Coğrafi işaretli ürün · Afyonkarahisar
Afyonkarahisar’ın Dazkırı ilçesinde yöredeki koyunlardan sağlanan yün iplikle dokunur. Genellikle köşe göbekli, kalın dokulu ve sade motiflidir; Kalemli, Kuşlu ve Çarklı çeşitleri bulunur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Dazkırı Halısı nedir?
Dazkırı Halısı, Afyonkarahisar’ın Dazkırı ilçesinde yün iplikle dokunan el halısıdır. Genellikle köşe göbekli kompozisyonlara sahiptir; renkleri ve desenleri dokumanın kimliğini oluşturur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Köşe göbekli kompozisyon ve dokuma yapısı
Dazkırı Halısı genelde köşe göbekli halılardır.
Halının hav yüksekliği 4–5 cm’dir.
Motiflerinde güçlü bir sadelik görülür.
Halıda bazen sedeflerin rengi ile zeminin rengi aynı tutulur.
Halının ebatlarına ve ipin kalınlığına göre tek atkı veya çift atkı kullanılır.
Kilim kısmında ipliklerin rengi kırmızı, mavi, ceviz yeşilidir.
Dokuma renkleri ve bitkisel boyalar
**Dokuma renkleri ve desenleri:** Dazkırı Halısında kırmızı, beyaz, turuncu, lacivert ve camgöbeği renkleri kullanılır.
Zeminde kiremit kırmızısı, beyaz, lacivert; bordürde kiremit kırmızısı, siyah, beyaz, açık yeşil; sedeflerde ise ceviz yeşili, beyaz, lacivert, açık mavi tonları kullanılır.
Halılarda kimyasal boya kullanılmaz.
**Bitkisel boya ve motifler:** Lacivert dışındaki diğer bütün renkler doğadaki bitkilerin kökü, yaprağı ve çiçeklerinden elde edilir.
Afyonkarahisar’ın Dazkırı ilçesindeki halılar kaba kalite halılar sınıfına girip genelde 35×40, 30×40 kalitelerindedir.
Yöresel motifler ve anlamları
**Kuş Motifi:** Kuş; mutluluk, keyif ve sevginin sembolüdür. Baykuş ve karakarga gibi kuşlar, kötü şans; kumru, güvercin ve bülbüller de iyi şansı simgeler.
**Göz Motifi:** Göz motifleri, insanların kem bakışlarına karşı korunmak amacıyla kullanılır.
**Su Yolu Motifi:** En iyi arınma sembolü olan su; yeniden doğuşu, bedensel ve ruhsal yenilenmeyi, yaşamın sürekliliğini, bereketi, soyluluğu, bilgeliği, saflığı ve erdemliliği simgelemek için kullanılır.
**Çıngıllı Motifi:** Çıngırak ve süs takılarak özellikle çobanların kullandığı kirmanı sembolize eder.
**Yaprak Motifi:** Düşen yaprak ölümü, filizlenen yaprak da doğumu, sonsuzluğu ifade etmek üzere kullanılır.
**Çiçek Motifi:** Halılarda ender rastlanan bir motiftir, genelde kilim bordürlerinde kullanılır ve cenneti sembolize eder.
**Eli Belinde Motifi:** Anadolu'da sıkça kullanılır ve dişiliğin simgesidir.
**Saç Bağı Motifi:** Evlenmeye olan isteği temsil eder.
**Koç Boynuzu Motifi:** Erkeklik, güç, kahramanlık ve bereket sembolü olarak kullanılır.
**İbrik Motifi:** Su ve temizliğin simgesi olarak kullanılır.
Nasıl üretilir?
Dokuma ve halı çeşitleri
Dazkırı Halısı yün ipten dokunur. Dokumada kullanılan yünler, yörede beslenilen koyunlardan elde edilir. Motiflerine göre Kalemli Halı, Kuşlu Halı ve Çarklı Halı çeşitleri bulunur.
**Kalemli Halı:** Zeminde mihraplar içerisinde yedi veya sekizerlik düzineler hâlinde kalem şeklinde motifler bulunur. Gruplaşmış kalem şekilleri büyük bir mihrabın içerisindeki bordür ve sedeflerde rapor motifler şeklindedir.
**Kuşlu Halı:** Zeminin her tarafında bordür olmaksızın rapor hâlinde kuş motifleri hâkimdir.
**Çarklı Halı:** Halının tam ortasında çarka benzer motif kullanılır. Bu çarkın içerisinde ise haç şeklindeki kancalı motifler bulunur. Çark motifinin kontörünü çiçek motifleri süsler. Çarklı Halı motifi, madalyonlu halıyı da andırır. Ayrıca halının dört köşesinde ibrik motifleri vardır. Zemindeki motifler net ve sadedir. Halı zeminini baklava dilimi şeklinde mihrap çevreler. Mihrabın kenarları merdiven şeklinde olup halıcılıkta “suyolu’’ motifi olarak bilinir.
Bordürde; genelde çiçek motifleri hâkimdir ve tekrar eden desenler kullanılır. Sadece çiçekler üzerinde renk değişikliği yapılabilir, aynı motifin rengi değiştirilerek farklı bir motif gibi gösterilir. Halıda az da olsa çiçek motifi gibi kilim motifleri de zaman zaman kullanılabilir.
Tezgâh ve dokuma araçları
**Tezgâh:** Taşınması, kurulması kolay ve pratik dikey çözgü sistemli dokuma tezgâhıdır. Tezgâhlar önceden ahşap malzemeden yapılmaktaydı ancak sonraki dönemlerde metalden yapılmış tezgâhlar kullanılmaya başlanmıştır. Tezgâh yatay ve dikey hatların çevrelediği dikdörtgen bir şekle sahiptir. Yan kısımlarda “dikeç” üst ve alttaki yatay kısımlarda ise “mazı” bulunur.
**Kırklık:** Koyunların yününün kesilmesine yarayan araçtır.
**Çıkrık:** Çözgü, atkı ve dokuma iplerinin eğrilmesi işleminde kullanılır.
**Kirkit:** Dokumalarda bir sıra boyunca ilmek atılıp üzerine atkı atılıp sıkıştırma işlemi için kullanılır.
**Tarak:** Dokumalarda bir sıra boyunca düğüm atılıp üzerine atkı atılıp sıkıştırma işlemi yapıldıktan sonra düğüm uçlarının taranması için kullanılır.
**Makas:** Dokuma boyunca düğümler atıldıktan sonra sıkıştırma işlemi sonrasında tarama işlemi yapılarak düğüm uçlarının kesilmesinde kullanılan araçtır.
**Dokuma Bıçağı:** Dokuma yapılırken düğüm atıldıktan sonra düğüm uçlarını kesmeye yarayan araçtır.
**Burgu Demiri:** Dokumada kullanılan tezgâhların yan leventlerinde yer alıp çözgülerin gerdirilerek dokunmasını sağlayan araçtır.
Yöreyle bağı nedir?
Üretimi ustalık becerisi gerektiren Dazkırı Halısının, coğrafi sınır ile arasında ün bağı bulunur. Bu sebeple üretimin tüm aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleşmelidir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Üretim geleneği ve tarihî kullanım
Dazkırı Halısı 150–200 senelik geçmişi bulunan el dokuması üründür.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
629 tescil numaralı Dazkırı Halısı mahreç işareti olarak 16 Aralık 2020 tarihinde tescil edilmiştir. Dazkırı Halısı ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Dazkırı Halısı ibareli logo ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler Dazkırı Belediyesinin koordinasyonunda ve Dazkırı Belediyesi ile Dazkırı Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğünden ürün hakkında bilgi sahibi en az birer kişinin katılımı ile oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda bir kez, ayrıca ihtiyaç duyulması veya şikâyet hallerinde her zaman yapılır. Denetim mercii tarafından üretim yöntemi, motiflerin dokunması ile coğrafi işaretin kullanım biçimi denetlenecektir.
Denetim merci, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
