Coğrafi işaretli ürün · Şanlıurfa
Şanlıurfa’da meyan kökü lifleri buzla demlenip süzülür. Koyu renkli içecek sürahiler arasında aktarılarak köpüklendirilir ve soğuk sunulur; güğümle satış, iftar sofraları ve ücretsiz sebil dağıtımıyla yerel kültürde yer bulur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Urfa Meyan Şerbeti (Biyanbalı) nedir?
Urfa Meyan Şerbeti veya Biyanbalı, lifli meyan kökünün buzla özütlenip süzüldüğü içecektir. Sürahiler arasında aktarılarak köpüklendirilir; Şanlıurfa’da soğuk sunum ve sebil geleneğiyle ilişkilidir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Her derde deva ve bilhassa panzehir olarak antik dönemde Çinliler tarafından kullanılmış olup, günümüzde ilaç sanayinde ilaçların terkibine giren droglardan (hayvan ve bitkilerden kurutularak veya özel metotlarla toplanarak elde edilen, eczacılık ve kısmen sanayide kullanılan ham veya yarı ham madde) biridir.
Meyan kökü, askeri amaçlarla ilk kez Roma imparatoru Büyük İskender'in yaptığı seferlerde, askerin susuzluğunu gidermek için kullanılmıştır.
Meyan kökü ve buzla demleme
Hazırlanmış meyan lifleri süzgece konur, üzerine parçalanmış buz eklenir. Toplanan koyu öz tülbentten süzülür; tortulu son kısım ayrılır.
Köpük ve sebil sunumu
Sürahiler arasında aktarma köpüklü görünüm verir. Güğümle sokak satışı, iftar ve ücretsiz sebil dağıtımı içeceğin yerel kültürdeki yerini oluşturur.
Sıcaklık ve işlem koşulları
Şanlıurfa yöresinde meyan bitkisi; biyan, bıyan, meyan, miyan, sus, vb. olarak adlandırılmaktadır.
Meyan bitkisi, dünyanın pek çok yerinde kendiliğinden yetişen çok yıllık otsu bir bitkidir.
Meyan bitkisinin kökünün (rizomun) ana maddesini glycrrhizin adlı bir glikozit teşkil etmektedir.
Üretim tekniği ve ustalık
Urfa Meyan Şerbeti (Biyanbalı) sıcakların en etkili şekilde hissedildiği Şanlıurfa’da sıcak günlerin ve Ramazanlarda iftar sofralarının olmazsa olmazıdır.
Yerel içecek adı
Biyanbalı, Şanlıurfa’da meyan kökünden yapılan şerbetin yerel adıdır. Meyan bitkisi ayrıca biyan, bıyan, miyan veya sus adlarıyla anılır.
Sicildeki üretim anlatımı
Meyan kökü lifinin niteliği
Urfa Meyan Şerbeti’nin (Biyanbalı) yapımında ipliksi(elyaf) hale getirilmiş meyan kökü kullanılır.
Meyan lifini hazırlama ve buzla demleme
Meyan köklerini elyaf haline getirmek için; topraktan söküldükten sonra üstündeki toprak, çamur gibi kirler yıkanır, temizlendikten sonra ortalama 20 cm uzunluğunda kesilerek güneşte veya sıcak bir yerde kurutulur. Bu köklerin tatlı ve güzel bir kokusu vardır. Daha sonra bu çubuklar, dövülmek/ makinede yahut değirmende çekilmek suretiyle elyaf haline getirilir.
Genişçe bir leğene veya kaba konur, üzerine bir miktar su serpilir, elyaf bu az miktardaki su ile birlikte elle karıştırılır. 1 kg elyafın içine 10 gr karbonat, 0,2 gr tarçın eklenir ve hamur gibi yoğrulur. Daha sonra kurutularak Urfa Meyan Şerbeti (Biyanbalı) yapmak üzere satışa hazır hale getirilir. Söz konusu elyaf, yapıma hazır halde satılır.
2,5 litrelik Urfa Meyan Şerbeti (Biyanbalı) yapımında şerbet yapmaya hazır hale getirilmiş, elyaf (ipliksi) şeklinde 100 gr meyan kökü 2,5 litre buz kullanılır. Meyan kökü yıkanır, bir süzgeç içine koyulur, üzerine ufak parçalara ayrılan buz koyulduktan sonra, süzgeç derin bir kap içerisinde bekletilir. Şerbet, 3 saat sonra kokusunu ve esmer rengini suya vermiş olarak süzgecin altındaki kapta toplanır. Bu oldukça yoğundur.
Süzme işlemi
Demlenen şerbet başka bir sürahiye tülbentten geçirilerek süzülür.
Son süzme ve tortunun ayrılması
Tülbentten süzülen içeceğin dibindeki tortulu son kısım ve ıslanmış meyan lifi ayrılıp atılır. Tortunun yeniden karışması şerbeti bulanıklaştırır.
Servis kabının özellikleri
Sicil sarı pirinç veya bakırdan temiz ve kalaylı güğümler için 30–40 litre hacim verir. Kap malzemesi ile içeceğin hacmi ve servis sıcaklığı ayrı bilgiler olarak değerlendirilir.
Sicildeki muhafaza anlatımı
Sicildeki muhafaza kaydı: Geleneksel yöntemle üretilen ve günlük tüketilen Urfa Meyan Şerbeti (Biyanbalı)’nin, (UV)-C Işık Teknolojisini içeren pastörizasyon yöntemi uygulanması suretiyle raf ömrünün artırılması mümkündür. Söz konusu yöntem ile meyan kökü şerbetinin tazelik özelliklerinin korunması, başlangıç mikrobiyal yükünün azalması ve soğuk zincir şartlarında depolandığında raf ömrünün 14 güne kadar uzatılması sağlanabilmektedir. (UV)-C Işın Teknolojisi, ürün pastörizasyonunda ısıl işleme alternatif olmakta veya ön işlem olarak kullanılabilmektedir.*
* Sicil belgesindeki açıklamaya göre uV-C işleminin doz, süre, optik özellikleri ve soğuk zincir sıcaklığı belirtilmeden 14 güne kadar süre verilir. Günlük geleneksel içecek bu süreyle aynı kapsam sayılmaz. Belgedeki bu eksiklik veya uyuşmazlığın tescil ettiren ya da TÜRKPATENT tarafından açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.
Yöresiyle bağı nedir?
Üretim yeri ve çevresi
Yaşam alanı ekilmiş tarlalar, alüvyonlu nehir vadileri ve kumullar olup, Türkiye’de Trakya, Marmara Bölgesi ve Karadeniz sahilleri hariç tüm Anadolu’da özellikle akarsu kenarlarında ve Muş, Bingöl, Kars, Siirt, Diyarbakır, Şanlıurfa, Antakya illeri ile Ege Bölgesinde ve Çukurova’da yetişir.
Şanlıurfa’da ise Birecik ve Fırat Nehri kenarlarında yoğun miktarda ve üstün kalitede yetişmekte olup, Fırat Nehrinin kıyı şeridinde, nehrin taşıyıp depoladığı alanlardaki toprakların yüzeyi nemli ve organik madde ile yukarı arazilerden yıkanan kireç bakımından zengin olması, bu yörede yetişen meyan bitkisinin tadını diğer yörelerde yetişen ürünlerden farklılaştırmaktadır.
Fırat Nehri kıyı şeridinde, Fırat Nehrinin taşıyıp depoladığı alanlardaki alüviyal topraklar, A-C horizonlu genç topraklardır.
Üretim yeri ve çevresi · 2
Mineral bileşimleri; akarsu havzasının litolojik bileşimi ile jeolojik periyotlarda yer alan toprak gelişimi sırasındaki erozyon ve birikme devrelerine bağlı olup heterojendir. Her türlü kültür bitkisinin yetiştirilmesine elverişli topraklardır. Ancak Akdeniz iklimi de hüküm sürdüğünden ve her iki fitocoğrafik bölgenin geçiş noktasında bulunmaktadır.
Urfa Meyan Şerbeti (Biyanbalı), kullanılan meyan bitkisinin Fırat Nehri kıyı şeridinde özellikli topraklarda yetişmesi, şerbetin hazırlanması ve sunumunun geleneksel karakteriyle diğer yörelerde yapılan meyan kökü şerbetlerinden ayrılmaktadır. Urfa Biyanbalı’nın ünü, Şanlıurfa ili sınırları içerisinde, toprak ve iklim yapısı nedeniyle Birecik ve Fırat Nehri kenarında yaygın olarak ve yüksek kalitede yetişen meyan bitkisinin köklerinin ustalık içeren yöntemle şerbet haline getirilmesinden kaynaklanmaktadır.
Meyan kökünün yetiştiği yerler
Kireç bakımından zengindir.
Yüzey nemli ve organik madde bakımından zengindir.
Profillerinde horizonlaşma, ya hiç yok, ya da çok az belirgindir.
Buna karşılık, değişik özelliklerde katlar görülür.
Çoğu yukarı arazilerden yıkanan kireççe zengindir.
Eski uygarlıkların (Hitit, Frig, Eski Yunan, Roma, Bizans, Selçuklu, Osmanlı gibi) yaşam alanını oluşturan ve tarihi kültür açısından en eski yerleşim yerlerinden biri olduğu, Zeytinbahçe höyüğü, Akarçay höyüğü ve Mezra höyüğünde yapılan arkeolojik kazılarla desteklenmiştir.
Bitki coğrafyası açısından değerlendirildiğinde; Birecik yöresi, İran-Turan floristik bölgesine girer.
- Merkez: Çamlıdere, Komat, Edene, Dodaş, Mağarcık, Nalçıkan, İncirli, Sergavur.
- Bozova: Fırat kenarı, Kızlar, Tülmen, Kalecik, Yaylak.
- Birecik: Merkez, Geçittepe, Keskince, Dolucak, Çiftlik, Böğürtlen, Mezra (Sarraönü, Zehri, Savi), Çiçekalan, Magaralı, Akarçay, Arat, Taslıhöyük, Kural, Cerdo, Kocaali.
- Ayrancı: Baglarbası, İnaplı, Ogurcuk, Karabas.
- Harran: Merkez, Mamuca, Horoz, Kubacık, Yardımcı, Atatürk.
- Suruç.
Birecik, yüzey şekillerinin elverişliliği ve Fırat Irmağı kenarında önemli bir köprübaşı olması nedeniyle, eski çağlardan bu yana çeşitli yerleşmelere ev sahipliği yapmıştır.
Sicildeki sunum anlatımı
Köpüklü soğuk servis
Süzülen şerbet sürahiler arasında birkaç kez aktarılarak köpüklendirilir. Buz eklenerek soğuk sunulur.
Güğümle sokak satışı
Şerbetin satılacağı güğümler; sarı pirinç veya bakırdan yapılmış, 30 ila 40 litre arasında değişen büyüklükte, temiz ve kalaylıdır. İşlemeli ve gösterişli güğümlerin yanı sıra, galvanizli sacdan yapılmış sade olanları da bulunmaktadır.
Şerbetçiler buzlu içeceği sırt güğümlerinde taşır; üç-dört tunç çıngırak veya küçük tunç tabakla ritim tutarak gelişlerini duyurur. Sicil satıcıların seslenişlerini folklor olarak aktarır. Tıbbi çağrışımlı satıcı sözleri ürünün tedavi etkisi olarak yorumlanmaz.
Bazı şerbetçiler imalat yaptıkları dükkânlarında satış yaparlar.
Sicildeki işaret kullanımı
Urfa Meyan Şerbetinin sicilinde kullanım biçimi markalama olarak belirtilir. Teknik özellikler ve denetim düzeni belgenin eklerinde açıklanır.
Geçmişi ve yöredeki yeri
Milattan önce 15. yüzyılda Hititler devrinde kullanılan bitkisel droglar içerisinde meyan kökü de geçmekte olup, doğu ve batı ülkelerine sattıkları en mühim droglar arasında olduğu bilinmektedir. 1873 yılındaki bir kayda dayanarak hekimbaşının ilaç yapımında kullandığı droglar arasında, meyan kökünün de bulunduğu bilinmektedir.
Sicildeki meyan kullanım tarihi
Sicildeki meyan kökü kullanım tarihi anlatısına göre sultan III. Mehmet için hazırlanan “Terkib-i Şahi”nin terkibinde bulunan 6 drogdan biridir.
Sicildeki meyan kökü kullanım tarihi anlatısına göre osmanlı Döneminde hem Avrupa’ya hem de Amerika’ya meyan kökü özütü satışı yapılmaktaydı.
Sicildeki meyan kökü kullanım tarihi anlatısına göre meyan bitkisinin kökünün özütü, eski çağlardan günümüze kadar hem tıbbi ve hem de endüstriyel alanda kullanılmaktadır. Bu tarihsel anlatı güncel içeceğe sağlık etkisi atfetmez.
Sicildeki meyan kökü kullanım tarihi anlatısına göre meyan kökü özütü, ayrıca sigara, şarap, bira ve şekerleme sanayinde kullanılmaktadır.
Sicildeki meyan kökü kullanım tarihi anlatısına göre sümerlere ve Hititlere ait tabletlerde, meyan kökünün değişik amaçlar için kullanıldığı kayıtlıdır.
Tulukla geçmişteki satış
Sicile göre 50–60 yıl öncesinde tuluk, yani tulumla da şerbet satılırdı. Bu tarihsel kayıt güncel işlem veya muhafaza süresi değildir.
Şerbet Satışına İlişkin Kurallar
Şerbetçi, şerbet satarken bazı kurallar uygular. Bunların başlıcaları şöyledir: Dükkân sahiplerine veya dükkândaki misafirlere şerbet verdiği zaman genellikle hemen parasını almaz. Bununla ilgili olarak, dükkânın kepenk veya darabasının yan tarafındaki tahtaya verdiği şerbet sayısını belirten bir çizgiyle işaret koyar. Bu satışların toplamını haftadan haftaya veya aydan aya alır. Hesap görüldükten sonra bu çizgiler hemen silinir.
Mırracılar da aynı işlemi yaptıkları için çizgi yerleri ve nüansları ayrıdır. Başka bir kural ise, müşterisi olan bir dükkâncıya yolda rastlayan şerbetçi bu müşterisine şerbet verdiği zaman bu satıştan para almaz ve o kişinin hesabına daha sonra ekler. Bazı şerbetçiler fakir kimselerden para almazlar. Yine bazı şerbetçilerimiz çarşı-pazarda gördüğü garibanlara, alış veriş için dolaşan yabancılara şerbet ikram ederler.
Bu kişiler, “Biz istemedik” derlerse de şerbetçi, “Benden” deyip ikramında ısrar eder ve yabancılar bundan çok memnun olurlar.
Ramazan Sofralarındaki Yeri
Sıcak yaz aylarındaki Ramazanlarda iftar sofrasında Urfa Meyan Şerbeti (Biyanbalı) bulundurmak Şanlıurfa’da vazgeçilmez bir tutkudur. Öğlenden sonra şerbetçilerde oluşan kuyruklar iftar saatine kadar devam eder. Şerbetini alan Şanlıurfa halkı, büyük bir keyifle yorgunluğu biraz azalmış bir şekilde evinin yolunu tutar.
Şerbetin Sebil Edilmesi
Bazı hayırsever kimseler çarşıda gezen bir şerbetçi ile anlaşarak güğümündeki şerbetini ücretsiz olarak halka dağıtmasını ister ve şerbetçiye bunun ücretini öder. Şerbetçi de bu işi yaparken “sebil, sebil…” diye bağırarak yoldan geçenlere ve o anda etrafında bulunanlara şerbeti bitinceye kadar dağıtmaya devam eder.
Ayrıca Cuma günleri namaz bitiminde cami önlerinde ve mezarlıkta cenaze defnedildikten sonra şerbet sebil edenler olur. Bu gelenek Şanlıurfa’da halen devam etmektedir.
Şanlıurfa’da Sebiller
Şanlıurfa mimari eserlerinde yer alan sebiller, bazı hayırsever kimselerin ruhuna dua okunması için yaptırdığı tesislerdir. Bu sebillerde şerbet dağıtan ve sebilci denilen görevliler vardır. Bazı sebillerin içlerinde sebili yaptıranın mezarı da bulunmaktadır.
Tescil ve denetim bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
202 tescil numaralı Urfa Meyan Şerbeti (Biyanbalı) mahreç işareti olarak 08.12.2016 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret koruması 02.05.2013 tarihinden itibaren geçerlidir. Başvurusu kabul edilen imalatçı/satıcı ile Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası arasında ikili protokol yapılır, protokolden sonra imalatçı coğrafi işareti, ürün/ etiket ve ambalajında kullanabilir.
Denetim düzeni
Urfa Meyan Şerbeti (Biyanbalı) ’nın, belirtilen özelliklere uygun olarak üretilip üretilmediğine dair denetimler 555 Sayılı KHK hükümlerine uygun olarak, Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası temsilcisinin koordinatörlüğünde; Şanlıurfa Belediyesi, Şanlıurfa Lokantacı, Köfteci ve Tatlıcılar Esnaf Odası ve Şanlıurfa Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü Gıda Yem Şube Müdürlüğü temsilcisinden oluşan 3 kişilik denetim kurulu tarafından yapılır.
Denetim Kurulu; Urfa Meyan Şerbeti(Biyanbalı) coğrafi işaretini kullanmak isteyen imalatçı/satıcısının başvurusunu değerlendirip karara bağlar. Denetim Kurulu “Urfa Meyan Şerbeti (Biyanbalı)” adını kullanan firmaların, tekniğine uygun ve hijyenik şekilde üretimi/hazırlanması, işlenmesi, muhafazası, depolanması, taşınması ve pazarlanması aşamalarının gıda mevzuatına uygun ve hijyenik koşullarda yapılmasına yönelik yılda 1 defa düzenli olarak, ihtiyaç duyulduğunda/şikayet halinde ise her zaman denetim işlemleri yürütülür ve sonuçları raporlanır.
Numune ve analiz
Denetime ilişkin raporlar Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası tarafından Türk Patent Enstitüsü’ne gönderilir. Kurul tarafından gerekli hallerde numuneler alınarak laboratuvar analizlerinin, bağımsız laboratuvarda yapılması sağlanır, Coğrafi işareti haksız ve kurallara aykırı kullananlar hakkında gerekli kanuni yollara başvurur, konunun takipçisi olur.
5996 Sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu “Gıda Kodeksi” başlıklı 23 üncü maddesi çerçevesindeki denetimler Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından gerçekleştirecektir.
İlan ve koruma tarihleri
Sicilde 27 Mayıs 2016 tarihli, 29724 sayılı Resmî Gazete ilanı ve 2 Mayıs 2013 koruma tarihi belirtilir. İlan, başvuru/koruma ve kayıt tarihi farklı alanlardır.
