Coğrafi işaretli ürün · Ankara
Akyurt’ta yetişen, kılçıksız yeşil baklalarıyla tanınan sırık fasulyesidir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Akyurt Teberik Fasulyesi nedir?
Akyurt Teberik Fasulyesi, Ankara’nın Akyurt ilçesinde yetiştirilen Phaseolus vulgaris var. comminus türü fasulyeden elde edilen bir üründür. Ürün, fasulye kapsamında işlenmiş ve işlenmemiş meyve ve sebzeler ile mantarlar grubunda kayıtlıdır.
Sırık gelişim biçimi ile yeşil ve kılçıksız baklaları, ürünün temel tanımlayıcı niteliklerini oluşturur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Botanik köken ve gelişim biçimi
Akyurt Teberik Fasulyesi baklagiller familyasına mensuptur; bitki sırık büyüme şekli ve dörtgen gelişim biçimi gösterir. Sülük veya bıyık adı verilen kısımlarıyla desteğe sarılan bitkinin uzunluğu 2–3 metreye kadar ulaşabilir.
Uç yaprakları yeşil ve eşkenar dörtgen biçimindedir; yaprak buruşukluğu yok denecek kadar azdır. Çiçek taç yaprakları açık mordur.
Baklanın biçimi ve yüzeyi
Baklaların uzunluğu 17–22 cm, genişliği ve kalınlığı ise sırasıyla 16,32 mm ve 8,80 mm’dir. Baklalar yeşil, kılçıksız ve pürüzsüz yüzeylidir.
Bakla enine kesiti yumurtaya biçimindedir; eğrilik derecesi yoktur veya çok azdır ve eğrilme şekli içbükeydir. Bakla gagası orta uzunlukta ve kıvrık şekillidir.
Bakla ve dane ölçüleri
Bitkide bakla yüksekliği 40 cm, ana dal sayısı bir adet ve bakladaki dane sayısı 7–10 adettir. Yüz adet kuru dane 450–460 g, aynı sayıdaki yaş dane ise 1015–1050 g ağırlığındadır.
Taze ürün bileşimi
Taze ürünün 100 g için kuru madde, protein, yağ, karbonhidrat, ham lif ile potasyum, kalsiyum, sodyum ve B12 vitamini değer aralıkları sicildeki besin değerleri tablosunda gösterilir.
Tablo-2: Akyurt Teberik Fasulyesinin bazı morfolojik özellikleri
Yetiştiricilik nasıl yapılır?
Toprağın hazırlanması
Yetiştiricilikte orta ağırlıklı toprakların hazırlanması ve gübrelenmesi önem taşır; toprak hazırlığı mevsim şartlarına bağlı olarak nisan sonu ile mayıs başında yapılır. Sonbaharda, toprak tava geldiğinde sürümden önce dekara genel olarak 1–1,5 ton yanmış çiftlik gübresi serilir ve toprak 20–25 cm derinlikte sürülür.
İlkbaharda ekim öncesinde kaymak tabakasını kırmak için en az 3–4 kez kazayağıyla sürüm yapılır. Yabancı otlar, toprak tavı korunarak kültivatör ve tırmık takımıyla yapılan yüzlek sürümle alınır; damla sulama tercih edildiğinde borular bu hazırlığın ardından tarlaya döşenir.
Ekim ve çimlenme
Ekim, 25 Nisan ile 30 Mayıs arasında yörede yetiştirilen yerel tohumlarla yapılır; toprak sıcaklığı 13°C’nin altındaysa ekim yapılmaz. Tohum yatağında yeterli nem bulunmadığında toprak sulanır ve tava gelmesi beklenir. Sıra üzerinde her 20 cm’ye 3–4 tohum atılır, sıra aralarında en az 120 cm aralık bırakılır ve sıralar hâkim rüzgâr yönünde hava sirkülasyonunu destekleyecek biçimde oluşturulur.
Tohumlar 15–20°C’de çimlenmeye başlar; sicil metni çıkışın ekimden sonra ortalama 7–10 günde, uygun şartlardaki çimlenmenin ise 6–8 günde gerçekleştiğini ayrı ifadelerle belirtir. Uygun çimlenme için toprağın yeterli nemde ve havanın 15–25°C olması öngörülür; düşük sıcaklıklarda çıkış süresi 20–25 güne ulaşabilir.
Destekleme ve sulama
Sırık fasulyesi olan bitkide destek amacıyla sırık ve çardak sistemleri kullanılır. İlk sulama bitki çiçeklenince, yani sırık boyuna geldiğinde yapılır; sonrasında haftada üç kez sabah erken saatlerde veya akşam serinliğinde ikişer saat sulama uygulanır.
Toprak nemi %60 tarla kapasitesine düştüğünde sulama ihtiyacı doğar; yazın sıcak dönemlerde dört veya beş günde bir su verilir. Sulama gereksinimi iklim koşullarına göre değişkenlik gösterir.
Çapalama ve gübreleme
Yetiştirme döneminde iki kez çapa yapılır; ilk çapada bitki 20 cm boya geldiğinde dip doldurulur ve yabancı otlar temizlenir. İkinci çapa, sırık dikildikten ve ilk çapadan 20 gün sonra, bitki sırığa sarılmaya başladığında yapılır; çapalama yüzeysel yürütülür ve çiçeklenmeden önce tamamlanır. Çapalama, yabancı otların alınması, kaymak tabakasının kırılması, su kaybının azaltılması ve köklerin havalanması için genellikle el işçiliğiyle yapılır; sicil, çapa ve sulama dışında başka bakım işlemi tanımlamaz.
Yanmış hayvan gübresi sonbaharda sürümden önce uygulanır; ilk çapadan sonra haziran içinde sıra üzerine yeniden hayvan gübresi verilir. Toprak analizi sonuçlarına göre dekara yaklaşık 4–5 kg azot ve 6–8 kg fosfor uygulanabilir; gerekli görülen durumlarda ve hafif bünyeli topraklarda dekara yaklaşık 10–15 kg magnezyum sülfat taban gübreyle veya ara çapada verilebilir.
Hasat nasıl yapılır?
Hasat zamanı ve yöntemi
Hasat temmuz sonuna doğru başlar ve ekim ayının ilk haftalarına kadar haftada bir kez sürer. En uygun hasat dönemi, baklaların çeşide özgü büyüklüğünün üçte birine ulaştığı dönemdir. Hasat, baklaların elle yukarı doğru çekilerek koparılmasıyla yapılır.
Hasattan sonra taze fasulyeler pazara sevk edilir.
Yetişme ve muhafaza dönemi
Vejetasyon dönemi
Bitki mayıs sonlarında yapraklanır ve hava koşullarına bağlı olarak ekim ayının birinci veya ikinci haftasına kadar yeşil kalır. Vejetasyon süresi 70–140 gün arasında değişebilir.
Muhafaza seçenekleri
Pazara sevk edilmeyen ürün, gölge bir yerde %80’in üzerinde nemde ve 4–5°C’de 8–10 güne kadar muhafaza edilebilir. Yöre halkı ürünü kışlık tüketim için isteğe bağlı olarak güneşte kurutarak veya derin dondurucuda saklayarak da muhafaza eder.
Akyurt ilçesiyle bağı nedir?
Coğrafi sınır Ankara ili Akyurt ilçesidir; ilçenin killi-tınlı, pH’ı 7,0–7,5 civarında olan, organik madde, potasyum ve çinko bakımından zengin, orta tuzluluktaki toprakları ürünün yetişme ortamını oluşturur. Akyurt’un rakımı 1300–1400 m, yıllık yağış miktarı ise 450–500 mm aralığındadır.
Ürünün ilçedeki yerleşik üretim niteliği ve tarım ekonomisindeki yeri, coğrafi sınırla ün bağının temelini oluşturur. Akyurt Teberik Fasulyesinin tüm üretim aşamalarının belirtilen coğrafi sınır içinde gerçekleşmesi gerekir.
Yöredeki üretim kültürü
Akyurt Teberik Fasulyesinin geçmişi eskiye dayanır ve ürün, Akyurt ilçesinin tarım ekonomisinde yer tutar.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı ve işaretleme
Akyurt Teberik Fasulyesi, mahreç işareti olarak 22 Aralık 2023 tarihinde 1510 numarayla tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 24 Ocak 2022 tarihinden itibaren korunmak üzere tescil kapsamına alınmıştır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde Akyurt Teberik Fasulyesi ibareli logo ve mahreç işareti amblemi yer alır; bu kullanım mümkün değilse işaretler işletmede kolayca görülecek biçimde bulundurulur.
Denetim yapısı
Denetimler, Akyurt Belediyesinin koordinatörlüğünde; Akyurt Belediyesi, Akyurt İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesinden ürün konusunda uzman birer üyenin yer aldığı en az üç kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Denetim yılda bir kez düzenli olarak yapılır; ihtiyaç halinde veya şikâyet üzerine her zaman denetim gerçekleştirilebilir.
Denetimde ürünün morfolojik ve tane özellikleri, üretim metoduna uygunluk ile ürün ibaresi, logosu ve mahreç işareti ambleminin doğru kullanımı kontrol edilir. Denetim mercii, denetimin yürütülmesi sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görev yapan uzman gerçek ve tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, coğrafi işaretten doğan hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.