Coğrafi işaretli ürün · Afyonkarahisar
Afyonkarahisar’a özgü, sarı haşhaş ezmeli katlı hamuruyla ayırt edilen yöresel bir börektir.

Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Afyon Bükmesi nedir?
Afyon Bükmesi, un, su ve tuzla hazırlanan hamurun kat kat açılıp sarı haşhaş ezmesi sürülmesi ve mercimekli, peynirli, patatesli ya da ıspanaklı harçla doldurulmasıyla yapılan bir börektir. Ürün, Afyonkarahisar iline ait mahreç işaretli bir yöresel börektir.
Sarı haşhaş ezmeli katlar, hamurun iç içe bohça biçiminde katlanması ve seçilebilen iç harçlar, ürünün temel yapısal karakterini oluşturur. Ayrıntılı üretim metodunda ürün, belirlenen sıcaklıklarda taş fırında veya normal fırında pişirilir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Sarı haşhaş ezmeli katlar
İnce açılan yufkaların yüzeyi sarı haşhaş ezmesi, ayçiçek yağı ve düşük sıcaklıkta eritilmiş iç yağından hazırlanan harçla kaplanır. Birinci ve ikinci yufkanın katlama aşamalarında bu harcın tüm yüzeye sürülmesi gerekir.
Dört iç harç seçeneği
Afyon Bükmesinde mercimekli, peynirli, patatesli veya ıspanaklı iç harç kullanılabilir. Bu dört seçenek, aynı haşhaşlı katlı hamur yapısı içinde farklı iç bileşimlerle ürünün hazırlanmasına imkân verir.
İç içe bohça katlama
Yufka, sarı haşhaş ezmeli harç sürülerek önce silindir, ardından bohça yani kare biçimine gelecek şekilde katlanır. İkinci yufkanın ilk katlanan hamur kitlesini içine almasıyla iki yufka iç içe bohça formuna ulaşır.
Dinlendirilen iç içe hamur kitlesi kare biçiminde eşit parçalara ayrılır ve yaklaşık 0,5 cm kalınlıkta, yaklaşık 10 × 12 cm ölçüsünde açılır. İç harç, dikdörtgen yufkanın dikey doğrultudaki tam ortasına yerleştirilerek alt ve üst kenarlar üst üste gelecek biçimde kapatılır.
Üretim yöntemi nasıldır?
Hamur ve haşhaşlı harcın hazırlanması
Sicildeki ölçüye göre hamur için 1 kg özel amaçlı buğday unu, 500 ml su ve 16 g tuz kullanılır; hamur harcı ise 100 g sarı haşhaş ezmesi, 90 ml ayçiçek yağı ve düşük sıcaklıkta eritilmiş 30 g iç yağından oluşur. Un elendikten sonra su eklenir; orta yumuşaklıkta ve elastik hamur elde edilinceye kadar yaklaşık 10 dakika yoğrulan hamur, üzeri kapalı olarak oda sıcaklığında 15 dakika kadar dinlendirilir.
Sarı haşhaş ezmesine ayçiçek yağı ile düşük sıcaklıkta eritilmiş iç yağı eklenir. Karışım homojen kıvama ulaşıncaya kadar karıştırılır.
Yufkaların açılması ve katlanması
Hamur kitlesi iki eşit parçaya bölünerek beze yapılır. Bezeler, üzerleri kapalı biçimde oda sıcaklığında 15 dakika dinlendirildikten sonra ince yufkalar hâlinde açılır ve yüzeyleri sarı haşhaş ezmeli harçla kaplanır.
İlk yufkanın üst ve alt bölümleri ortada birleşecek biçimde katlanır; her katlamada hamur hafifçe çekiştirilerek inceltilir. Silindir biçimine gelen yufkaya yeniden haşhaşlı harç sürülür, yan kenarları üst üste katlanır ve bohça biçimindeki yüzey tekrar harçla kaplanır.
İlk katlanan hamur parçası üzeri kapalı olarak buzdolabında 30 dakika dinlendirilir. İkinci yufka haşhaşlı harçla kaplandıktan sonra dinlenen hamur kitlesi ortasına yerleştirilir, aynı katlama uygulanır ve iç içe hamur kitlesi yarımşar saat dinlendirilir.
İç harçların hazırlanması ve kapatma
Mercimekli harçta 200 g yeşil mercimek, üzerini geçecek kadar suyla haşlanır ve süzülür; 1 orta boy kuru soğan 30 g ayçiçek yağıyla sotelenir, ardından mercimek 8 g tuz ve 3 g karabiberle karıştırılıp soğutulur. Peynirli harç, 200 g beyaz peynirin küçük parçalara kesilerek tercihen kıyılmış maydanozla karıştırılmasıyla hazırlanır.
Patatesli harç için 200 g haşlanıp rendelenmiş patates, 8 g tuz, 3 g karabiber ve bir tutam kıyılmış maydanozla karıştırılır. Ispanaklı harçta 200 g ıspanak hafifçe kavrulur; 1 orta boy kuru soğan, 8 g tuz ve 3 g karabiberle birleştirilir.
Seçilen iç harçtan bir yemek kaşığı kadar, dikdörtgen yufkanın dikey doğrultudaki tam ortasına konur. Alt ve üst kenarlar üst üste kapatılır, kenarlar hafifçe parmakla bastırılır.
Tepsiye dizme ve pişirme
Kapatılmış Afyon Bükmeleri, kapatılan yüzeyleri altta kalacak şekilde tepsiye 2 cm aralıklarla dizilir. Artan hamur harcı, bükmelerin tüm yüzeyini kaplayacak biçimde sürülür.
Ayrıntılı üretim metodunda Afyon Bükmesi taş fırında 180 ila 200 ℃, normal fırında ise 200 ila 230 ℃ sıcaklıkta pişirilir. Üst ve alt yüzeyleri iyice pişen ürün fırından çıkarılır ve yaklaşık 1 saat dinlendirilerek tüketime hazır hâle getirilir.
Tescil belgesinin tanım cümlesi, ürünü “kızartılması” ifadesiyle tanımlar. Aynı belgenin ayrıntılı üretim metodu ise fırın sıcaklıklarıyla pişirmeyi tarif ettiğinden, bu iki hüküm tek bir pişirme talimatı olarak birleştirilmemiştir.
Piyasaya arz biçimi nasıldır?
Afyon Bükmesi, dikdörtgen biçimde kapatıldıktan sonra dondurulabilir ve dondurulmuş gıdaya uygun ambalajla paketlenerek satışa sunulabilir. Bu satış biçimi, ürünün pişirilmeden önce dondurulup ambalajlanmasına ilişkindir.
Muhafaza ve tüketim süreleri nelerdir?
Pişirilmiş Afyon Bükmesinin 1 gün içinde tüketilmesi gerekir. Sicil metni, dondurulan ürünün 0 ℃ sıcaklıkta muhafaza edilmesi hâlinde üretim tarihinden itibaren 2 gün içinde tüketilmesini öngörür.
Dondurulmuş ürün, -18 ℃’yi aşmayan sıcaklıkta muhafaza edildiğinde üretim tarihinden itibaren 12 aya ulaşan raf ömrüne sahiptir. Bu süre ve sıcaklık, yalnız dondurulmuş ürün için kayıt altına alınmıştır.
Afyonkarahisar ile ün bağı nedir?
Afyon Bükmesinin coğrafi sınırı Afyonkarahisar ilidir. Ürünün geçmişe dayanan üretim kültürü, ustalık becerisi gerektiren üretim metodu ve yöreye özgü yönteminin, coğrafi sınırla ün bağını kurduğu belirtilir.
Üretimin bütün aşamalarının Afyonkarahisar ili sınırları içinde gerçekleştirilmesi zorunludur. Bu zorunluluk; hamurun ve harçların hazırlanmasını, katlama ile biçimlendirmeyi ve ürünün üretim metodundaki diğer işlemleri kapsar.
Yöresel ikram geleneği
Afyon Bükmesinin geçmişinin eskiye dayandığı kayıt altındadır. Ürün, doğum ve düğün gibi etkinliklerde ikram edilen yöresel ürünler arasında yer alır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil ve işaretleme
Afyon Bükmesi, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 11 Haziran 2020 tarihinden itibaren korunmak üzere 29 Nisan 2021 tarihinde 741 numarayla tescil edilmiştir. Tescil ettiren Afyonkarahisar Belediyesi, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.
Afyon Bükmesi ibaresi ve mahreç işareti amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Bunun mümkün olmadığı durumlarda ibare ve amblem işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetim yapısı ve kapsamı
Denetimler, Afyonkarahisar Belediyesinin koordinasyonunda; Afyonkarahisar Belediyesi, Afyonkarahisar Zabıta Müdürlüğü, Afyonkarahisar İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Afyonkarahisar Esnaf ve Sanatkârlar Odası ile Afyonkarahisar Profesyonel Aşçıları Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneğinden birer uzmanın katıldığı toplam 5 kişilik denetim mercii tarafından yapılır. Düzenli denetim yılda bir kez gerçekleştirilir; ihtiyaç duyulduğunda ve şikâyet hâlinde ayrıca denetim yapılabilir.
Denetimde malzemelerin ve oranlarının uygunluğu, üretim metoduna uygunluk, dondurularak ambalajlanan hamurlar ile Afyon Bükmesi ibaresi ve mahreç işareti ambleminin kullanımı kontrol edilir. Denetim mercii, denetimin yürütülmesi sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
