Coğrafi işaretli ürün · Afyonkarahisar
Bayat ilçesinde üretilen, kök boyalı kirman ipi ve sık motifli desenleriyle ayırt edilen el dokuması kilimdir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Bayat Türkmen Kilimi nedir?
Bayat Türkmen Kilimi, Afyonkarahisar ili Bayat ilçesiyle sınırlandırılmış mahreç işaretli bir kilimdir. Kilim; %100 koyun yününden kirmanla eğrilen, kök boya ile boyanan ve yöreye özgü desenlerle dokunan iplerden üretilir.
Özgün desen, motif ve renkler korunarak yapılan el dokuması; kök boyalı yün ve kirman ipiyle birlikte ürünün temel kimliğini oluşturur. Kilimler metal tezgâhlarda dokunur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Kök boyalı kirman ipi
Bayat Türkmen Kiliminde ipler %100 kök boyalı yünden ve kirman ipinden oluşur; dokuma bütünüyle el emeğiyle yapılır. Kirmanla eğrilen iplerin, fazla büküm nedeniyle makine ipinden daha sağlam olduğu kayıtlıdır.
Küçük ve sık motifli desenler
Bayat Türkmen Kilimleri küçük ve sık motiflerle üretilir. Desenlerin özellikleri geçmişten günümüze korunarak taşınmış, üretimde kilimin tarihî dokusuna uygunluk esas alınmıştır.
Sık dokuma ve çift yönlü kullanım
Sık çözgü ve sık dokuma, kilimin çift yönlü kullanılmasını sağlar. Bu yapı, dokumanın kullanım niteliğini belirleyen ayırt edici unsurlardan biridir.
Renklerin görünümü ve yıkama davranışı
Kök boyalı saf yün iplerde renkler koyu ve mat görünür; yıkandıkça ve kullanıldıkça renklerin parlaklık ve canlılık kazandığı belirtilir. Kök boyadan elde edilen renkler ışığa karşı dayanıklıdır; kilim yıkandığında renklerin birbirine karışmadığı ve boyanın akmadığı kayıtlıdır.
Sicil metni, kilimin normal su ve deterjanla yıkanabileceğini; düşük derecede makinede de yıkanabileceğini belirtir. Metinde ayrıca, abraj olayı kök boya ile sentetik boyayı ayıran önemli özellik olarak tanımlanır.
Koyun yününün yapısal niteliği
Koyun yününün doğal elastikiyetinin kilimin uzun süre özgün niteliğini korumasına katkı verdiği belirtilir. Sicil metninde yünün nem ve protein içeriğiyle ilişkilendirilen zor alev alma ve alev kaynağı ortadan kalktığında kendiliğinden sönme özellikleri de yer alır.
Mordonlamada kullanılan mineral tuzlar Tablo 1’de verilmiştir.
| İşlemin amacı | Kullanılan malzemeler | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Beyaz kirman ipinin mordonlanması | Bikromat, şap, krem tartar | ||||
| Mavi renk elde etmek için | Boncuk, pulkostik, hidrokostik, indigo | ||||
| Kökboyada elde edilecek olan renklerin başka renklere dönmesi ve renk koyulaştırmak | Saçıkıbrıs |
birlikte kaynatılır. Kök boya yapımında kullanılan bitkiler ve elde edilen renkler Tablo 2’de listelenmiştir.
Tabloyu görüntüle · 5 kayıt
| Bitki adı | Renkler | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Boyalık otu | Kırmızı renk ve tonları; bordo, koyu kırmızı, açık kırmızı, pembe, | ||||
| Ceviz kabuğu | Kahverengi renk ve tonları; kahverengi, sütlü kahve, | ||||
| Palamut ve mazı | Siyah renk, sarı renk ve tonları, hardal sarısı, saman sarısı, nohut sarısı | ||||
| Pinar | Yeşil renk ve tonları; ördekbaşı yeşil, askeri yeşil, çimen yeşili, | ||||
| Civit otu | Lacivert, mavi ve tonları; lacivert, koyu mavi, açık mavi, |
Bayat Türkmen Kilimlerinde 12 desen kullanılmakta olup bu desenlerin adları Tablo 3’te listelenmiştir.
Tabloyu görüntüle · 5 kayıt
| 1-Avşar | 7-Bıtraklı | ||
|---|---|---|---|
| 2-Saçbağlı | 8-Ejderhalı | ||
| 3-Bindallı | 9-Seleser | ||
| 4-Körçiçek | 10-Parmaklı | ||
| 5-Hayat Ağacı | 11-Konya | ||
| 6-Başaklı | 12-Kütahya |
Üretim süreci nasıldır?
Yünün kirmanla eğrilmesi
Üretimde %100 koyun yünü kullanılır. Yün, kirmanla eğrilerek ipliğe dönüştürülür; eğrilen ipler çile hâline getirildikten sonra kök boya aşamasına alınır.
Mordonlama ile boyamaya hazırlık
Kök boya uygulanacak yün iplerin şekil, doku, elastikiyet ve yumuşaklık niteliklerini korumak için mordonlama yapılır. Mordonlama, yöreden toplanan kök boya bitkileriyle kaynatma öncesinde yün iplerin mineral tuzlarla kaynatılması ve kaynatılan su içinde 1 gün bekletilmesidir.
Beyaz kirman ipinin mordonlanmasında bikromat, şap ve krem tartar kullanılır. Mavi renk için boncuk, pulkostik, hidrokostik ve indigo ile hazırlık yapılır; bu tuzlara saçıkıbrıs eklenmesi, elde edilecek rengin lacivert olmasını sağlar.
Saçıkıbrıs, kök boyada elde edilen renklerin başka renklere dönmesi ve koyulaşması için de kullanılır. Pinar bitkisiyle kaynatılacak beyaz yün ipi saçıkıbrısla mordonlandığında yeşil yerine siyah renk elde edilir.
Kök boya, yıkama ve ipliğin hazırlanması
Mordonlamadan sonra çileler, istenen renk elde edilinceye kadar bitkilerle birlikte 5 kg'lık bakır kazanlarda kaynatılır. Boyalık otu kırmızı ve tonlarını; ceviz kabuğu kahverengi ve tonlarını; palamut ile mazı ise siyah, sarı ve sarı tonlarını verir.
Pinar bitkisinden yeşil ve tonları, çivit otundan lacivert, mavi ve bunların tonları elde edilir. Kazandan çıkarılan boyalı ipler 1 gün askıda bekletilir; ikinci gün fazla boyayı uzaklaştırmak için bol su ve deterjanla yıkanır, kurutulur ve yeniden yumak hâlinde sarılır.
Yıkanan ve kurutulan ipler sarılarak melik hâline getirilir. Melik hâline getirilen iplerden sonra kilimin dokuma aşamasına geçilir.
Çözgü ve desenli dokuma
İstenen en ve boy ölçüsüne göre çözgü, iki kişi tarafından demir tezgâhlarda ince iplikle sık biçimde hazırlanır. Çözgüsü tamamlanan kilimde 10 cm'lik bölüm için desen ayarlaması yapıldıktan sonra kök boyalı renkli atkı ipleriyle dokumaya başlanır.
Kilimde Avşar, Saçbağlı, Bindallı, Körçiçek, Hayat, Başaklı, Bıtraklı, Ejderhalı, Seleser, Parmaklı, Konya Ağacı ve Kütahya olmak üzere 12 desen kullanılır. 1 m²'lik üretimde 0,400 kg yün çözgü ipi ile 1 kg kök boyalı kirman ipi kullanılır.
Tezgahtan çıkarma ve saçakların tamamlanması
Dokuma tamamlandığında saçak payları bırakılır, çözgü kesilir ve kilim tezgahtan çıkarılır. Saçaklar örülür; fazla atık ipleri kesilerek ürünün işlem adımları tamamlanır.
Coğrafi sınırla bağı nedir?
Bayat Türkmen Kiliminin coğrafi sınırı Afyonkarahisar ili Bayat ilçesidir. Sicilde coğrafi sınır içinde gerçekleşmesi gereken işlemler bölümünde, kilimin üretim tekniğinin kadınların el emeğiyle ve desenlerin nesilden nesle aktarılan ustalığıyla günümüze ulaştığı belirtilir.
Yöreye özgü desenlerle dokuma, ürünün coğrafi kimliğini taşıyan üretim unsurudur. Kök boyalı kirman ipi, el dokuması ve desen aktarımı birlikte Bayat ilçesiyle kurulan ürün bağını oluşturur.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kaydı
Bayat Türkmen Kilimi, 29 numarayla mahreç işareti olarak tescillidir. Tescil 10 Haziran 2000 tarihinden geçerli olmak üzere yapılmış; tescil kaydı aynı tarihte Resmî Gazete'de ilan edilmiştir.
Tescil kaydına ilişkin değişiklik ilanı, 1 Temmuz 2019 tarihli ve 56 sayılı Bülten'de yayımlanmıştır. Tescil ettiren kuruluş Bayat Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı Kilim Atölyesi İşletmesidir.
İşaretin kullanımı
“Bayat Türkmen Kilimi” ibaresi etiket üzerinde veya işletmede görünen bir yerde kullanılır. Bu kullanım koşulu, coğrafi işaretli ürünün tanıtımında uygulanacak kayıtlı işaretleme biçimidir.
Denetim yapısı ve ölçütleri
Denetim, Bayat Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı Kilim Atölyesi İşletmesinin koordinatörlüğünde; Bayat Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü, Bayat İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile vakfın görevlendirdiği uzman personelin katılımıyla yürütülür. Tescil ettiren kuruluş bu yapıda denetimin koordinasyon görevini üstlenir.
Denetimde, dokumada %100 koyun yününden eğrilmiş kirman ipi kullanılması, ipin kök boya ile boyanmış olması ve kilim desenleri kontrol edilir. Denetimler yılda bir defa düzenli olarak, ayrıca şikâyet üzerine veya gerekli görülen hâllerde yapılır.