Afyon Keçesi

Üretim nasıl yapılır?

Yapağının hazırlanması ve araçlar

Üretimde coğrafi sınırda yetiştirilen Dağlıç, Kıvırcık ve Sakız ırkları ile belirtilen melezlerden elde edilen ilk kırkım yapağıları kullanılır. Giyimlik keçe için gerekli olduğunda ince merinos kuzu yünü, kayıtlı oranlarda karışıma eklenir. Yün tarama makinesi yünü tarayıp havalandırır; geçmişte yay ve tokmakla yapılan yün atım işini üstlenir.

Çıbık veya sepki, hazırlanan yünü yüzeye eşit dağıtmak için kullanılır; esnek lifli davulga çalısından ya da elma, dut veya vişne ağacından yelpaze biçiminde yapılır. Hasır kalıp, döşenen yünün rulo hâline getirilmesinde ve rulonun muhafazasında görev alır. Kalıpmeç, tepme sırasında hasır kalıbın üzerine sarılan keçe kumaştır; genellikle eni 180-200 cm, uzunluğu 10-15 m’dir ve rulo kalın jüt, pamuk ya da naylon bent ipiyle bağlanır.

Kalıp tepme makinesinde rulo yün alt hazneye yerleştirilir; dişliler rulonun eşit tepmesini, üstteki demir aksam ise sıkıştırılmasını sağlar. Kalıba konan keçe iki aşamada birer saat tepildiğinde ham keçe elde edilir. Keçe pişirme makinesi, buhar kazanından gelen sıcak su ve buharla keçeyi sağlamlaştırır; kazanın yakıtı odun veya kömürdür.

Zeytinyağlı kalıp sabunu veya arap sabunu, keçeleşmeyi kolaylaştırmak ve hızlandırmak için kullanılır; kalıp sabunu suda kolay erimesi amacıyla rendelenir. Tarak, tarama makinesi dişlilerinde kalan yünü temizler ve gerektiğinde tepilen keçenin didilmesinde kullanılır; tarağın tutacağı ahşap, sapı ve gövdesi demirdendir.

Kumaş keçe üretimi

Kumaş keçede, 180 cm × 1200 cm standart hasır üzerine taranmış yün çıbık veya sepkiyle döşenir, hafifçe ıslatılır, dürülür ve makinede tepilenir. Makineden çıkan keçenin kenarları katlanır; kat izi oluşmaması için kat yerine yün konur, ürün yeniden dürülür, sabunla ıslatılır ve tekrar tepilenir.

Sıkılaşma, ustaların “sıçan dişi” olarak adlandırdığı yapının oluşmasıyla ve yünün başparmak ile işaret parmağı arasında koparılamamasıyla kontrol edilir. İstenen yapı oluşana kadar tepme sürdürülür. Tepme tamamlandıktan sonra kumaş keçe buharla pişirilir, yıkanarak sabun artıklarından arındırılır; kuruyan ürün istenen renkte boyanır ve bitirme işlemlerinden sonra satışa sunulur.

2 mm kalınlığındaki kumaş keçe için m² başına 250 g yün kullanılır. 3 mm kalınlığındaki kumaş keçede ise m² başına 400 g yün kullanılır.

Nakışlı keçe üretimi

Nakışlı keçede ürünün boyutu, rengi, motifi ve kompozisyonu kullanım amacı gözetilerek belirlenir; motif geleneksel olabilir veya tercihe göre oluşturulabilir. Bu çeşit için m² başına yaklaşık 2 kg yün kullanılır. Boyanmış ancak pişirilmemiş keçe kumaşlar isteğe bağlı olarak 2 cm, 3 cm ya da 4 cm kalınlıkta şeritler hâlinde kesilir; bu hazırlığa “ben” denir.

Benler belirlenen motife göre hasıra döşenir; bu işlem “nakış döşeme” olarak adlandırılır. Kompozisyonun üzerine çıbık veya sepkiyle yün saçılır ve orta bölüme kenarlardan daha fazla yün verilir. Yün saçımı üç aşamada yapılır: ilk saçımın ardından sabun rendelenir ve yün ıslatılır, işlem bir kez daha tekrarlanır, kenarlar içe kıvrıldıktan sonra homojen kalınlık sağlayan üçüncü kat atılır.

Alt katmana “alt yüzlük”, orta katmana “bellik”, üst katmana ise “üst yüzlük” denir ve her kat hafifçe ıslatılır. Motif yünle kapatılınca hasır kalıp sarılır, kalıpmeçe sarılıp iple bağlanır ve tepme makinesine alınır. Ürün bir saat tepilir; motifte bozulma görülürse elle düzeltilir, kenarlar içe kıvrılır ve ürün yeniden su serpilerek dürülüp makineye konur.

Nakışlı keçe en az bir saat daha tepilenir, açılarak gerekli düzeltmeler yapılır ve sabunlu suyla ıslatılır. Yarı keçeleşmiş ürün tercihen pamuk beze sarılıp iple bağlanır; sıcak su ve buharda keçeleştirilir, sağlamlığını artırmak için pişirme makinesine alınır. Pişirme sırasında ürün birkaç kez farklı yönlerden dürülür; “ağız denk getirme” ile iki kenar ortada birleştirilerek kenarların da pişmeden yararlanması sağlanır.

Pişmesi tamamlanan keçe açılır; pişirme sonrasında yapılan oklavalama ile kırışıklıklar düzeltilir. Nakışlı keçe bol suyla durulanır, rulo hâlinde dik olarak bir gün süzdürülür ve ardından açılarak uygun bir yerde kurumaya bırakılır.

Kertikli keçe üretimi

Kertikli keçede, ürünün boyutuna uygun hasıra yün saçılır. Motifler kesilerek oluşturulacağı için, kullanılan yün miktarı diğer tekniklerden daha fazladır; miktar ustaya ve talebe göre değişmekle birlikte m² başına yaklaşık 2 kg yün kullanılır. İlk tepme işlemi diğer üretim tekniklerindeki gibi yürütülür.

İlk tepmeden sonra kertik yapılacak alanlar motif biçimine göre belirginleştirilir. Motif yünü zeminden elle çekiştirilerek, gerektiğinde bıçak ve makas kullanılarak ayrılır; zeminde kesik veya yırtık oluşturmamaya dikkat edilir. Zeminden ayrılan motiflerin altına istenen renkte keçe benleri yerleştirilir ve ikinci tepmeye geçilir; kahverengi benler genellikle tercih edilir.

Tepme sırasında keçe sık sık makineden çıkarılarak düzeltilir; işlem sonunda motiflerin yeniden zemine yapışmaması kontrol edilir. Keçeleşme arttıkça kertiklerin keçeye yapışma olasılığı azalır. Ürün pişirme makinesine alınır, yıkanır, dürülüp suyu süzdürülür ve ertesi gün açılarak kurumaya bırakılır.

Kurutma sonrasında zeminden serbest kalan motif uçları makasla üçgen biçiminde kesilerek kertikler oluşturulur. Kertikli keçeye, isteğe bağlı olarak ilk tepme işleminden sonra tiftik elyafından saçak eklenebilir.

Bitirme ve muhafaza

Pişirme sonrasında “sası kesilme” ya da “tığlama” ile keçe 10 dakika ovalanır ve kenarlar düzeltilir; ovalamayı kolaylaştırmak için arada temiz su verilir. Keçe bol suyla durulanarak sabun artıklarından arındırılır. Yaygı keçesi, seccade ve nakışlı keçe gibi ürünler rulo hâlinde dik duracak biçimde bir gün süzdürülür; başlık ve çizme gibi kalıpta şekil alan ürünler ise uygun kalıba konularak süzdürülür.

Oklavalama, oklava ya da düzgün tahta çubuğun yüzeyde ileri geri yuvarlanmasıyla yapılan bir tür ütüleme işlemidir. Düz kullanılan yaygı ve seccade gibi keçeler açılarak uygun bir yerde düz biçimde kurutulur; kalıpta şekil alan keçeler mutlaka kalıbında kurutulur. Keçe kumaş gibi ürünler isteğe bağlı ütülenebilir; yüzeydeki yün topakları bıçakla tıraşlanır veya yakılarak temizlenir.

Depolama ve nakliye sırasında keçenin nem, güneş ve biyolojik zararlılara karşı uygun fiziksel koşullarda korunması gerekir. Sicilde, bu zararlılarla kimyasal koruyucular kullanılarak da mücadele edilebileceği belirtilir.