Emirdağ Kilimi

Üretim süreci nasıl ilerler?

Yünün hazırlanması ve ip eğirme

Koyun yünü ilkbahar ve sonbaharda kırklık adı verilen aletlerle kesilir; bol suda tokaç adı verilen ahşap malzemelerle köpürünceye kadar yıkanır. Gölgede kurutulan yün, ditme veya tiftme işlemiyle ayrılır; yün taraklarıyla tarandıktan sonra burma, süme ya da el ucu hâline getirilir ve eğrilerek ip yapılır.

Coğrafi sınırda ip eğirmede kirmen, öreke, çatal öreke, iğ ve teşi kullanılır. Dokumanın çeşidi ve kullanım alanına göre kirmen ipleri tek kat ya da bükülerek çift kat kullanılır.

1 kg yün lifi eğirme işlemine girdiğinde 100 g lif dökülür ve 900 g eğrilmiş ip elde edilir. Kilim dokumada 1 m² için 1 kg yün atkı ipi ile 500 g çözgü ipi kullanılır; çözgü ağızlığını değiştiren gücü ipi ise 4 çözgü ipinin bükülmesiyle hazırlanır.

Tamamen kuruyan kirman ipleri çile hâline getirilir. Bir çilede 20, 24 veya 30 çift ip bulunur ve çileler 200 ya da 250 g ağırlığındadır; dokuma büyüklüğü çile sayısına göre belirlenir ve Emirdağ Kilimi boyutuna göre 15–50 çileden yapılır.

Mordanlama ve kök boya ile renklendirme

Kök boya ile renklendirmede kahverengi, mavi, yeşil, kırmızı ve siyah tonlar kullanılır; bu renklerin bitkisel kaynakları sicildeki renk tablosunda gösterilir. Renk kalıcılığı için kök boya uygulamasından önce mineral tuzlarla mordanlama yapılır.

Mordanlama için yün ağırlığının %3’ü oranındaki mordan, 1/50 oranında ılık suda eritilir. Önceden nemlendirilmiş yün ipliği mordanlı suda 1 saat kaynatılır, kaynama sırasında ara sıra karıştırılır; işlem sonunda sıkılan ip boyamaya hazırlanır.

Kirman ipi yaklaşık bir gün aynı suyun içinde bekletilir ve ertesi gün sudan çıkarılıp asılarak kurutulur. Mordanlama, yün ipe elastikiyet ve yumuşaklık nitelikleri de kazandırır; kaynama sırasındaki karıştırma ise boyamada abraj oluşmasını engeller.

Bitki bölümlerinden elde edilen kök boyalar, yünün ağırlığına ve istenen renk tonuna göre suyla karıştırılır; karışım yaklaşık 1 saat kontrollü biçimde karıştırılarak, eksilen su eklenerek kaynatılır. İpler bir gece suda demlendirilir; üzerindeki bitki bölümleri temizlenip durulandıktan sonra gölgelik yerde asılarak kurutulur.

Mavi kök boya ile boyanan iplerde, kaynatmadan önce karışıma 300 g boncuk tutkal eklenir. Kaynatılıp ertesi güne kadar demlendirilen, bitki bölümlerinden arındırılıp durulanan ipler yeniden mordanlanır ve gölgelik yerde kurutulur.

Kompozisyonun kurulması

Emirdağ Kilimi kompozisyonlarında bordürlü, bordürsüz, tek taraflı ve çift taraflı düzenlemeler kullanılır. Bordürsüz taraftan tasarlanarak birleştirilen kilimlerin çevresi, uzun kenarda enli bir bordürle kuşatılır.

Zemin, atlayarak ya da bağlantılı sıralar biçiminde yerleştirilen motiflerle doldurulur ve dikey veya yatay yaklaşımla renklendirilir. İki kanattan bir kilim oluşturulabildiği için en dar tutulur; boy ölçüsü talebe uygun dokunur.

Çözgü hazırlığı ve tezgâha aktarma

Çözgü ipleri, dokunacak kilimin en ve boyundan yaklaşık 2’şer cm daha uzun, tarakların delik ve ilik sayısına uygun hazırlanır. Çekme payını dikkate alan bu hazırlık işlemi coğrafi sınırda ip ıyma olarak adlandırılır.

Çözgü ipleri, dokunacak kilim ölçüsündeki tezgâha gerilerek bağlanır. İp, leventlerden yorgan iğnesi veya ince tel yardımıyla geçirilir; ön leventin ilk deliği, tarak deliği, arka levent ve yanındaki tarak aralığı izlenerek iplerin tamamı aynı düzenle yerleştirilir.

İp geçirme tamamlandığında bütün çözgüler birbirine paralel ve eşit uzunlukta düzeltilir; arka levent döndürülerek fazlalık ipler sarılır. Ön leventteki uçlar eşit gerginlikte tutulur; usta, çözgünün tezgâha uygunluğunu, tarak ve levent deliklerinin eşitliğini, iplerin esnek olmamasını ve çözgü ölçülerini denetleyerek germe ve düzeltmeyi sürdürür.

Çözgüyü germe ve düzleme işlemi coğrafi sınırda dığdığlama adıyla bilinir. Leventteki bağlanma payı ile dokumanın başlangıç ve bitişinde bırakılacak saçak payı, kesim sırasında dikkate alınır.

Desen sınırı teknikleri

Eğri atkılı dokumada farklı renklerdeki desen iplikleri, desen sınırını çözgü üzerinden eğri biçimde geçip geri döner; motif için iplikler ustaca bazen bol, bazen gergin atılır. Sarma çerçeveli dokumada desen sınırları farklı renkte iplikle sarılır ve çevre ipliği her atkı sırasının dönüşünden sonra bir çift çözgüye sarılarak sonraki atkıyı bekler.

Çevresi çerçeveli dokumada ayrı renkte iplikle desen sınırları arasındaki çözgüler, desen kenarına paralel dokunarak hafif kabarık bir çevre çizgisi oluşturur. İlikli dokumada renkli atkılar desen sınırındaki son çözgü ipliğine dolanarak döner; iki rengin karşılıklı dönüşünde aralık oluşur ve genellikle yatay ya da eğik çizgili motifler uygulanır.

İlikli dokumadaki dikey çizgiler, 1 cm’den fazla boşluk bırakılmadan basamaklar hâlinde dokunur. Tek kenetlemede farklı renklerdeki desen iplikleri desen sırasında birbirinin içinden geçirilerek geri döner; çift kenetlemede ise iplikler sınırda gidiş-dönüş yaparak çift kenetlenir ve çözgü aralığı olmadan kesin çizgiler oluşturur.

Tek kenetleme, çözgü aralığı oluşan dokumaya göre daha zor ve zaman alıcıdır. Emirdağ Kiliminde eğri atkılı, sarma çerçeveli, çevresi çerçeveli, ilikli, tek kenetleme ve çift kenetleme yöntemleri kullanılır.

Dokuma ve bitirme

Emirdağ Kilimi, ıstar veya ip ağacı adı verilen yarı yatık tezgâhlarda dokunur. Dokumaya başlanmadan önce çiti ya da zincir halkası örülür; çözgü üzerine iki sıra argaç atılır ve zincir halkasıyla birleştirilir.

Dokumanın başlangıcında ve bitiminde 5–10 sıra çözgü ipiyle düz dokuma yapılır. Asıl dokumadan önce 10–20 cm genişliğinde etek dokunur; ardından renkli atkı ipleriyle asıl dokumaya geçilir.

Dokuma sırasında ağızlıktan mekik yardımıyla geçirilen ipliklerin atkıları sürekli sıkıştırılır; demir sıkıştırma aleti girgene, ağaçtan yapılanı kirkit olarak adlandırılır. Alıç ve gürgen ağacından yapılan iki dişli kirkitler dişgir veya sümük, üç ve beş dişli olanlar ise kirkit adını alır.

Desenli alanlarda atkı ipliği, kendi rengindeki desenin sınırından başka renkteki desen sınırına kadar gidip geri döner; farklı renklerdeki atkıların büzgüler arasındaki hareketi desenleri oluşturur. Desen sınırları izlenerek o alandaki çözgü ipi bir artırılır veya eksiltilir; atkı ipleri çok çekilmeden yay biçiminde bırakılır.

Yukarı doğru daralan alanlar önceden, genişleyen bölümler ise yandaki motifle aynı hizada dokunur; dokuma, çözgülerin daralmaması için sağdan ve soldan tezgâha bağlanır. Dokuma tamamlandığında saçak payları bırakılarak çözgü kesilir ve kilim tezgâhtan çıkarılır; saçaklar örülüp bağlanır, fazla ipler kesilerek üretim tamamlanır.

Kilim türleri ve kullanım amaçları

Emirdağ Kilimi yüklük kilimi, döşemelik kilim ve seccade olarak kullanılır. Yüklük kilimleri sandık gibi çeşitli yüklüklerin üzerine örtmek için, döşemelik kilimler zemine sermek için, seccadeler ise üzerinde namaz kılmak için dokunur.

Yüklük ve döşemelik kilimler genellikle 200 × 300 cm ile 120 × 200 cm ölçülerinde, seccadeler ise 97 × 140 cm ölçülerinde dokunur; ölçüler talebe göre değişebilir. Yüklük kilimleri tek bordürlü yelenli yapıda olabilir ve motif sıraları top olarak adlandırılır; döşemeliklerde başlangıç ve bitimdeki küçük bordürler ayak adını alır.

Döşemelik kilimlerin desenleri yüklük kilimlerinin desenleriyle benzerlik gösterir ve onlar da top sırasına göre adlandırılır. Yüklük kilimlerinde top sırasına göre yedi toplu kara döşeme, beş toplu seleser ve benzeri adlandırmalar kullanılır.