Çameli Kilimi

İplikler ve boya hazırlığı

Kilim %100 yün, %100 kök boya ve %100 kirman ipi kullanılarak tamamen elde dokunur. Çözgü ipi yündür; kalın atkıda kirman ipi kullanılır.

Sicil, 1,5 × 2,5 m kilim için “çözücü” satırında 5 kg, “kalın askı” satırında 2 kg ve toplamda 7 kg malzeme sarfiyatı belirtir. Bu satır adları özgün belgedeki biçimiyle korunmuştur.

**Çameli’de Kök Boya Yapımı:** Kökü toprak altında olan ve Çameli doğasından elde edilen süpürge otu, pinar, sığır kuyruğu, palamut, boyalık otu, ceviz kabuğu, kiraz ağacı kabuğu, mazı bitkilerinden elde edilen renk boyalardır. Çameli Kilimlerinde kullanılan kök boya Çameli’li kadınlar tarafından yapılır.

**Çameli Kiliminde kullanılan Kök Boyanın:** Kök boya ile boyanan iplerin saf yün olması boyanın renginin daha iyi olmasını sağlar. Abraj, sentetik boya ve kök boyayı birbirinden ayıran en önemli özelliktir. Kök boyalı iplerin renkleri koyu ve mattır. Bu sebeple kilimler ilk dokunduğunda mattır. İlk önce koyu bir renk alır, yıkandıkça ve kullandıkça renkler daha da parlaklaşır ve canlılık kazanır. Kök boyadan elde edilen renkler, ışığa karşı dayanıklıdır.

**Kök Boya İle Elde Edilen Renkler:** Kırmızı, mavi, yeşil, askeri yeşil, lacivert, yumurta sarısı, nohut sarısı, kahverengi, hardal sarısı, siyah.

**Kök Boyada Kullanılan Malzemeler:** Mordanlamada şap ve krem tartar; mavi renkte boncuk, pulkostik, hidrokostik ve indigo; siyah ve pinar yeşilinde saçıkıbrıs kullanılır.

Çözgü ve atkı hazırlığı

Çameli Kilimi kaç ilmekten olacağı hesaplandıktan sonra karşılıklı iki levent (direk) dikip iplikler ilmek sayısı kadar direkler arasında dolanır. İlmekler çiti (düğüm) işlemi her dolamada bir çiti atılır. İlmekler birbirine çiti yaparak bağlanır.

Çözgü işlemi bittikten sonra bir ıstarın üstünü diğer ucu ıstarın altına gelecek şekilde bağlanır. İpliklerin dokuma tezgâhının alt ve üst leventleri arasına, yatay zemine dik ve birbirlerine paralel geçirilmesiyle hazırlanır. Gücü tahtasına tek tek ilmekler sabitlenir ve varangelen ilmekler arasına geçirilir. Gücü sarımının yaptıktan sonra dokuma işlemine başlanır.

**Çözgü İplerinin Gerginliğini Kontrol Etme:** Çözgü tezgâha takıldığında bazı yerlerin gevşek olduğu gözlenirse gevşek teller teker teker sıkılıp alt oka gerilerek düğüm atılır veya üst okta bir tahta parçası veya benzeri bir dolgu maddesi ile sıkıştırma yapılarak ipin gerginliği sağlanır. Bu işlemler bittikten sonra üst ve alt oktaki tellerin karışmış olup olmadıkları kontrol edilir.

**Atkı İpi Hazırlama:** Renkli motif ipliklerinin dokumayı kolaylaştırması için çeşitli şekillerde hazırlanması gerekir. Hazırlanan bu atkı ipliklere gelep denir.

Çiti, bezayağı ve motiflerin dokunması

Çözgü iplerinin gerginliği kontrol edildikten sonra başlangıç çitisi (çiti örme) yapılır. Çiti örme kilim dokumalarda dokumanın sökülmemesi için dokumanın başlangıcında ve bitişinde uygulanan sökülmez örgüye denir. Çiti örme, atkı iplerinin çözülmemesi ve başlangıç dokumasının net ve düzgün durması için gereklidir. Her ilmenin arasından yapılmakta olan, zincir yapılan yerin sol tarafı da sol elle tutularak açılır.

Sol elden birer ilmek bırakılarak sağ el baş ve işaret parmağı ile arkadan geçmekte olan argaç alınıp zincir halkasından geçirilerek çekilip sağlamlaştırılır.

**Bezayağı Tekniği:** Atkı ve çözgülerin eşit şekilde, birbirinin altından ve üstünden geçtiği dokuma türüdür. 1alt 1üst olarak dokunur. Kilim dokumanın özünü oluşturur.

**Atkının geçirilmesi ve sıkıştırma:** Dokuyucu motifini bir başından, diğer başına atkıyı ağızlığın içinden eli ile geçirdikten sonra, gücünün ilerisine uzanıp eli ile dokumuş olduğu bölümün çözgülerini bastırarak, çözgülerin arka- ön durumunu değiştirir. Ağızlık boydan boya değişmeyeceği için varan geleni ileri almasına gerek yoktur. Atkıları oldukça bol bırakarak çözgülerin arasından geçirir ve ondan sonra kirkitle aşağı doğru vurarak sıkıştırır. Böylece çözgüleri örtüp gizlemesini sağlar.

El ile çözgüleri bastırarak, yeniden ağızlık değiştirir. Bu şekilde çözgüler atkıların üstüne sadece o motif sınırı içinde çaprazlanmış olur. Motif boyunca bir sıra daha atkı geçirilir ve o motifi veya elindeki kısa kesilmiş belirli renkteki ipliği bitirdikten sonra yandaki başka renkteki motifi dokumaya başlar. Dokuyucular gelep şeklinde hazırlanmış motif ipini hep sağ elinde tutarak, bölüm açık olan ağızlıktan motif ipini oldukça bol bırakarak geçirirler.

**Kenetleme ve motifin tamamlanması:** Kenetleme işinde ise sol elleriyle, çözgüleri alarak kendi elleriyle ağızlık açar ve sağ ellerindeki meliği bu ağızlıktan geçirirler. Motif oluşturma işleminde bittikten sonra 3–5 sıra düz dokuma yapılarak ikinci motif yapma işlemine başlanır. Motif tamamlama yöntemiyle önce daralan motifler dokunur daha sonra arada açık kalan bölümler dokunur. 1 sırada kaç kere gidip geldiklerini (5–6) dokuyucular belirler. Her sırada kirkitle sıkıştırma işi yaparlar.

Dokuyucular ipi sağ elleriyle tutar, sol elleriyle de çözgüleri ayırırlar.

Dokumanın tezgâhtan çıkarılması

Dokumaya başlarken olduğu gibi dokuma bitiminde de çözgüde kullanılan iplikleri 5–10 sıra atkı atarak dokuma (bezayağı) bitirilir. Bir sıra zincir halkası (çiti) yapılır. Dokumayı tezgâhtan çıkartmadan önce varsa hataları tespit edilir. Giderilmesi mümkün olan hatalar düzeltilir. Leventler gevşetilir. Dokuma serbest bırakılır. Ön ve arka ucundan saçak payı bırakılarak çözgüler kesilir. Yavaş ve dikkatli davranılarak çözgüler leventlerden boşaltılır.

Arkadaki atkı ipi uçları düğüm atılarak kesilir ve yok edilir. Kenar düzgünlüğü kontrol edilir. Saçak bağlama şekilleri uygulanır.