Coğrafi işaretli ürün · Gaziantep
Gaziantep’e özgü sedef işçiliği, ahşap zeminde sedef kakma ve telkariyi birleştiren el sanatıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Gaziantep Sedef El İşlemeciliği nedir?
Gaziantep Sedef El İşlemeciliği, ceviz, gürgen ve nadiren gül ağacı üzerine sedef veya fildişinin kakma olarak işlendiği bir el sanatıdır. Ahşap zemindeki çalışma, telkari sanatının desteğiyle gümüş, pirinç, gümüş-kurşun veya atpako tellerle zenginleştirilir.
Ürünün karakterini, ince ayrıntılar taşıyan motif işçiliği ile gömme, kaplama ve macunlama teknikleri oluşturur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Ahşap, sedef ve metal tel birlikteliği
Ceviz, gürgen ve nadiren gül ağacından oluşan zemin, sedef veya fildişi kakmalar için hazırlanır. Kakma yüzey, telkari desteğiyle gümüş ya da pirinç tellerin yanı sıra gümüş-kurşun, pirinç tel ve atpako tel kullanılarak zenginleştirilebilir.
Sedef işçiliği teknikleri
Sedef işçiliğinde gömme (kakma), kaplama ve macunlama olmak üzere üç teknik kullanılır. Sedefkârlıkta bu malzemeler geometrik şekillerle bir araya getirilir.
Üslup ve motif çeşitleri
Motif özellikleri, kullanım alanları ve tarzları bakımından İstanbul İşi, Şam İşi, Viyana İşi ve Kudüs İşi olmak üzere dört ana grup tanımlanır; Gaziantep’te özellikle İstanbul İşi ile Şam İşi ağırlıktadır. İstanbul İşinde Osmanlı tarzında fildişi, bağa ve kemik gibi yardımcı unsurlar kullanılır; inceltilen bağanın altına altın varak yapıştırılır. Şam İşinde kalın ve beyaz taş sedefin bir yüzü düzeltilir, diğer yüzü kaba bırakılarak ağaca gömülür; sedefin çevresine 1 mm çapında kurşun-kalay karışımı teller çakılır.
Kaplama ve maket uygulamaları
Viyana İşi, Boule adı verilen kaplama tekniğiyle ve düzensiz yerleştirilen renkli sedef parçalarıyla oluşturulur; masa, kanepe, komidin, büfe ve ayna gibi eşyalarda uygulanır. Kudüs İşinde sedef, ev gereçleri yerine cami ve benzeri maketlerde kullanılır; bitki ve hayvan motifleri, kızıl ve siyah renkler ile zaman zaman Barok ve Rumi arabesk desenler öne çıkar.
Motiflerde işçilik ve temizlik
Bölgeye has ve ustalara ait özgün motiflerin ince ayrıntılarla düzgün işlenmesi, ürün yüzeyinin temizliğiyle birlikte ayırt edici nitelik taşır. Çalışmalarda Selçuklu ve Osmanlı kültürünün izleri görülür; bazı eserlerde bu dönemlerin motifleri örnek alınır.
Üretim süreci nasıl ilerler?
Ahşabın seçimi ve hazırlanması
Üretimde özel seçilen ceviz ve gürgen ağaçlarının budaksız, çatlaksız ve çürüksüz olması; ayrıca en az iki yıl kurutulması gerekir. İstenen ebatlarda kesilen ahşap, kesimden sonra en az bir hafta dinlendirilir ve kutu, rahle, sandık veya kılıç gibi yapılacak ürüne göre tasnif edilir.
Motif çizimi ve telkari
Ahşap işleme tamamlandıktan sonra sedef kakmaya temel olacak motifler yüzeye çizilir; motifler Osmanlı motiflerinden esinlenebilir veya özgün tasarımlara dayanabilir. Çizimi tamamlanan üründe çelik keski aletleriyle telkari işlemine başlanır; pirinç, alüminyum, gümüş ve altın teller sicilde prümüz olarak anılan araç yardımıyla tavlanır ve keskiyle açılan kanallara çekiçle çakılır.
Sedefin hazırlanması ve kakma
Telkari tamamlanınca ürün yoğurt tutkalı olarak da anılan ağaç tutkalıyla tutkallanır ve bir gün kurumaya bırakılır; ardından sedefin yerleştirileceği alanlar keski kalemiyle oyulur. Sedef, göl, akarsu ve nehirlerden elde edilen tatlısu midyesinden sağlanır ve tercihen Fırat Nehri midyesi kullanılır; kabuklar keltepen aletiyle parçalanır, elmas taş aletleriyle şekillendirilir, iki yüzü düzlenir ve dış hatları hazırlanarak oyulan yerlere yerleştirilir.
Macunlama ve tesviye
Yerleştirilen sedefler, yoğurt tutkalı ile ceviz talaşından yapılan ve akmayacak kıvamdaki macunla tek tek yapıştırılır; macunlama sonrasında ürün yeniden bir gün, en az 24 saat kurumaya bırakılır. Kuruyan ürün tesviye işlemine alınır; 0-1 numaralı zımparalarla yapılan tesviyede tellerin ve sedeflerin yerinden çıkmaması, ahşabın zarar görmemesi gözetilir ve telleri korumak için yüzeye gaz yağı sürülür.
Renklendirme ve yüzey işlemleri
Tesviyesi tamamlanan ürün bezle temizlenir; kahverengi renk istenirse yüzeye 1/3 oranında sulandırılmış nitrik asit sürülür, ürün kurutulur, zeytinyağıyla yağlanır ve zımparalanır. Siyah renk istenirse asit kuruduktan sonra ürün şalomayla renk siyahlaşıncaya kadar yakılır; zeytinyağıyla yapılan zımpara asit ve yakmanın oluşturduğu yüzey tahribatını gidermeyi amaçlar, sonra yağ ve toz bezle temizlenir.
Cila ve tamamlayıcı parçalar
Temizlenen ürünün cilası, gomalak ve ispirto karışımı kullanılarak temiz bez ve pamuk yardımıyla 2-3 kat uygulanır. Üründe döşemelik bir bölüm bulunuyorsa döşemesi yapılır; aksesuarları varsa bunlar da takılır.
Gaziantep’le bağı nedir?
Gaziantep’te sedef, göl, akarsu ve nehirlerden elde edilen tatlısu midyesinden sağlanır; üretimde tercihen Fırat Nehri midyesi kullanılır. Coğrafi kimlik, bölgeye has ve ustalara ait motiflerin ince işçiliğinde görünür; Gaziantep’te İstanbul İşi ile Şam İşi üslupları ağırlıktadır.
Ustalık aktarımı ve kültürel izler
Gaziantep’te sedefkârlık, genellikle babadan oğla geçen bir meslek tarzı olarak tanımlanır. Ürünlerde Selçuklu ve Osmanlı kültürünün izleri ile Barok ve Rumi arabesk desen çalışmaları da görülebilir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı ve işaretleme
Gaziantep Sedef El İşlemeciliği, 160 tescil numarasıyla korunur; tescilin koruma tarihi 22 Temmuz 2010’dur. Teknik özellikler ve denetim biçimini içeren coğrafi işaret 31 Ağustos 2011 tarihli ve 28041 sayılı Resmî Gazete’de ilan edilmiştir. İşaretin kullanım biçimi markalamadır; denetimde coğrafi işaretlemenin doğru yerde ve yetkililerce kullanılması ile kusurlu veya hatalı ürünlere işaret vurulmaması takip edilir.
Ambalaj ve denetim ölçütleri
Denetim; üretimin teknik özelliklere uygunluğunu, üretim aşamalarının doğru ve eksiksiz yürütülmesini ve ürünlerin tek tek streçli ve kutulu olarak kullanma kılavuzu ile garanti belgesiyle birlikte sunulmasını kapsar. Gerekli denetimler yılda en az iki defa yapılır; tüketici şikâyetleri üzerine denetim her zaman gerçekleştirilebilir.
Denetim komisyonu
Denetim komisyonu, Gaziantep Sanayi Odasından bir kişi ile Gaziantep Esnaf ve Sanatkârlar Odalar Birliğinden iki kişi olmak üzere üç kişiden oluşur. Komisyonda yer alan kurumların denetim için yeterli donanım ve personele sahip olduğu belirtilir; komisyon, denetim sonuçlarını rapora bağlayarak saklar.