Erzurum Burması / Erzurum Burma Bileziği

Bileziğin yapısı ve kaş astarı

**Bilezik yapısı, ayar ve ölçüler:** Erzurum Burmasının / Erzurum Burma Bileziğinin üretiminde; 22 ayar 916 milyem altın tel veya 925 ayar gümüş tel kullanılır. Bilezik, 22 ila 28 büklümden oluşur. Büklüm sayısı, bileziğin kalınlığına ve müşteri talebine göre değişir. Bilezik ağırlığı 25 g’dan başlar ve talebe bağlı olarak artar. Erzurum Burması / Erzurum Burma Bileziği kaş (toka), kordon ve kilit olmak üzere 3 kısımdan oluşur.

Kordon kısmında herhangi bir işleme bulunmaz ve teller, kendi çevrelerinde burularak hazırlanır. Kaş kısmı bileziğin kalınlığına göre ölçülendirilir. Kaş kısmında kullanılan altın veya gümüş tel, bileziğin kalınlığı ile orantılı olacak şekilde ayarlanmakta olup 70 ila 200 µ (mikron) kalınlığındadır. 50 g bilezik için ortalama 115–120 µ, 80 g bilezik için ortalama 140–145 µ, 100 g bilezik için ortalama 155–160 µ ayarlaması yapılır.

Erzurum Burmasının / Erzurum Burma Bileziğinin üretim sürecinde dökülen altın parçalarını toplamak için çalışma masasının ön alt kısmına, coğrafi sınırda “tepir” olarak adlandırılan deriden yapılmış örtü konur.

**Kaş astarı ve tavlama:** Kaş yapımında kullanılan kaş astarı, düz silindirden (astar silindirinden) çekilerek tabaka haline getirilir. Altın tabaka, kolay kesilmesi için tavlanarak yumuşatılır ve hidroklorik asit çözeltisine daldırılarak tavlama sırasında meydana gelen renk değişimi giderilir. Gümüş burma bilezik yapılacaksa gümüş tabaka tavlanıp yumuşatıldıktan sonra tavlama sırasında oluşan oksit ve kirden arındırılması için, coğrafi sınırda “zaç yağı” olarak adlandırılan sülfürik asit çözeltisine daldırılır.

Kaş modelinin kesilmesi ve birleştirilmesi

**Kaş modelini çizme ve kesme:** Renk düzenlemesi yapılan altın veya gümüş tabakanın üzerine, Erzurum Burmasına / Erzurum Burma Bileziğine özgü kaş modeli kalıbı yerleştirilip çizim yapılır, kolay kesilmesi için balmumu sürülür ve kıl testere ile kesilir. Kesim işlemi sırasında testerenin kılının kırılmamasına dikkat edilir. Bu işlem ustalık becerisi gerektirir.

Kesilen kaş parçaları, coğrafi sınırda “yeğe” olarak adlandırılan eğe ile düzeltildikten sonra kaş parçalarının çevresine çakma işlemi yapılır. Kaş parçalarının üzerine desen uygulanıp üretici firmaya özgü olan, Erzurum Esnaf ve Sanatkârlar Odaları Birliği Kuyumcular Esnaf ve Sanatkârlar Odasına kayıtlı bulunan, altının veya gümüşün ayarının ve üretici firmanın bilgilerinin yazdığı damga ile mühürlenir.

Mühürleme işleminden sonra ısıtılan kaş parçaları, iki ucuna, kuyumculuk sektöründe “mühür mumu” olarak bilinen ve coğrafi sınırda “domarika” olarak adlandırılan yapıştırıcı sürülmüş tahtaya yapıştırılarak sabitlenir. İşleme ve oyma kalemi olmak üzere iki ayrı çelik kalem kullanılır.

Ustalar çelik kalemleri, kendilerinin yapmış olduğu çarkla veya zımpara ile istedikleri biçimde şekillendirir. Kalıba uygulanan ilk oyma işleminde kalemkâr usta, yapacağı kaşın ana hatlarını çizerek kaşın su yollarını yapar. Kaş yüzeyine işleme kalemi ile kalp, lale, ajur, güneş, yaprak, papatya gibi desenler işlenir. Desen çizmek için standart bir desen kalıbı yoktur. Genellikle müşterinin istediği kalıba göre kesilen kaşa uygun desenler işlenir.

Ancak kaş işlemede ajur desenleri uygulanacaksa ajur kalıpları kullanılır. Daha sonra desenin ortaya çıkması için, coğrafi sınırda “kursun” olarak adlandırılan çelik işleme kalemi kullanılarak nokta atışı yapılır ve bu işleme “tırtır” denir.

**Deseni tamamlama ve bombelendirme:** Tırtır işleminden sonra ikinci oyma işleminde desenlerin içine dolgu yapılır. Kaşların birbirine kolayca kaynak yapılabilmesi için, altta kalacak kaşa 2 tane belirgin çizgi yapılır. Kaşlar, ısı uygulanarak tahtadan çıkarılır. Kaşların üzerlerindeki domarika kalıntılarının temizlenmesi için kaşlara ısı uygulanarak yakma işlemine tabi tutulur, soğuk suya batırılır ve kurulanır. Kaşlar; kösele, deri, tahta veya lastik parçası üzerinde kabartılarak bombelenmesi sağlanır.

**Kaşların kaynakla birleştirilmesi:** Kaşların üst kısımları temizlenir, alt kaşa teneker (sıvı boraks) sürülür ve kaynak yapılarak kaşlar birleştirilir. Kaynak işleminde, içinde kadmiyum bulunan 22 ayar altın veya 925 ayar gümüş kullanılır.

Kordon telinin çekilmesi ve burulması

**Kordon metalini eritme ve ağırlık ayarı:** Potaya konulan 22 ayar altın levha 1.064 °C sıcaklıkta, gümüş levha ise 961,8 °C sıcaklıkta eritilir, demirden yapılmış şide adındaki ısıtılmış kalıba dökülür, 15–20 saniye sonra şideden çıkarılır, soğuk suya batırılıp çıkarılır ve kurulanır. Kordon kısmındaki gram ayarlama işleminde, hadde ve kalem atma aşamalarında oluşan fireler göz önünde bulundurulur. Örneğin 50 g bilezik için 1–2,5 g fire öngörülür ve fire miktarı, kordon kısmının ağırlığına eklenerek kordon 51–52,5 g olarak yapılır.

**Kordon telini çekme ve haddeleme:** Çubuk haline gelen altın veya gümüş, üzerinde yaklaşık 20 tane gözü bulunan tırtıklı silindirden çekilir. Coğrafi sınırda bu silindir, “kare” olarak adlandırılır. Müşterinin talep ettiği ağırlıkta bilezik yapmak için, fazla kısım varsa kesilerek çıkarılır ve tekrar tırtıklı silindirden çekilir. Silindirden çıkan telin uzunluğu 30 ila 40 cm kadardır. Altın veya gümüş tel tavlanır ve hadde işleminde kolayca şekil alması için üzerine balmumu sürülür. Tel haddeden çekilerek silindir hale getirilir ve yumuşayıncaya kadar tekrar tavlanır.

Silindirden 30 ila 40 cm aralığında çıkarılan tel, 40 ila 54 cm oluncaya kadar haddelenir. Kuyumcu vitrininde satışa hazır bileziklerin standart ölçüsü ortalama 6,0 cm olup müşteri talebi üzerine gerçekleştirilen üretimlerde, Tablo 2’de belirtilen ölçüler örnek olarak alınır.

**Teli katlama ve burma:** Haddeden çekilen telin uç kısmı, ağaç kütük üzerinde kesilip ikiye katlanır ve ağaç tokmakla dövülerek birleştirilir. İkiye katlanan telin bir ucu mengenede diğer ucu ise el mengenesinde sıkıştırılarak 16 büklüm olacak şekilde sağa doğru bükülüp tavlanır. Bükmeye devam edilir ve bileziğin ölçüsüne göre 22–28 büklüm yapılır. Büklüm sayısı, bileziğin kalınlığı arttıkça azalır. Tel uzunluğu bilezik kalınlığına göre ayarlanır.

19,5 cm tel uzunluğunda ince bilezik için haddeden 42 cm uzunluğunda tel çekilip ikiye katlanarak 21 cm uzunluğunda çift katlı tel elde edilir. Yaklaşık 28 tane büklüm yapılan telin uzunluğu 18,5 cm’ye kadar kısalır. Bu tele 1 cm uzunluğunda kaş takıldığında 19,5 cm uzunluğunda ince bilezik elde edilir.

Kalın bilezik örneğinde başlangıç teli 43 cm’dir; katlandığında 21,5 cm çift tel oluşur. Yaklaşık 25 büklümle 18,5 cm’ye inen kordona 1 cm kaş eklenerek toplam 19,5 cm boy sağlanır.

**Kordonu son biçimine hazırlama:** Büklümleri tamamlanan kordon, şekil alması için tavlanıp yumuşatılır, suya batırılıp çıkarılır ve kurulanır.

Kilit, montaj ve son yüzey işlemleri

**Kilit ve kitleğin hazırlanması:** Bileziğin iki ucunu birleştirmek için kilide geçirilen parçaya, coğrafi sınırda “kitlek” denir. Kitlek r harfi şeklinde kesilerek hazırlanır ve kalınlığı, bileziğin ağırlığı arttıkça artar. 50 g bilezik için 180–190 µ, 100 g bilezik için 250–260 µ, 150 g bilezik için 300–310 µ kalınlığında kitlek hazırlanır. Kitlek çivisi kullanılarak kordonun bir ucuna, kitleğin gireceği genişlikte küçük halka şeklinde kilit yapılır. Kıskaç kullanılarak törpülenir, ısıtılır, asit çözeltisine ve suya batırılıp çıkarılarak kurulanır.

**Kaş, kordon ve kilidi birleştirme:** Kaşın alt kısmına teneker (sıvı boraks) sürülür ve bir ucuna kitlek diğer ucuna ise, kordonun kilit yapılmayan ucu kaynatılır.

**Son biçim, temizlik ve parlatma:** Bilezik malafaya yerleştirilir, yuvarlanıp düzeltilerek bileğe uygun şekil alması sağlanır. Bilezik tavlanır, asit çözeltisine batırılıp çıkarılır, fırçalanarak temizlenir, tekrar tavlanıp asit çözeltisine batırılıp çıkarılır. Bilezik; içinde çelik bilyeler bulunan bilya (mazgal) makinesinde su ve deterjanla temizlenip parlatılır ve daha sonra kurutulur. Kaş kısmı parlak kalemle parlatılan Erzurum Burması / Erzurum Burma Bileziği, hassas terazide ölçülüp satışa hazır hale getirilir.