Coğrafi işaretli ürün · Gaziantep
Gaziantep’e özgü, boyuna çizgili desenleriyle tanınan atlas türü geleneksel kumaştır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Antep Kutnu Kumaşı nedir?
Antep Kutnu Kumaşı, Gaziantep’te üretilen, genellikle çözgü sateni veya bez ayağı örgüyle dokunan atlas türü bir kumaştır. Kumaşın görünümünü renkli çözgülerin oluşturduğu boyuna çizgili desenler belirler; çözgü sateni ve bez ayağının yanı sıra yer yer rips örgü de kullanılır.
İlk dönemlerde ince ipek çözgü ile pamuk ve ipek karışımı atkı kullanılmış, zamanla floş çözgü ve pamuk atkı uygulaması yaygınlaşmıştır. Kumaş, geleneksel giysilerden halk oyunları kıyafetlerine, giyim aksesuarlarından perde ve döşemeliklere uzanan farklı kullanım alanlarına sahiptir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Çözgü ve atkı yapısı
Dikey çözgü ipliklerinde ince ipek ya da 100, 120 ve 150 denye floş iplik; yatay atkı ipliklerinde ise 20/NE iki kat pamuk ipliği kullanılır. Çözgü ipliklerinin haşıllanmasında kayısı ağacından elde edilen doğal kitre zamp reçine kullanılır.
Boyuna çizgiler ve batik desenler
Renkli çözgülerin oluşturduğu boyuna çizgilerin genişliği, renkleri ve desenleri kumaştan kumaşa farklılık gösterir. Çözgülerin bağlama batik tekniğiyle renklendirilmesi, kumaş üzerinde kendiliğinden oluşan desenlerin ortaya çıkmasını sağlar.
Örgü ve tel sıklığı
Kullanılan ipliğin kalınlığına göre santimetredeki atkı tel sayısı 10–12, çözgü tel sayısı ise 56–70 arasında değişir. Örgü yapısında çoğunlukla çözgü sateni veya bez ayağı, bazı örneklerde ise rips örgü görülür.
Dokuma türleri ve adlandırmalar
Çözgü tel sayısı 4000–5000 arasında olup atlas saten örgüyle dokunanlar kutnu kumaş; çözgü tel sayısı 3000–4000 arasında olup bez ayağı, düz çizgili ve bağlama batik motifli olanlar meydaniye kutnu kumaş olarak adlandırılır. Çözgü tel sayısı 2000–3000 arasında olan, bez ayağı ve düz çizgili yapısıyla bağlamalı batik tekniğinden doğan desenler taşıyan tür ise alaca kutnu kumaş adını alır.
Sicilde Hindiye Kutnu, Çiçekli Furş, Çiçekli Mecidiye, İnce Kalem Meydaniye, Kemha Kutnu, Mercan Kutnu, Şahiye Kutnu, Kerasi Kutnu, Vişneli Furş, Bayraklı Mecidiye ve Sarı Meydaniye gibi renk, çizgi ve desen özellikleriyle ilişkilendirilen adlar yer alır. Bağlama batik yoluyla oluşan desenlere göre Sedefli Bağlama Kutnu, Zincirli Kutnu, Vişneli Darıca Kutnu, Beyaz Taş Kutnu, Sarı Taş Kutnu, Bağlamalı Darıca, Bağlamalı Furş Kutnu ve Mehtap Kutnu gibi adlandırmalar da kullanılır.
Dokuma süreci nasıl ilerler?
Çözgünün sökümü ve çile hazırlanması
Söküm işlemi, yaklaşık 16 m² alana kurulan devere adlı çözgü dolaplarında yapılır; dört kanattan oluşan dolapta kanatlar arasındaki mesafe 1,8 m, çevre uzunluğu 7,2 m’dir. Bobinlerden sağılan çözgü iplikleri, dokunacak kumaşın boyuna ve istenen çözgü tel sayısına göre devere üzerine sarılır. Sarımın ardından iplikler bağlık ya da çapraz ipliklerle bağlanarak çile hâline getirilir; hazırlanan çileye şak denir.
Çilelerin boyanması
Şak hâlindeki çileler boyanır; boya banyosu için kazana 200–800 litre su konur, rengin tonu ile açıklık ve koyuluğuna göre 50–300 gram boya maddesi eklenir. Soda ve tuz ilavesiyle hazırlanan banyoda bir renk için boyama 30–45 dakika sürer. Boyamacılıkta geçmişte kök boyalar kullanılmış, günümüzde ise genellikle direkt boyalar tercih edilmiştir. Bağlama batik boyama tekniği de bu aşamada uygulanır.
Bağlama batik boyamada desen önceden belirlenir ve iplikler üzerinde her renk ile hareket için grup bağlamalar yapılır. En koyu renkle boyanacak bölümler açık bırakılır; boyama koyudan açığa doğru ilerler. Her boya banyosunda, o rengin işlemesi istenen bölümlerdeki bağlar çözülür. Bağlı kalan bölümler sonraki banyolarda açılarak renk alır ve işlem en açık renge kadar sürdürülür.
Mezek ve çözgü hazırlığı
Boyanan çilelere mezek işlemi uygulanır; bu işlem haşıllama, elle açma-tarama ve kavuk aşamalarından oluşur. Kayısı ağacından elde edilen doğal kitre zamp reçine ile yapılan haşıllama, çözgü ipliklerini sağlamlaştırır, dokuma sırasındaki kopmaları azaltır ve ipliklere parlaklık kazandırır. Haşıllanan çözgüler iki çubuk arasına gerilerek açılır ve düzgünleştirilir; ardından 50 cm uzunluğundaki milef adlı tahta sopalara sarılır. Kavuk adı verilen bu sarımlar, nemli kalmaları ve haşılın ipliğe nüfuz etmesi için naylon torbalarda 4–24 saat dinlendirilir.
Tahar ve atkının hazırlanması
Kavuklar levent adı verilen makaralara sarılarak tezgâha aktarılır. Tahar aşamasında çözgü iplikleri gücü tellerinin gözlerinden geçirilir; armürlü ve jakarlı tezgâhlarda metal, kamçılı el tezgâhlarında pamuk ipliğinden hazırlanmış gücü telleri kullanılır. Gücü tellerinden geçen iplikler, desen ve sıklığa göre belirlenen tarak numarasına uygun tarak dişlerinden üçlü, dörtlü, beşli veya altılı gruplar hâlinde geçirilir.
Atkı için genellikle iki kat pamuk ipliği kullanılır. Kelep hâlindeki pamuk ipliği, mısır, arpa ve buğday nişastalarından elde edilen sıvıya batırılarak nişelenir; ardından sıkılıp kurutulur. Kurutulan atkı ipliği masuraya sarılır ve masuranın mekiğe yerleştirilmesiyle dokumaya başlanır.
Dokuma
Antep Kutnu Kumaşı geçmişte ahşap kamçılı çekme tezgâhlarında mekikle dokunmuştur. Günümüzde dokuma, armürlü ve jakarlı tezgâhlarda yapılır.
Tavlama ve cendereleme
Dokuma sonrasında tavlama ve nişeleme, cendereleme ve mengeneden geçirme işlemleri uygulanır. Tavlama ve nişeleme, kumaşın haşıl maddesiyle nemlendirilmesidir; su ve nişastayla hazırlanan madde çalı süpürgesiyle kumaşa serpilir. Kumaş katlanıp üzerine ağırlık konularak 4–24 saat dinlendirilir; nemi ayarlanan kumaş bir gün sonra cendere makinesine verilir. Ters yönde çalışan silindirlerden oluşan cenderede basınçla sıkışan kumaşın yüzeyi parlar ve ipliklerin ezilmesiyle doku gözenekleri kapanır. Cenderede kumaş normalde tek katlıdır. Hareli görünüm istenirse kumaş nemli ve ikiye katlanmış olarak cendereye konur; bunun sonucunda parlak ve mat alanlardan oluşan hareli yüzeyler meydana gelir.
Mengene ile bitim
Son işlemde kumaş mengeneden geçirilir. Birkaç top kumaş katlanarak üst üste yığılır, basınç altında bir gün sıkıştırılıp dinlendirilir; bu işlem kumaşa düzgünlük ve parlaklık verir.
Kullanım alanları
Antep Kutnu Kumaşı; yöre insanının geleneksel giysilerinde ve halk oyunları kıyafetlerinde kullanılır. Fular, yelek, gömlek, kravat ve çanta gibi giyim eşyalarının yanı sıra perde, döşemelik kumaş ve süs eşyalarının yapımında da değerlendirilir.
Gaziantep’le bağı nedir?
Ustalık ve zorunlu işlemler
Kumaşın kendine özgü dokunarak işlenmesi, örgüsü ve boyanması, babadan oğla aktarılan üretim tekniği ile ustaların el emeğine dayanır. Bu üretim biçimi, yılların birikimini gerektiren beceri ve ustalıkla sürdürülür. Renkli çözgülerle boyuna çizgilerin kurulması ile çözgülerin planlanan şekil, desen ve motiflere göre hesaplanıp bağlama batik tekniğiyle renklendirilmesi usta emeği gerektirir.
Gaziantep sınırında yürütülen üretim
Coğrafi sınır Gaziantep’tir. Özellikle bağlama batik boyama ve kumaşın dokunması işlemlerinin Gaziantep ili sınırları içinde gerçekleştirilmesi gerekir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Kayıt ve yıllık denetim
Antep Kutnu Kumaşı, mahreç işareti olarak 199 tescil numarasıyla 19 Ocak 2015 tarihinden geçerli olmak üzere tescil edilmiştir. Tescil ettiren Gaziantep'i Geliştirme Vakfı’dır. Sicilde 15 Nisan 2021 tarihli ve 99 sayılı Bülten’de yayımlanan bir değişiklik ilanı da bulunur. Antep Kutnu Kumaşı imalatı yaptığını beyan eden firmalar için Gaziantep Sanayi Odasında imalatçı kayıt defteri oluşturulur ve iletişim bilgileri gönüllü katılımla kayda alınır. Üreticiler ile üretim sonrası kumaşın kullanılacağı ürünleri imal eden firmalar her yıl ocak ayında ticaret sicili, vergi kayıtları ve TOBB ile yapılacak yazışmalar üzerinden tespit edilir; belirlenen firmalar Denetim Komisyonu tarafından aynı ayda denetlenir.
Denetim komisyonu ve kapsamı
Denetim Komisyonu; Gaziantep Sanayi Odasının ilgili komite gruplarından belirlenecek en az bir kişi, Odanın görevlendireceği bir kişi ve Gaziantep İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün görevlendireceği bir kişinin katılımıyla en az üç kişiden oluşturulur. Oda personeli komisyonda yalnız sekreterya ve organizasyon amacıyla yer alır; ilgili komite gruplarının seçilmiş üyesi dört yılda bir yenilenir. İmalatçı kayıt defterindeki firmaların her yıl denetlenmesi öngörülür. Gaziantep Sanayi Odasının yıllık denetim takvimi çerçevesinde yılın ilk dört ayında tespit edilen firmalar üretim metodu, ürün muhteviyatı ve etiketleme yönlerinden denetlenir. Denetimde çözgüde ipek veya floş, atkıda pamuk ipliği ve haşılda kitre zamp reçine kullanımı; bağlama batik renklendirmesi; kendiliğinden oluşan desenler; boyuna çizgili yapı; santimetrede 10–12 atkı ve 56–70 çözgü teli; örgü türü ile kumaşın parlaklığı ve tuşesi kontrol edilir.
Şikâyetler ve işaret kullanımı
Gaziantep Sanayi Odasına şikâyet edilen üreticiler, şikâyet tarihinden itibaren bir ay içinde denetlenir. Denetim ve şikâyetlerin değerlendirilmesi Gaziantep Sanayi Odası Genel Sekreterliğinin koordinasyonunda yürütülür. Coğrafi işaretin kullanım biçimi markalamadır.