Antep Kutnu Kumaşı

Coğrafi işaretli ürün · Gaziantep

Gaziantep’te ipek veya floş çözgü ve pamuk atkıyla dokunan, boyuna çizgili kumaştır. Bağlama batik boyama ve dokuma işlemleri Gaziantepli ustaların becerisiyle gerçekleştirilir.

Mahreç İşareti
Tescil No / Tarihi199 – 25.08.2016
Coğrafi İşaret TürüMahreç İşareti
Coğrafi SınırGaziantep
Ürün sınıfıGeleneksel Dokuma Kumaşlar Ayırt edicilikBoyuna Çizgiler Ve Bağlama Batik Malzemeİpek Veya Floş Çözgü, Pamuk Atkı

Antep Kutnu Kumaşı nedir?

Antep Kutnu Kumaşı, çoğunlukla çözgü sateni veya bezayağı örgüyle dokunan atlas kumaştır. Renkli çözgüler boyuna yollar oluşturur; yolların genişliği, renkleri ve batik desenleri ürün çeşitlerini birbirinden ayırır.

Ayırt edici özellikleri nelerdir?

Bağlama batik desenli çeşitler Sedefli Bağlama Kutnu, Zincirli Kutnu, Vişneli Darıca Kutnu, Beyaz Taş Kutnu, Sarı Taş Kutnu, Bağlamalı Darıca, Bağlamalı Furş Kutnu, Mehtap Kutnu, Bağlamalı Mehtap, Bağlamalı Sarı Tas, Bağlamalı Sedefli, Bağlamalı Zencirli ve Beyaz Tas adlarıyla anılır. Aynı teknikle üretilen başka adlardaki kutnular da vardır.

1

Çözgü ve atkı iplikleri

Çözgüsü ince ipek, atkısı pamuk ve ipek karışık atılmış, çoğunlukla yollu bir kumaştır.

Zamanla çözgüsü suni ipek (floş) iplik, atkısı pamuk iplik kullanılmaya başlanmıştır.

Atkı adı verilen yatay ipliklerde 20/NE iki kat pamuk ipliği kullanılmaktadır.

Kutnu kumaş, 4000–5000 çözgü teli ve atlas saten örgüyle dokunur. Meydaniye kutnu, 3000–4000 çözgü teliyle bezayağı örgüde, düz çizgili veya bağlama batik motiflidir. Alaca kutnu ise 2000–3000 çözgü telli, bezayağı örgülü; düz çizgili ve bağlama batikle kendiliğinden desenlenen kumaştır.

Renkli çözgülerin oluşturduğu boyuna çizgili yolların genişlikleri, renkleri ve desenlerine göre aşağıdaki çeşitler bulunmaktadır.

Renkli çözgülerin oluşturduğu boyuna çizgili desenlerden oluşmaktadır.

Çözgü ipliklerinin bağlama batik tekniği ile renklendirilmesinden dolayı kendiliğinden oluşan desenler bulunmaktadır.

Kullanılan ipliğin kalınlık ve inceliklerine göre Antep Kutnu Kumaşların 1 cm deki atkı tel sayısı 10–12, 1 cm deki çözgü tel sayısı 56–70 arasında değişmektedir.

Antep Kutnu Kumaş’larda kullanılan örgüler, genellikle çözgü sateni veya bez ayağı olup, yer yer rips örgü de kullanılmaktadır.

2

Kutnu çeşitleri ve çizgi düzeni

Boyuna çizgilerin renk ve genişliklerine göre çeşitler arasında Hindiye Kutnu, Çiçekli Furş, Çiçekli Mecidiye, İnce Kalem Meydaniye, Kemha Kutnu, Çiçekli Kırmızılı Furş, Düz Mecidiye, Müflüs, Mercan Kutnu, Çiçekli Şahiye, Sultan Kemha, Şahiye Kutnu, Çingene Yeşil, İnci Şaliye, Kerasi Kutnu, Furş Zefir, Eli Şalşapik, Vişneli Furş, Bayraklı Mecidiye, Sarı Meydaniye ve Elvanlı Kutnu bulunur.

**İpek ipliği:** Çözgü adı verilen dikey ipliklerde, ilk dönemlerde ince ipek kullanılmış olup son dönemde ise 100, 120, 150 denye numaralı suni ipek (floş) ipliği kullanılmaktadır.

3

Haşıl ve desen düzeni

Haşıl hammaddesi olarak kayısı ağacından elde edilen doğal kitre zamp reçine kullanılmaktadır.

Bu çizgilerin oluşturduğu yolların genişlikleri, renkleri ve desenleri farklılık göstermektedir.

Nasıl üretilir?

**Üretim aşamalarına genel bakış:** Dokuma öncesinde çözgü hazırlanır, boyanır ve mezek işleminden geçirilir. Ardından tezgâha aktarılarak dokunur; dokuma sonrası tavlama, nişeleme, cendereleme ve mengeneden geçirme yapılır.

1

Söküm ve boyama

Sökücüler tarafından yapılan söküm işlemi yaklaşık 16 m² lik bir alana kurulmuş olan “devere” adındaki çözgü dolaplarında yapılır. Çözgü dolabı dört kanattan oluşur ve kanatlar arasındaki mesafe 1,8 m dir. Dört köşe olarak yapılan dolabın çevresi 7,2 m dir. Çözgü iplikleri bobinlerden sağılarak “devere” adı verilen çözgü dolaplarına sarılır. Deverede, dokunacak kumaşın boyuna göre ve istenilen çözgü tel sayısına göre sarım işlemi yapılır.

Sarım işlemi bittikten sonra çözgü ipliklerinin çözülmesi esnasında ipliklerin bozulmamasını ve karışıklığını önlemek için “bağlık(çapraz)” denilen ipliklerle bağlanır ve çile haline getirilir. Hazırlanan çilelere “şak” adı verilir.

**Boyama İşlemi:** Söküm işleminden sonra, hazırlanan çilelerin boyanması işlemine geçirilir. Boya maddesinin hazırlanması için büyük bir kazana 200 ile 800 litre kadar su konulur. Rengin tonuna, açıklık ve koyuluğuna göre 50 ile 300 gram arası boya maddesi ilave edilir. Boya maddesi ilave edildikten sonra kazana soda ve tuz katılarak boyamaya hazır hale getirilir. Bir renk için boyama işlemi 30 ile 45 dakika arasında gerçekleşmektedir.

Boyamacılıkta kök boyalar kullanılmakta iken artık günümüzde genellikle tercih edilen direkt boyalar kullanılmaktadır. Boyamacılıkta ayrıca bağlama batik boyama tekniği de kullanılmaktadır. Bağlama batik boyama tekniğinde ise desenin önceden çizilmesi ve bilinmesi koşulu ile iplikler üzerinde her renk ve hareket için grup bağlamalar yapılmaktadır. Yalnızca en koyu renk ile boyanacak kısımlar açık bırakılır. Daha sonra koyudan açığa doğru bir sıralama izlenerek boyama yapılır.

Her boyaya batırmada o boyanın renginde boyanması istenen kısımların üzerindeki bağlar çözülür. Bir önceki boyada üzeri sıkıca sarılı olduğundan boyanmamış olan bu kısım üzerindeki bağlar çözüldükten sonra girdiği boyanın rengini alır. İşlem istenilen renkler elde edilene kadar bu şekilde her ıslatmadan sonra bağlı kısımlar açılarak sürer. En son en açık renklere batırılır.

2

Mezek ve taharlama hazırlığı

Çilelerin boyama işleminden sonra mezek işlemine geçilir. Mezek işlemi haşıllama, elle açma-tarama ve kavuk olmak üzere üç aşamadan oluşmaktadır. Haşıllama işleminde, haşıl maddesi olarak kayısı ağacından elde edilen doğal kitre zamp reçine kullanılarak boyalı veya boyasız çözgü ipliklerinin daha sağlam olması, dokuma esnasında iplik kopmalarının önlenmesi ve aynı zamanda ipliklerin parlaklık kazanması sağlanır.

Daha sonra haşıllanan çözgü iplikleri duvara çakılı olan iki çubuk arasına gerilerek haşıllanmış çözgü ipliklerinin aralarını açmak ve düzgünleştirilmesi işlemi yapılır. Haşıllanmış, elle açma-tarama işlemi yapılmış olan çözgü iplikleri 50 cm uzunluğundaki “milef” adı verilen tahta sopalara sarılır. Tahta sopalara sarılma işlemine “kavuk” adı verilir.

Hazırlanan kavukların nemli kalması ve haşıl maddesinin ipliğe iyi nüfus etmesi için naylon torbalara konularak 4 ile 24 saat arasında dinlendirilir.

3

Taharlama ve atkı hazırlığı

Hazırlanan kavuklar, levent adı verilen makaralara sarılarak dokuma tezgahına verilir.

**Taharlama:** Çözgü iplikleri tek tek gücü tellerinin üzerindeki küçük gözeneklerden geçirilir. Armürlü ve jakarlı tezgahlarda kullanılan gücü telleri metalden olup; kamçılı el tezgahlarında, pamuk ipliğinden hazırlanmış gücü telleri kullanılmaktadır. Gücü tellerinden geçirilen iplikler Antep Kutnu Kumaşı’nın deseni ve sıklığına göre belirlenen tarak numarasına göre hazırlanan tarak dişlerinden üçerli, dörderli, beşerli, altışarlı teller geçirilir.

**Atkı İpliğinin Hazırlanması:** Atkı ipliği olarak genelde pamuk ipliği kullanılır. Pamuk ipliği iki kat olarak kullanılmaktadır. Kelep halindeki pamuk ipliği haşıllanması için mısır, arpa, buğday nişelerinden elde edilen sıvı maddeye batırılarak nişelenir. Daha sonra sıkılarak ve kurutularak bobin makinelerine hazır hale getirilir. Bobin sarma makinelerinde kullanılacak olan atkı iplikleri masuraya sarılır. Masuranın mekiğe yerleştirilmesinin ardından Antep Kutnu Kumaşı dokunmaya başlanır.

Geçmişte ahşaptan yapılmış kamçılı çekme tezgahta mekikle dokuma tekniği kullanılarak dokunan Antep Kutnu Kumaşı, günümüzde daha gelişmiş armürlü ve jakarlı tezgahlarda dokunmaktadır.

4

Bitim işlemleri

Antep Kutnu Kumaşı dokunduktan sonra tavlama ve nişeleme, cendereleme ve mengeneden geçirme işlemlerine tabi tutulur. Tavlama ve nişeleme işlemi, Antep Kutnu Kumaşı’nı haşıl maddesi ile nemlendirme işlemidir. Su ve nişasta ile hazırlanan madde kumaşa serpilir. Serpme işlemi çalı süpürgesiyle yapılır. Bu maddenin kumaşa işlemesini sağlamak için kumaş katlanır ve üzerine ağırlık konularak 4 ile 24 saat arasında dinlenmeye bırakılır.

Bir gün dinlendirilerek nemi ayarlanan kumaş cendere makinesine verilir. Cendere bir çeşit ütüleme işlemi yapar. Silindirler birbirine ters yöndedir. Silindirlerden oluşan cenderede kumaş sıkışarak basınç altından geçerken yüzeyi parlar ve iplikler ezilerek doku gözenekleri kapanır. Cenderedeki kumaş tek katlıdır. Ancak bazı zamanlarda kumaşlarda hareli görüntüler yapılır. Bu görüntü için de kumaş nemli ve ikiye katlanmış halde cendereye konulur.

Nemli kumaşın ikiye katlanarak cenderelenmesiyle parlak ve mat hareli yüzeyler oluşur. Son işlemde birkaç top kumaş katlanıp mengenede üst üste yığılır; bir gün basınç altında sıkıştırılarak dinlendirilir. Kumaş düzgünlük ve parlaklık kazanır.

Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?

Giyim ve dekorasyonda kullanım

Antep Kutnu Kumaş, yöre insanının geleneksel giysilerinde, halk oyunları kıyafetlerinde ve ayrıca günlük hayatta kullanılan fular, yelek, gömlek, kravat, çanta ve benzeri giyim eşyaları ile perde, döşemelik kumaş ve benzeri dekorasyon ve süs eşyalarının yapımında kullanılmaktadır.

Yöreyle bağı nedir?

Yöresel ustalık ve üretim tekniği

Antep Kutnu Kumaşı’nın kendine has dokunarak işlenmesi, örgüsü ve boyanması işlemleri, babadan oğla geçen üretim tekniğine ve bu tekniğe göre çalışan ustaların el emeğine dayalı olarak gerçekleştirilmektedir. Dolayısı ile Antep Kutnu Kumaşı’nı üretmek için yılların birikimini almış büyük beceri ve ustalık gerekmektedir.

Boyuna çizgilerin genişlik ve renk düzeni ile çözgülerin desen hesabına göre bağlama batikle boyanması ustaların becerisine dayanır.

Çözgü ipliklerinin dokumada alacağı şekil, desen ve motif düşünülerek hesap edilip bağlama batik tekniği ile renklendirilmesi ve renklendirilmesinden dolayı kendiliğinden oluşan şekilleri, desenleri ve motifleri yapmak, tamamen yetişmiş ustaların becerisine ve el emeğine dayanmaktadır. Bu nedenle özellikle “bağlama batik boyama” ile kumaşın dokunması işlemlerinin Gaziantep ili sınırlarında gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?

Antep Kutnu Kumaşı, Gaziantep’te yüzyıllardır üretilen ve kullanılan genellikle çözgü sateni veya bez ayağı örgü ile dokunan, boyuna çizgili desenlerden oluşan bir tür atlas kumaştır.

Tescil ve denetim nasıl yürütülür?

Tescil kaydı ve işaret kullanımı

Özgün Resmî Gazete metni başvuruyu ilan eder. İlk yayım veya başvuru günü tamamlanan tescil günü olarak kullanılmamıştır. Künyede güncel resmî portalın ayrı tescil alanı esas alınmış; PDF’deki farklı tarih karşılaştırma kaydında korunmuştur.

Coğrafi işaretin kullanım biçimi markalamadır.

199 tescil numaralı Antep Kutnu Kumaşı mahreç işareti olarak 25.08.2016 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret koruması 19.01.2015 tarihinden itibaren geçerlidir.

Antep Kutnu Kumaşı imalatı yaptığını beyan eden firmalar için Gaziantep Sanayi Odasında, Antep Kutnu Kumaşı imalatçı kayıt defteri oluşturulacak ve iletişim bilgileri firmaların gönüllü katılımlarıyla kayıt altına alınacaktır. Antep Kutnu Kumaşı üretenler ile üretim sonrası kumaşın kullanılacağı ürünleri imal eden firmalar her yılın Ocak ayında, Ticaret Sicil kayıtlarından, vergi kayıtlarından ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ile yapılacak olan yazışmalarla tespit edilecektir.

Denetim mercii ve kontrol kapsamı

Gaziantep Sanayi Odasındaki kayıt defterinde yer almayan firmalar deftere kayıt olmak üzere davet edilecektir. Tespit edilen firmalar Denetim Komisyonu tarafından her yıl Ocak ayında denetlenecektir. Denetim için Gaziantep Sanayi Odası tarafından Antep Kutnu Kumaşı ile ilgili komite gruplarından belirlenecek en az 1 kişi, Odanın görevlendireceği 1 kişi ve Gaziantep İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün görevlendireceği 1 kişinin katılımıyla en az 3 kişilik denetim komisyonu oluşturulacaktır.

Odanın görevlendireceği personel sadece sekreterya ve organizasyon için komisyonda yer alacaktır. Denetim komisyonunda yer alan ilgili komite grupları 4 yılda bir seçimle geldiğinden dolayı, yeni seçilen komite gruplarında yer alan üyeler arasından seçilmiş 1 kişi yeni komisyonda yer alacaktır. Oluşan Denetim Komisyonu tarafından Antep Kutnu Kumaşı imalatçı kayıt defterinde yer alan firmaların her yıl denetlenmesi öngörülmektedir.

Gaziantep Sanayi Odası tarafından yapılacak yıllık denetim takvimi çerçevesinde her yılın ilk dört aylık döneminde, kayıt defterinde yer alan veya Ticaret Sicil kayıtlarından, vergi kayıtlarından ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) kayıtlarından tespit edilen firmalar burada yayınlanan esaslara göre üretim metodu, ürün muhteviyatı ve etiketleme yönüyle denetlenir. Denetim kriterleri aşağıda sayılmıştır.

Çözgü adı verilen dikey ipliklerde ipek veya suni ipek (floş) ipliği, atkı adı verilen yatay ipliklerde pamuk ipliği kullanılıp kullanılmadığı, Haşıl hammaddesi olarak kitre zamp reçinenin kullanılıp kullanılmadığı, Çözgü ipliklerinin bir kısmının veya hepsinin bağlama batik tekniği ile renklendirilmesinin yapılıp yapılmadığı, Bağlama batik tekniği ile renklendirilmesinden dolayı kendiliğinden oluşan desenler olup olmadığı,

Denetimde renkli çözgülerin boyuna çizgili desenleri kontrol edilir; yolların genişlik, renk ve desenleri değişebilir. Bir cm’deki atkı tel sayısı 10–12, çözgü tel sayısı 56–70 olmalıdır. Çözgü sateni ve bezayağı yanında yer yer rips örgü kullanımı da incelenir.

Antep Kutnu Kumaşın parlak oluşu ve tuşesi. Gaziantep Sanayi Odasına şikayet edilen üreticiler ise şikayet tarihinden itibaren 1 ay içinde denetlenecektir. Denetleme ve şikayetlerin değerlendirilmesi Gaziantep Sanayi Odası Genel Sekreterliğinin koordinasyonunda yapılacaktır.

Kaynaklar

TÜRKPATENT Coğrafi İşaret Sicil Belgesi↗ Son doğrulama: 2026-10-23