Coğrafi işaretli ürün · Kastamonu
Kastamonu’nun Tosya ilçesinde kıl ipliği atkıyla motorlu tezgâhlarda dokunan destek kumaşıdır. Ceket, palto ve kabanların yaka ile göğüs bölümlerinin düzgün ve dik durmasını sağlar.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Tosya Kıl Telası nedir?
Tosya Kıl Telası, atkısında kamgarn kıl ipliği kullanılan dokumadır. Sicil çözgüyü 20/1 veya 30/1 pamuk ipliğiyle tanımlar; 1 cm’de en az 18 tel pamuk ipliği veya 150 denye polyester iplik bulunabileceğini de belirtir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Atkı ve çözgü sıklığı
Geleneksel dokumada atkı sıklığı en az 10 adet/cm, çözgü sıklığı en az 18 adet/cm olur.
En ve ağırlık
Geleneksel en 70 cm’dir; 160 cm ene kadar üretim de yapılır. Yaklaşık 10 atkılı, 70 cm enindeki telanın bir metresi en az 140 g; 160 cm enindeki telanın ağırlığı yaklaşık 320 g olarak verilir.
Sıklığın ölçülmesi
Atkı ve çözgü sıklığı, 1 cm² alanı olan mercekli pertavsız cihazıyla ölçülür.
Nasıl üretilir?
Kıl ipliğinin tezgâhta dokunması
Tosya Kıl Telası geleneksel olarak en az 10 adet/cm atkı ve en az 18 adet/cm çözgü ipliğinden oluşur. Tosya Kıl Telasının geleneksel en ebadı 70 cm iken günümüzde 160 cm ölçüsüne kadar da imal edilir.
Bu durumda yaklaşık olarak 10 atkı ve 70 cm enindeki Tosya Kıl Telasının 1 metresinin ağırlığı en az 140 g iken, 160 cm enindeki Tosya Kıl Telasının ağırlığı yaklaşık 320 g’dır. Tosya Kıl Telası tek en veya çift en tabir edilen motorlu tezgâhlarda dokunur.
Yüzeyin yakılması ve aprelenmesi
Dokumadan sonra yüzey, kılların giysinin dışına çıkmasını önlemek için yakılarak tıraşlanır; buna gaze denir. Hayvansal ve yanık kokularını ve tozu uzaklaştırmak için tela önce soğuk sudan geçirilir, ardından fiksaj makinesinde sıcak buharda bekletilir. Apreleme için kurutma makinesine alınır.
Tutkal ve nişasta karışımıyla apreleme, yani kolalama yapılarak telaya biçimini koruyan form kazandırılır. Sonra en az 50 metrelik rulo topları oluşturulur ve şeffaf naylon torbalarla paketlenir.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Tosya Kıl Telası ceket, palto, kaban vb. elbiselerin yaka ve göğüs bölgesinin düzgün ve dik durması amacıyla kullanılır.
Yöreyle bağı nedir?
Geçmişi eskiye dayanan Tosya Kıl Telasının coğrafi sınır ile ün bağı bulunur.
Coğrafi sınır Kastamonu ilinin Tosya ilçesidir. Ün bağı nedeniyle üretimin bütün aşamaları bu coğrafi sınırda gerçekleşir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Mutaflıktan kıl tela dokumacılığına
Tela imalatçılığı, Cumhuriyet döneminde takım elbise kullanımının yaygınlaşması ve kıl tela talebinin artmasıyla yerleşmiştir.
Tosya ilçesinde bu işi yapan esnafın bulunduğu sokak “Mutaflar Çarşısı” olarak anılır.
Dokumacılık, Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde de bahsedildiği üzere Tosya’ da çok eski bir zanaat olup mutaflık eski bir meslektir.
Mutaflık esas itibariyle keçi kılından hayvan çulu, yem torbası, taşıma heybesi ve pirinç çuvalı dokuması işidir.
Sicil, Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesindeki Nahliye Kalesi ve Tosya şehri bölümünde halkın muhayyer dokuduğunun belirtildiğini aktarır.
Aynı anlatımda bedestende muhayyer alım satımının yoğunluğundan da söz edilir.
Sicil, 1970’li yıllarda yöredeki ev kadınlarının evlerinin zemin katında bulunan dokuma evlerinde kıl tela ürettiğini anlatır.
Kastamonu Ticaret ve Sanayi Odasının 1934, 1935 ve 1936 raporlarında kasabada 800 dokuma tezgâhı bulunduğu belirtilir. Tosya Ticaret ve Sanayi Odası meclisinin 28 Aralık 1949 tarihli kararıyla tela ipliği, tela ve dokuma talimatnamesi onaylanmıştır.
Bu talimatnamede telada kullanılan ipliğin içeriği, telanın ebatları ve damga mecburiyeti getiren standartlara ait bilgiler bulunur.
Tosya’da mutaflık zanaatı yani kıl ipi işlemeciliği eski bir geçmişe sahip olduğundan kıl telaya geçiş daha kolay olmuştur.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
832 tescil numaralı Tosya Kıl Telası mahreç işareti olarak 9 Ağustos 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Tosya Kıl Telası ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Tosya Kıl Telası ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler Tosya Ticaret ve Sanayi Odasının koordinasyonunda; Tosya Ticaret ve Sanayi Odası, Tosya Belediyesi, Tosya Dokumacılar Odası, Tosya Kese ve Kuşak İmalcileri Odası ile Kastamonu Üniversitesi Tosya Meslek Yüksek Okulundan ürün hakkında bilgi sahibi kişilerin katılımıyla en az 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından yürütülür. Denetimler yılda en az bir kez yapılır. Şikâyet üzerine veya gerekli görülen hallerde ayrıca denetim yapılabilir.
Yapılan denetimler 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca raporlanarak her yıl düzenli olarak Tosya Ticaret ve Sanayi Odası tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulur. Denetim mercii; Tosya Kıl Telasının üretiminde kullanılan atkı ve çözgü ipliklerinin uygunluğunu, atkı ve çözgü iplerinin asgari iplik sayılarının uygunluğunu, üretim metoduna uygunluğu ve Tosya Kıl Telası ibaresi ile mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğunu denetler.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
