Coğrafi işaretli ürün · Malatya
Malatya’nın Akçadağ yöresinde yün iplikle ve Gördes düğümüyle dokunur. Geometrik ve bitkisel motifler, göbekli veya mihraplı kompozisyonlarda bir araya gelir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Akçadağ Halısı nedir?
Akçadağ Halısı; 27.32 ve 32. Halılarında eli belinde kız, hayat ağacı, çakmak; kenar bordürlerinde çeşitli stilize çiçek ve bitki motifleri, baklava motifleri, deveboynu, yaba/ok/yay olarak adlandırılan motifler ile yörede “cer deseni” veya “kirmen ucu” denilen yarım eli belinde kız motifleri sıkça kullanılmaktadır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Dokumacılığın geçmişi ve yöresel yeri
Her taraftan istendiğinden ve arzu edildiğinden, ayrıca ince ve sağlam olduğundan yılda yüz bin kuruşluk ihracatı vardır.” denilmektedir.
Hicri 1310 (1892) tarihli Mamure tül Aziz salnamesinde ise özetle şöyle yazmaktadır: “Kazada dokunan halı ve kilimler pek zarif ve güzeldirler.
İşbu makbul kilim ve halıların böyle ücra mahallerde tekemmül etmiş olması insanı hayrete düşürmektedir”.
Yakın döneme kadar ilçesinin kırsal kesimlerindeki halkın hayvancılıkla birlikte ürettiği Akçadağ Halıları, günümüzde Akçadağ Kaymakamlığı himayesinde Halk Eğitim Müdürlüğünce desteklenmekte, ilçe merkezi ve köylerde halıcılık kursları açılmaktadır.
Malatya’nın Akçadağ ilçesinde el sanatları içerisinde en önemli yeri el dokuması halı ve kilim üretimi almakta olup, Akçadağ Halısı eskiden beri sadece Malatya’da değil çevre illerde de tanınır.
Akçadağ halıları için Osmanlı Devleti salnamelerinde “Kürne (Akçadağ içinde bir mahalledir, yeni adı Küçükkürne’dir), Kürecik aşiretleriyle, Hasan Çelebi nahiyesinde kadınlar tarafından yünden, iplikten, bir hayli halı, kilim, seccade, döşeme ve perdeler dokunur.
Akçadağ Halısının ilçedeki üretim alanları Şekil-1’de verilmiştir.
Akçadağ Halısının ayırt edici özelliklerini geleneksel motif ve kompozisyonlar ile ipliklerin ve tezgâh iplerinin kök boyasıyla boyanması oluşturur. Motifler halı veya kilimin orta kısmında, daha sade biçimleri ise kenar bordürlerinde kullanılır.
Üründe kullanılan motifler yöredeki kültürel birikimi yansıtmakta olup, motif, kompozisyon ve renk seçimi ustalık gerektirmektedir. Bunun yanında ceviz yapraklarından ve meşe yapraklarından ve kabuklarından kahverengi tonlar; papatya, asma yaprağı, ardıç yaprakları ve sütleğenden sarı renk ve tonları; kayısı kökünden limon sarısı; soğan kabuğundan kırmızı ve tonları elde edilmektedir.
Kanat, göbek ve mihrap kompozisyonları
Bir odanın zemininin döşenmesinde odanın büyüklüğüne göre iki veya üç adet, ince ve uzun halılar tercih edilmektedir.
Bu halılar iki parça ise aynı desenlerde; eğer üç parça olacaksa kenarlara gelen kısımlardaki aynı desenlerle ortaya gelecek halı daha ince ve farklı desenlerde dokunmaktadır.
Bu parçaların her birisine “kanat” denilmektedir.
36 derece düğümlü, bir desimetrekaresinde (dm2) 670 ila 700 civarında düğüm bulunan, Gördes düğümü ile yapılan ve hav yüksekliği 4–5 cm olan halılardır.
Halıda dıştan içe doğru dar kenar su, ince suyu, geniş su, zemin veya göbek kısımları yer alır.
Bunlardan her biri farklı motiflerle süslenmektedir.
Kompozisyon Özellikleri: Akçadağ Halısında dıştan içe doğru dar kenar su, ince suyu, geniş su, zemin veya göbek kısımları yer alır.
Bunların hepsinin bir arada sunulduğu örnekler de mevcuttur.
Bazı halılarda eşkenar dörtgen görünümlü göbek stilize edilmiş motiflerle doldurulmuştur.
Mihraplı ve mihrapsız zemin olduğu gibi, göl ya da göbek adı verilen ortada yer alan büyük desenlerin etrafı diğer küçük motiflerle dolgulanmış zeminler de vardır.
Mihrapsız halılar da mevcuttur.
Tek ya da çift kanat olarak meydana getirilen dokuma kompozisyonlarına, dikey ya da yatay hatlar ve mihraplı kompozisyonlar hâkimdir.
Ortasında büyük bir motifin bulunduğu halılara “Göllü”, geometrik özellikle kare veya dikdörtgen şekillerle bölünmüş halılara “Dolaplı” adı verilmektedir.
Seccade tarzı dikdörtgenin uzun kenarlarından birisinin yuvarlak veya üçgen şekilde sonlandırıldığı tarz halılara “Mihraplı” veya “Camili” halı adı verilmektedir (Şekil-15).
Bazı örneklerde mihrap basamaklarının çengel şekilli motiflerle süslü olduğu görülür.
Halıların bazılarında zemin üç veya dört adet kare şekilli dikey yerleştirilmiş göbeklerle dolgulaşır.
Genelde göbekler birbirinden göz motifi veya zikzak şekilli kıvrım desenleriyle ayrılmaktadır.
Mihraplı/camili zemin Akçadağ Halısının örneklerinde yer alır.
Göbek veya göl olarak adlandırılan kısmın zemini geometrik veya bitki desenlerle dolgulanmaktadır.
Geometrik ve bitkisel desenlerle süslülerde göbeğin içerisi iç içe yerleştirilmiş yıldızlardan meydana gelen bir şemaya sahiptir.
Kompozisyonlar stilize edilmiş geometrik ve bitkisel bezemeler kullanılarak, simetrik düzende oluşturulmaya çalışılmıştır.
Mihrap türünde de mihrap iç çeperleri küçük çiçeklerle bezenir.
Zemin, değişik renkli, sekiz kollu ve altı kollu yıldızlar, U ile V şekillerine benzeyen desenler, koçboynuzu motifleri ve şaşırtmalı çiçek desenleriyle bezenir.
Yün renkleri ve boyama
Kırmızı haricinde hakim rengin siyah, kahverengi, sarı, lacivert, beyaz, turuncu, yeşil, mavi olduğu da görülmektedir.
**Dokuma renkleri ve desenleri:** Akçadağ Halılarında hâkim renk kırmızı olup, kırmızı ile birlikte siyah veya lacivert de sıkça kullanılmaktadır.
Temel renkleri elde etmede ipleri boyamak yünlerin doğal renklerinden faydalanılır.
Renk: Akçadağ Halısında hâkim renk kırmızıdır.
Kırmızı ile birlikte siyah veya lacivert de sıkça kullanılmaktadır.
Halıda kullanılan ipleri boyamak yerine yünün doğal renginden faydalanılması için azami çaba gösterilir.
İm ve damgaların toplumsal anlamı
Damga/im motifleri aile, oba, oymak, boy ve devlet gibi toplumsal bağları ifade eder. Akçadağ Halılarında bu motiflerle yöresel kültür dokumaya aktarılır.
İm/damgalar o kişinin, o toplumun varoluşunun simgesidir.
Bu uygulama, hem soy ve aile adının sürdürülmesini, hem de aileye ait değerli eşyaların yitirilmemesini sağlamaktadır.
Hatta üretilen her dokumanın, her araç gerecin hangi toplumun kültürü olduğunun gelecek nesiller tarafından bilinmesini sağlamıştır.
Damga/im motifi Akçadağ Halılarında kullanılır. Kompozisyonda göbeklerin dışında kalan alanlar göz ve S biçimli damga motifleriyle bezenir.
İnsan, aile ve bereket motifleri
Eli belinde kız motifi daha küçük motifler halinde de yapılmakta ve bu motifler Kürecik yöresinin köylerinde “kirmen ucu motifi” olarak isimlendirilmektedir.
Eli Belinde: Dişiliğin simgesidir.
El-parmak Motifi: Yaratıcı gücün sembolü olan "El" insanı hayvandan ayıran en önemli organ olup, Akçadağ Halısında eller kuvvet, kudret ve hükmetme gücünü simgeler.
Sadece analık ve doğurganlığı değil, ayni zamanda uğur, bereket, kısmet, mutluluk ve neşeyi de sembolize eder (Şekil-2).
Eli belinde motifi Akçadağ Halısının örneklerinde yer alır.
Koç Boynuzu: Bereketin ve gücün ve kuvvetin sembolü olarak algılanmıştır (Şekil-3 ve Şekil-4).
Koç boynuzu motifi Akçadağ Halısının örneklerinde yer alır.
Küpe/Şeker Motifi: Küpe ve şekere benzetilen stilize edilmiş geometrik motif; cinselliği/cinsiyeti ve evlilik isteğini, güzel bir evliliği belirtir (Şekil-5).
Küpe/şeker motifi Akçadağ Halısının örneklerinde yer alır.
“El motifi" üründe hem gerçekçi bir üslupla hem de stilize edilerek kullanılmıştır (Şekil-9).
El-parmak motifi Akçadağ Halısının örneklerinde yer alır.
Su yolu, göz ve korunma motifleri
Akrep motifinin çengellerine ise cer (iğne ucu) da denilmektedir.
Su Yolu Motifi: Su, yeniden doğuşun, bedensel ve ruhsal yenilenmenin, yaşamın sürekliliğinin, bereket, soyluluk, bilgelik, saflık, erdemin ve arınmanın sembolüdür.
O hem yaşamın hem de ölümün kaynağıdır.
Anadolu'da su yaşamın kendisidir.
Göz/Şeker Motifi: İnsan gözü iyi niyetli bakışlar taşıyabileceği gibi, zaman zaman kötü niyetlerin aktarıldığı bir araç olarak da kabul edilmektedir.
Akrep/Nık Motifi: Motif akrebe benzetilerek yapılmıştır.
Kürecik yöresinde bu motife “Nık” denir.
Anadolu kadının bütün gün iç içe yaşadığı su Akçadağ Halısında motif olmuştur (Şekil-6 ve Şekil-7).
Su yolu motifi Akçadağ Halısının örneklerinde yer alır.
Pıtırağın üzerindeki dikenlerin kötü gözü uzaklaştırdığına inanan Anadolu insanı onu nazarlık motifi olarak kullanmıştır (Şekil-8).
Pıtırık motifi Akçadağ Halısının örneklerinde yer alır.
Göz motifine Kürecik yöresinde şeker motifi de denir (Şekil-10).
Göz/şeker motifi Akçadağ Halısının örneklerinde yer alır.
Akçadağ Halısında kullanılan yaygın motiflerdendir (Şekil-11).
Akrep/Nık motifi Akçadağ Halısının örneklerinde yer alır.
Kürecik yöresinde üretilen Akçadağ Halılarında “nık” adı verilen akrep/keçi boynuzu motifleri çok sık kullanılmıştır.
Sık kullanılan motiflerden Kötü niyetli nazarlar taşıyan kişi değil kişinin gözü olarak değerlendirildiğinden yöre halılarında göze karşı göz motifiyle korunma düşüncesi nedeniyle göz motifi kullanılmıştır.
Evi-haneyi kötülüklerden zarardan korumak amaçlı halı ve kilimlerde kullanılır.
Pıtırak: Pıtırak (pıtrak) tarlalarda bulunan, dikenleriyle insanlara ve hayvanlara yapışan bir bitkidir.
Desen repertuvarı ve stilize bezemeler
Motif: Yörede halı motiflerine desen veya model de denmektedir.
Motifler ezbere veya daha önceden dokunmuş halılara bakılarak dokunmaktadır.
Akçadağ Halılarında çok sayıda motif görülmekte olup bunların büyük bir bölümü geleneksel motiflerdir.
Bu desenlerin isimleri: Pissik, tarak, gurmak, hurkipes, cücük gözü, muska, nık, sığır südüğü, deve boynu, boncuk, şişe, bakbakı, çatma kıçı, pancık, şıvık, şeker, göz, çengel, koç boynuzu, el vs. olarak da bilinmektedir.
**Bitkisel boya ve motifler:** Desenler halkın yaşadığı çevredeki bitki, hayvan ve eşyaların çeşitli uzuvlarının yalın ve stilize anlatımıdır.
Nasıl üretilir?
Kullanılan Malzemeler ve Araçlar: Halı yapımında kullanılacak yünler kuruduktan sonra taranır. En basit tarak düz, yassı bir ağaç üzerine çakılmış bir sıra çividen meydana gelir. Tarama işlemi liflerin paralel hale gelmesini sağlar. Bu yünü eğrilmeye hazırlamak için yapılan bir işlemdir. Tarandıktan sonra yün önce elle fitil haline getirilir. Sonra kirman ya da iğ ile eğrilir. Eğirme, yünün kullanılacağı şekle göre değişir.
Akçadağ Halısında kullanılan yünler; az bükümlü, ince ve çift kattır. Yöre insanı kendi ürettiği yünden, kök boyalarla boyadığı ipleri kullanır. Halıların iskeletini oluşturan çözgü de yün iplerden oluşmaktadır. 1.1.
İpliğin boyanması
Renklerin Elde Edilmesi: Halı ve düz dokuma yaygıların ipleri, dokunmadan evvel boyanır. Her köyün kendine özgü boyama usulü vardır. Boyama, eski usullerle evlerde, doğal ve bitki maddelerden elde edilen boyalarla yapılır. Buna halk arasında buna kök boya denir. Halı dokumalarda çözgü ve atkı ipleri genellikle renksiz, düğüm ipleri renklidir. İçlerinde, çözgü ve atkı ipi saf beyaz, kahverengi veya siyah renkli yünden dokunan örnekleri de mevcuttur.
Düz dokuma yaygılarda da çözgü ipine yönelik saf beyaz, kahverengi ve siyah renkte kullanılan örnekler bulunmaktadır: Ancak, desen ipleri genellikle boyanır. Boyanacak ipler bitki ve doğal boyalarla evde boyandığı gibi, seyyar boyacılarla da boyattırılır. Seyyar boyacılık günümüzde yok denecek kadar azalmıştır. Kahverengi, mor, kirli beyaz, sarı gibi renkler genellikle koyun ve kuzunun yünlerinin tabii renginden elde edilmektedir.
Bu renklerin elde edilmesi için şap adı verilen madde de kullanılır. İsteğe göre renklerin açık ve koyu olması için iplerin su içerisinde kaynatılması ve bekletilmesi süresi artırılır veya azaltılır. Kök boya; soğan kabuğu, Karamuk ağacı kökü, Ceviz yaprağı, saman ve birçok bitki ya da bitki kökünden yararlanılarak yapılmaktadır.
**Kaynatma işlemi:** Örneğin deve tüyü/sarımtırak rengin elde ediliş şekli şöyledir: soğan kabuğu ve tuz bir kazanda kaynatılır. Sonra kelep ipler kazan içerisine atılır.30 dakikada böyle kaynatılır ve kazandan çıkartılan ipler hemen soğuk suya alınarak rengin sabitlenmesi sağlanır. 1.2. Dokuma Tezgahı: Akçadağ Halısı evlerde basit halı tezgâhlarında dokunmaktadır. Bu tezgâhlar genellikle tavandaki direklere çakılarak sabitlenen direkler ve bu direkler arasında ipleri germeye ve gevşetmeye dayanan bir sistemden oluşmaktadır.
Halıcılık atölyelerinde ise basit tezgahların yanısıra metalden yapılmış modern halı tezgâhları da kullanılmaktadır. Yünü ip haline getirmede taraklık (yün tarağı), kirmen veya iğ kullanılmaktadır. İğ yörede “taşi” olarak da adlandırılmaktadır.
Atkı ipliklerinin aralığını dişkit, ilmeklerin sıkılığını kirkit düzenler. İlmek iplikleri keskin bir bıçakla, yüzey ise istenen yüksekliğe göre özel makasla kesilir. Yünün taranması ve kirmen ya da yöresel adıyla taşi kullanılarak eğrilmesi hazırlık aşamalarıdır. Dokumada Gördes düğümü kullanılır.
Gördes Düğümü; Türk Düğümü veya Çift Düğüm olarak da bilinir. Gördes düğümü simetriktir.
Çözgünün hazırlanması ve dokuma
Düğümler iki bağımsız çözgü arasından geçirilir ve bu iki çözgüye bağlanır. Gördes Düğümü çözgüyü her iki taraftan kavradığı için halının daha uzun süre kullanılmasını sağlar.
Yöreyle bağı nedir?
Ürün beşeri unsurlar ve ün bağı ile yöreye bağlı olup yünlerin temini, boyanması ve halının dokunması işlemleri coğrafi sınırlar içerisinde gerçekleştirilmelidir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kaydı ve işaret kullanımı
Denetim mercii, kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir.
Akçadağ Halısı coğrafi işareti marka unsuru ile birlikte kullanılabilir.
422 tescil numaralı Akçadağ Halısı mahreç işareti olarak 8 Mart 2019 tarihinde tescil edilmiştir.
Denetim mercii ve kontrol kapsamı
Akçadağ Halısının ayırt edici özelliklerine uygun olarak imal edilmesine dair kontroller, Malatya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü koordinasyonunda Akçadağ Kaymakamlığı ve Belleğini Koruyan Kentler Derneğinden toplam 3 temsilciden oluşan denetim mercii tarafından yılda 2 defa (Şubat ve Mayıs aylarında ) ve gerek duyulduğunda veya şikâyet halinde her zaman gerçekleştirilecektir.
Denetim mercii işleyiş için gerekli önlemleri alma, hakların korunması bakımından yasal ve/veya hukuki süreçleri başlatma, takip etme işlemleri için yetkili olarak faaliyet gösterecektir. Denetim mercii coğrafi işareti haksız bir şekilde kullananlar hakkında gerekli yasal takibat başlatılacaktır. Denetime ilişkin raporlar Malatya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna her yıl gönderilir. Denetimler üretim, pazarlama ve satış aşamalarına yönelik yapılacaktır.
Denetim mercii yöntemleri belirler ve gerektiğinde uzman kuruluşlardan destek alır. Denetimde şu özellikler kontrol edilir:
- Metre kare başına ilmek sayısı
- Düğüm tarzı, iplik ve boya özellikleri
- Motif özelliklerine uygunluk
- Göllü halılarda büyük orta motif ve kare ya da dikdörtgen bölümler
- Geleneksel motiflerin ağırlığı
- Mihraplı seccadede uzun kenarlardan birinin yuvarlak ya da üçgen sonlanması
- Bitki, hayvan ve eşya uzuvlarının yalın ve stilize anlatımı
Denetim mercii hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
