Coğrafi işaretli ürün · Afyonkarahisar
Dazkırı’da dokunan, köşe göbekli düzeni ve bitkisel kaynaklı renkleriyle ayırt edilen el dokuması halı.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Dazkırı Halısı nedir?
Dazkırı Halısı, Afyonkarahisar’ın Dazkırı ilçesiyle ilişkilendirilen, yün iplikten dokunan el dokuması bir halıdır.
Halı, genellikle köşe göbekli kuruluşu, sade motif dili, renk düzeni ve bitkisel kaynaklı boyama anlayışıyla tanınır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Köşe göbekli kuruluş ve hav
Dazkırı Halısı genellikle köşe göbekli bir düzene sahiptir ve kaba kalite halılar sınıfında değerlendirilir. Sicilde bu halılar için 35×40 ve 30×40 kaliteleri belirtilir; hav yüksekliği ise 4–5 cm’dir.
Renk düzeni ve doğal boya
Halının renk repertuvarında kırmızı, beyaz, turuncu, lacivert ve camgöbeği yer alır. Zeminlerde kiremit kırmızısı, beyaz ve lacivert; bordürlerde kiremit kırmızısı, siyah, beyaz ve açık yeşil; sedeflerde ise ceviz yeşili, beyaz, lacivert ve açık mavi tonları kullanılır.
Kilim kısmında kırmızı, mavi ve ceviz yeşili iplikler kullanılır; bazı örneklerde sedef ile zemin aynı renkte tutulabilir. Kimyasal boya kullanılmaz; lacivert dışındaki renkler bitkilerin köklerinden, yapraklarından ve çiçeklerinden elde edilir.
Motif çeşitleri ve sade desen dili
Motiflerde güçlü bir sadelik görülür ve temel çeşitler Kalemli Halı, Kuşlu Halı ile Çarklı Halıdır. Kalemli Halıda mihrapların içinde yedi veya sekizerlik düzineler hâlinde kalem biçimli motifler yer alırken, Kuşlu Halıda bordür olmaksızın zemine rapor hâlinde kuş motifleri yayılır.
Dokuma nasıl yapılır?
Yünün elde edilmesi ve ipliğin hazırlanması
Dazkırı Halısı yün iplikten dokunur ve dokumada kullanılan yünler yörede beslenen koyunlardan elde edilir. Kırklık koyun yününün kesilmesinde, çıkrık ise çözgü, atkı ve dokuma iplerinin eğrilmesinde kullanılan araçlardır.
Renkli ipliklerde kimyasal boya kullanılmaz. Lacivert dışındaki renkler, doğadaki bitkilerin kök, yaprak ve çiçeklerinden elde edilen boyalarla oluşturulur.
Dikey çözgülü tezgâhın kurulması
Dokuma, taşınması ve kurulması kolay, dikey çözgü sistemli bir tezgâhta yapılır. Tezgâh, yatay ve dikey hatların çevrelediği dikdörtgen biçimdedir; yan kısımlarında dikeç, üst ve alt yatay kısımlarında ise mazı bulunur.
Tezgâhlar önceleri ahşaptan yapılırken daha sonraki dönemde metal tezgâhlar da kullanılmaya başlanmıştır. Burgu demiri, tezgâhın yan leventlerinde yer alır ve çözgülerin gerdirilerek dokunmasına yardımcı olur.
Motif düzeninin oluşturulması
Kalemli Halıda gruplaşan kalem şekilleri, büyük mihrabın içindeki bordür ve sedeflerde rapor motifler olarak düzenlenir. Çarklı Halının merkezinde çarka benzer bir motif bulunur; çarkın içinde haç biçimli kancalı motifler, çevresinde ise çiçek motifleri yer alır.
Çarklı Halı motifi madalyonlu halıyı andırır ve dört köşesinde ibrik motifleri bulunur. Zemini baklava dilimi biçimindeki mihrap çevreler; mihrabın merdiven biçimli kenarları halıcılıkta suyolu motifi olarak bilinir.
Bordürlerde genellikle çiçek motifleri ve tekrarlayan desenler kullanılır; yalnız çiçeklerin rengi değiştirilerek aynı motif farklı bir motif gibi gösterilebilir. Halıda zaman zaman çiçek motifi gibi kilim motifleri de yer alabilir.
Düğüm, atkı ve hav işlemleri
Halının ebatına ve ipin kalınlığına göre tek atkı ya da çift atkı kullanılır. Kirkit, bir sıra boyunca ilmek atılıp üzerine atkı atıldıktan sonra dokumayı sıkıştırmak için kullanılır.
Tarak, düğüm ve atkı işlemlerinden sonra düğüm uçlarını taramakta kullanılır. Makas sıkıştırma ve tarama sonrasında düğüm uçlarını keser; dokuma bıçağı ise düğüm atılırken düğüm uçlarını kesmeye yarar.
Motiflerin taşıdığı anlamlar
Kuş motifi mutluluk, keyif ve sevginin sembolüdür; baykuş ve karakarga kötü şansı, kumru, güvercin ve bülbül ise iyi şansı simgeler. Göz motifi kem bakışlara karşı korunma amacıyla kullanılır.
Suyolu motifi arınma, yeniden doğuş, yenilenme, yaşamın sürekliliği, bereket, soyluluk, bilgelik, saflık ve erdemliliği simgelemek için kullanılır. Çıngıllı motifi, çobanların kullandığı kirmanı; yaprak motifi ise düşen yaprakla ölümü, filizlenen yaprakla doğumu ve sonsuzluğu ifade eder.
Çiçek motifi halılarda ender görülür, genellikle kilim bordürlerinde kullanılır ve cenneti sembolize eder. Eli belinde motifi dişiliği, saç bağı motifi evlenme isteğini, koç boynuzu motifi ise erkeklik, güç, kahramanlık ve bereketi temsil eder; ibrik motifi su ve temizliğin simgesidir.
Dazkırı ile bağı nedir?
Dazkırı Halısının coğrafi sınırı Afyonkarahisar ili Dazkırı ilçesidir. Ürünün ustalık becerisi gerektiren üretimi ile bu coğrafi sınır arasında ün bağı bulunur.
Mahreç işaretinin kapsamındaki Dazkırı Halısında üretimin bütün aşamalarının belirtilen coğrafi sınır içinde gerçekleştirilmesi gerekir. Dokumada kullanılan yünlerin de yörede beslenen koyunlardan elde edilmesi, ürünün yerel üretim çevresiyle ilişkisini somutlaştırır.
Dokuma geleneği ve motif dili
Dazkırı Halısı, sicilde 150–200 senelik geçmişi bulunan bir el dokuması ürünü olarak tanımlanır. Bu süreklilik, halının motif bilgisi, yün iplik kullanımı ve dokuma becerisi etrafında oluşan yerel üretim kültürünü işaret eder.
Dokuma tezgâhlarında ahşaptan metal tezgâhlara geçiş yaşanmış olsa da, dikey çözgü sistemli tezgâh, dikeç, mazı ve burgu demiri gibi araçlara ilişkin terminoloji sicilde korunur. Motif türleri ve motiflere yüklenen anlamlar da halının dokuma bilgisinin kültürel yönünü oluşturur.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
Dazkırı Halısı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 2 Ekim 2019 tarihinden itibaren korunmak üzere 16 Aralık 2020 tarihinde 629 numarayla mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Tescil ettiren Dazkırı Belediyesi’dir.
Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde Dazkırı Halısı ibareli logo ile mahreç işareti amblemi yer alır. Bu kullanım ürün veya ambalaj üzerinde mümkün değilse, logo ve amblem işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetim yapısı ve kapsamı
Denetimler, Dazkırı Belediyesinin koordinasyonunda; Dazkırı Belediyesi ile Dazkırı Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğünden ürün hakkında bilgi sahibi en az birer kişinin katıldığı denetim mercii tarafından yürütülür. Denetim düzenli olarak yılda bir kez yapılır; ihtiyaç veya şikâyet hâllerinde ise her zaman denetim gerçekleştirilebilir.
Denetimde üretim yöntemi, motiflerin dokunması ve coğrafi işaretin kullanım biçimi kontrol edilir. Denetim mercii, denetimin yürütülmesinde kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görev yapan uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, coğrafi işaretten doğan hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.