Beytüşşebap Jirki Kilimi

Ayırt edici özellikleri nelerdir?

Kıskançlık, korku gibi duygular; “kurt ayağı” ve “akrep” motifi ile; muhabbet, sevgi, fanilik ve sohbet “muhabbet kuşu” motifi ile; erkeklik, yiğitlik ve kavgacılık ise “koç boynuzu” ile sembolize edilir.

“Gelin kız” da denilen “el belinde motifi” üretkenliğin sembolüdür.

“Hayat ağacı” motifi ise ölümsüzlüğün simgesi olarak ifade edilir.

Koçboynuzu motifinden dizayn edilerek sekiz ayaklı örümcek şeklinde kompozisyon edilmiş ve testere motifi ile çerçevelenmiştir.

En dış kenara kontör çekilerek düzgün altıgen oluşturulmuştur.

Gülsariye: Bu motif “Sariye” isminde bir kadın tarafından yapıldığı için bu ismi almıştır.

Kilimde “gelin kız” adı verilen motif, diyagonal şeklinde dokunmuştur.

Gulhezar: Bin gül anlamına gelir.

Gül adı verilen formların çerçevelenmesinde testere dişi motifi sırası hâkim görünümündedir.

İçinde olduğu gibi, dışındaki dörtgen alanlarda da aynı görünüm verilir.

Şamari: Arındırılmış, saf anlamına gelir.

Kesneker: “Kimse yapamaz” anlamındadır.

Nazik ince desenlerden oluştuğu ve yapılışı zor olduğu için bu adı almıştır.

Lüle: Bu motif seccadeye işlenir.

Sürahi ismine izafeten seccadeye işlenen bu motife, lüle motifi denmiştir.

Gula Gulharuk (Gül Küpe): Kilim dokuyan kadına, komşusu bir çift küpe emanet etmiştir.

Kadın emanet edilen küpeyi kaybetmiştir.

Aylar sonra komşusu emanetini almak için geldiğinde, el emeği göz nuru dokuduğu kilimi satarak bir çift küpe almış ve böylece komşusunun emanetini geri vermiştir.

Bu olaydan sonra, coğrafi sınırda bu kilim motifine “gül küpe” denmiştir.

Urisi: Rus benzetmesi olup, Ruslar’ın işgalinden etkilenerek dokunmuştur.

Jirkan: Coğrafi sınıra ait bir kilim olup, özgürlüğün, bereketin ve mutluluğun simgesidir.

Şağbaran: Koç boynuzundan esinlenerek dokunduğu için coğrafi sınırda bu anlama gelen şağbaran ismini almıştır.

Kilim motifi bu kaşığa benzediğinden aynı adı almıştır.

Şimgubik: Güzel topuk, gelin topuğu veya gelin pabucu anlamına gelmektedir.

Kilim, gül adı verilen sıraların arasına şimgubik adı verilen motif sırasının işlenmesi şeklinde dokunur.

Bekik: Bu motif iyiliği, anlayışı, hoşgörüyü temsil eder.

Beytüşşebap düğün geleneğinde gelinler için çeyizlik dokunur.

Coğrafi sınıra özgü motif ve desenleri mevcuttur.

Kilim; arka arkaya çift sıra halinde gerilmiş, çözgü ipliklerinin arasına çapraz olarak önden ve arkadan atkı ipliklerinin geçirilmesi suretiyle dokunur.

Genellikle biri açık, biri koyu renkten olmak üzere aşağıdan yukarıya, üç veya beş renk diliminden dokuması yapılır.

Renk birleşimleriyle, enine bantlarla ayrılabildiği gibi, iç içe baklava dilimi tarzında da dokuması yapılabilir.

Canbezar: Motiflerin meydana getirdiği ahenk ve simetriden dolayı titizlikle üstün beceri gerektiren dokumadır.

**Dokuma renkleri ve desenleri:** Beytüşşebap Jirki Kiliminin üretiminde kullanılan ip saf yünden yapılır, incedir, renklendirmede kök boya kullanılır.

Kırmızı renk için maya olarak “sumak”, diğer renklerde “lep” kullanılır.

Ayrıca siyah rengin mayası için “kül”, siyah ve sarı renk için “tuz” gibi bazı maddeler kullanılır.

Desenler genellikle coğrafi sınır halkının dini inancını, yaşantısını, başından geçmiş acı tatlı olayları, hüznü, kıskançlığı, mutluluğu, sevinci, özlemi, yiğitliği, doğa ile iç içe yaşantısını, doğanın şekil ve özelliklerini ifade eder.

Bu altıgenler fıstık yeşili, lacivert ve siyah renkler hâkim olmak üzere kilim zemininde, belli açılarla genişleyerek zemine serpiştirilmiş ve her sıra ters “s” harfleri ile bölünmüştür.

Lüleper: Coğrafi sınırda, sulak ve bataklık yerlerde beyaz, sarı ve kırmızı renklerinde açan nilüfer çiçeğini andıran çiçeğe lüleper adı verilir.

Desende gül adı verilen formlarla, enine tarak motifi değişik renklerde yer alır.

**Bitkisel boya ve motifler:** Coğrafi sınırda kullanılan adlarıyla “raye tırşık” bitkisinden kahverengi, “rın” kökünden kırmızı, ceviz kabuğundan siyah ve kahverengi, “giyarenk” kökünden yeşil, “sanman” ve “soğan kabuğu” ndan sarı renk elde edilir.

Bitki ve çiçek figürleri; bereketi, üretkenliği ve mutluluğu ifade eder.

Kilim motifi ismini bu çiçekten almıştır.

Yer sergisi, ev dekorasyonu, seccade vb. benzeri amaçlarla kullanılır.

Beytüşşebap Jirki Kiliminde kullanılan desenler coğrafi sınıra özgüdür.

Beytüşşebap Jirki Kiliminde kullanılan başlıca motifler ve bunlara ilişkin görseller aşağıdadır.

Beytüşşebap Jirki Kiliminde kullanılan başlıca motifler Çılgül: Kırk gül anlamına gelmektedir.

Serhevştivik: Hamuru yoğurması için eskiden tahta leğen denilen kaplar kullanılırdı.

Hamur yoğurulduktan sonra kabın temizlenmesi içinde serhevştivik denilen demirden kaşık kullanılırdı.

Şekil Enine ve kenarları kesik, beşli altılı göbeklerden oluşan bu kilim motifinin kenar bordürleri, genellikle üçlü ve beşli baklava dilimi sıralarından oluşur.

Söylentiye göre, makineleşmenin söz konusu olmadığı dönemlerde, dokuyucu seccadesine işlemiştir.