, antika iplikleri iç tarafa gelecek biçimde gergefe yerleştirilir ve işleniş yönü verev, yani çapraz tutulur. İplikler ucu kıvrık nakış makasıyla kesilir; tel çekmede yorgan iğnesi, tıraş bıçağı, nakış makası, mezura ve cetvel kullanılır; kasnak ve gergef kumaşı gergin tutar. Desen hazırlığında kurşun kalem, kalemtraş, makas, silgi, kareli kâğıt, önceki nakışların fotokopileri ile goblen, dantel, kanaviçe ve doğadan esinlenen figürlerden yararlanılır.
İğneyle işleme ve iplik seçimi
İşleme sırasında iki el birlikte kullanılır: bir el kumaşın üstünde, diğer el altında çalışır. İğneye iplik takıldıktan sonra iğne ucu aşağıya bakacak şekilde başparmak ile işaret parmağı arasında tutulur; diğer el kasnak veya gergefin altında iğnenin batacağı yerin altında yer alır ve iğne desen alanına batırılıp arka taraftan bir sonraki noktadan çıkarılır. İplik kalınlığı, iğne tekniğine, kumaş dokusuna ve motife göre seçilir. Alt işleme hazırlıkları ile kenar çitimelerinde ince iplikler; üst motiflerde kalın iplik ve ibrişim kullanılır; Renkli Antep İşi’nde de aynı seçim ölçütleri geçerli olup Antik Antep İşi’nden ayrımı renkli iplik kullanımıdır.
Ajur, susma ve muşabak teknikleri
Antep İşi, çekilen ve bırakılan ipliklerin sayısı, yönü ve işlenişine göre sekiz gruba ayrılır: mercimek, ciğerdeldi ve cemelyan, örümcek ve kartopu, fantezi ajurlar, çiti ve badem ajurlar, tek yönlü tel çekilerek oluşturulan ajurlar, susma ve muşabak. Mercimek ajurunda iplikler eşit sayıda kesilip bırakılır ve filtre sarımıyla aynı anda veya sonrasında yapılabilir. Ciğerdeldi ile cemelyanda bırakılan iplik sayısı kesilen iplik sayısından fazladır; her ikisi de filtreyle birlikte verev uygulanır ve geniş alanlarda kullanılabilir. Örümcek, kartopu, çitime ve badem ajurlarında kesilen iplik sayısı bırakılan iplik sayısından fazladır; filtre sarımı sonrasında atkı ipliklerinin atılması ve tekniğe göre sarılmasıyla çalışılır. Susma ve muşabak ise tel çekmeden, kumaş iplikleri desen doğrultusunda sayılarak sarılır; muşabak verev iğne tekniğiyle işlenir ve iki yüzünde de kafes görünümü verir.
Kenar temizliği ve bitirme
Nakış tamamlandıktan sonra kumaş ve işlemenin türüne göre estetik ve sağlamlığı artırmak için kenar temizleme teknikleri uygulanır. Antik Antep İşi’nde köşe yapımı, tek ya da çift yönlü antika, baskı dikişi, çitime, baskı ve antika nakışı birlikte kullanılabilir; kenara iğne oyası yapıldığında dut yaprağı, metelik ve yarım metelik modelleri tercih edilir. Renkli Antep İşi’nde saçak, makrome, tığ oyası, firkete ve mekik kullanılır. Nakış ve kenar temizliği bittikten sonra ürün dikkatle ütülenerek tamamlanır; ütü, ütü masası ve ütü bezi bu aşamada kullanılan araçlardır.
Gaziantep yöresiyle ilişkisi
Antep İşi’nin coğrafi sınırı Gaziantep’tir ve ürün mahreç işareti olarak tescillidir. Ürünün coğrafi kimliği, Gaziantep yöresinde yerli halk tarafından uygulanan bir işleme türü olarak tanımlanmasına dayanır. Kumaş, iplik, işleme ve desen özellikleri Antep İşi’ni diğer nakışlardan ayıran temel eksenleri oluşturur.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Antep İşi, 6 Aralık 2016 tarihinde tescil edilmiş; tescil, 24 Nisan 2012 tarihinden geçerli olmak üzere gerçekleştirilmiştir. Coğrafi işaret 4 Eylül 2015 tarihinde Resmî Gazete’de ilan edilmiş, değişiklik ilanı ise 1 Nisan 2021 tarihli 98 sayılı Bülten’de yayımlanmıştır.
Coğrafi işaretin kullanım biçimi markalamadır. Denetim Komisyonunda Gaziantep Büyükşehir Belediyesi, Gaziantep Üniversitesi ve Gaziantep İl Milli Eğitim Müdürlüğünün belirleyeceği kişiler yer alır. Denetimler yılda en az iki kez, tüketici şikâyetleri üzerine ise her zaman yapılır.
Denetimde kumaşın beyaz olması, beyaz-sarı-krem renkli iplik kullanımı, ajur veya susmaların bulunması, teli sayılabilen sık ve dayanıklı kumaş kullanımı ile en ve boy ipliklerinin eşit dokunması kontrol edilir. İpliklerin kesilip çekilerek işlenmesi, nakışın sökülmezliği, ipek sarma nakışlarla zenginleştirilmesi, ham ipeğin doğal renginin kullanımı, yardımcı nakış iğneleri ile ipek, ibrişim, floş ve koton iplik kullanımı da denetim kapsamındadır. Doğru markalama da denetim ölçütleri arasında yer alır.