Coğrafi işaretli ürün · Tokat
Yüzde yüz pamuklu kumaşın fırça veya ıhlamur kalıplarla desenlendirilmesiyle Tokat’ta üretilir. Tek veya çok renkli baskılarında elma, üzüm, kiraz ve çiçek motifleri öne çıkar.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Tokat Yazması nedir?
Tokat Yazması, boyanın kumaşa fırça ile sürülmesi yoluyla elle resmedilerek ya da tahta kalıpların boyaya batırılıp kumaşa basılarak baskı yapılan desenlendirilmiş kumaştır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Tokat Yazması üretiminde kalıplar sadece ıhlamur ağacından oyulur.
Sicilin desen kataloğunda, kompozisyon gruplarındaki adların yanında Kandilli, Kilitli Yazma, Laleli, Drama, Kestaneli, Fulyalı, Parçalı ve Ev işi örnekleri de gösterilir. Katalogdaki yirmi ad aşağıda birlikte verilmiştir.
Tokat Yazması motif kataloğundaki adlar
Sicilin 5. sayfasındaki Şekil 1 fotoğraf/desen kataloğunun yirmi adı aktarılmıştır; görsellerin kendisi bu metin tablosuna dahil değildir.
Dokuma renkleri ve desenleri
Tokat Yazması tek renkli ve çok renkli olmak üzere ikiye ayrılır.
Yöresel tezgâh dokuması bezler, yöre halkının kaput bezi olarak isimlendirdiği Amerikan bezi, tülbent ve mermerşahi, yazmacılıkta kullanılan kumaş cinsleridir.
Bitkisel boya ve motifler
Boya olarak eskiden sadece bitkisel boya kullanılmasına karşın, günümüzde bitkisel ve kimyasal boyalar kullanılır.
Yazmanın motif ve kompozisyon çeşitleri
Motifler çoğunlukla bitki konuludur. Yüzeyi motif tekrarlarıyla dolduran kompozisyonlar Tokat elmalısı, Tokat yarım elmalısı, Tokat kirazlısı ve Aynalı yazmadır.
Kare kompozisyonlarda Tokat içi dolusu, Tokat beşlisi, Tokat üzümlüsü, Onaltı fulyalı yazma ve Çengelköy yazma bulunur.
Kenar bordürlü ve içi boş örnekler Purket (plaka), Kaynana yumruğu, Trabzon kenar ve Asma yaprağıdır.
Dikdörtgen tasarımlar Sinekli hamamiye ve Şam hamamiyedir. Diğer adlar Kaşık sapı ve Tokat içi boş (Kayseri kenar) olarak verilir.
Nasıl üretilir?
Kumaş ve ahşap kalıpların hazırlanması
Üç temel malzeme bez, kalıp ve boyadır. Yöresel tezgâh bezleri, kaput bezi denilen Amerikan bezi, tülbent ve mermerşahi kullanılır. Pamuklu kumaş boyayı tutar, dağıtmaz; yıkamada akma ve solma yapmaması nedeniyle seçilir.
Kumaş yüzde yüz pamuktur. Çözgü ve atkı iplik numaraları Ne 60–100’dür. Sicil sıklığı cm²’de 26 yatay ve 26 dikey, toplam 52 tel olarak verir.
Tokat Yazmasının desenlemesinde kullanılan kalıpların hazırlanmasında; dikey kesilen ağacın dokusu baskıyı etkileyeceğinden ve istenmeyen bazı çizgilere neden olacağından, kalıp çıkarılacak ağaç yatay kesilerek motifin ağaç üzerine işlenmesi kolaylaştırılır. Tokat Yazması üretiminde kullanılan kalıplar; yumuşak, kolay oyulabilir, dayanaklı, iyi boya tutan bir ağaç cinsi olduğu için ıhlamur ağacından elde edilir. Kalıpların üretiminde kullanılacak ıhlamur ağacı, budaklı olmamalı ve kalıp oyulmadan önce kurutulmalıdır.
Aksi halde kalıp, ıslandığı zaman bozulur ve net bir baskı elde edilemez. Kurutulmuş ağaç gövdesi enine 7–10 cm aralıklarla kesilerek parçalara ayrılır. Ağacı kesme yönü bıçağın, ağacın damar suyuna dik olacağı şekilde ayarlanır. Motifin şekline göre kalıbın genişliğinin en çok 30 cm olması yeterlidir.
Boya ve baskı araçları
**Üretimde Kullanılan Malzemeler ve:** Kalıbı oymaya başlamadan önce yapılması gereken bir işlem de oyulacak parçayı, erimiş haldeki %75 parafin ve %25 balmumu karışımı içine batırıp bir süre beklemektir. Bu işlem hem kalıbın oyulmasını kolaylaştırır, hem de daha uzun süre kullanılmasını sağlar. Kalıbın oyulmasında istenilen derinlik, desenin sık veya seyrek oluşuna göre 1–1,5 cm arasında değişir. Oyulan derinliğin az olması halinde, kalıp zeminine bulaşan boya, baskı anında baskıyı bozabilir.
Doğal, bitkisel, suni veya madeni boyalar kullanılabilir.
- Düzenek
- Boya tablası
- Boya yedirme fırçası
- Temizleme fırçası
- Baskı masası
Düzenek, boya tablasının konulduğu ahşap masadır. Altına kalın sünger konularak tablanın boyayı emmesi ve kalıbın boyayı tutması kolaylaştırılır. Boya tablası, dört köşeli ahşap kasnağa düz plastik gerilerek hazırlanan 4–5 cm yüksekliğinde kaptır.
Boya yedirme fırçası yumuşak uçlu, geniş ve sıktır; boyayı tablaya emdirir. Temizleme fırçası kalıbı temizleyen sert uçlu fırçadır. Baskı masası kalın kumaş kaplıdır; düzenek yanında bulunur ve üzerinde baskı yapılır.
Kalem işi, elvan ve ağartma teknikleri
Kalem işi tekniğinde çerçeveye gerilen kumaşa desen aktarılır; konturlar fırçayla çizilir, içleri yine fırçayla resim gibi boyanır.
Kalıp-kalem işinde konturlar kalıpla basılır, renkli kısımlar fırçayla boyanır. Üçüncü ana yöntem kalıp tekniğidir; günümüzde daha yaygındır. Bunun karakalem uygulamasında tek kalıpla beyaz üstüne siyah veya siyah üstüne beyaz baskı yapılır.
Elvan işinde her renk için ayrı kalıp hazırlanır ve desen sırasıyla üst üste basılır. Aşındırmada kumaş önce anilin boyayla siyaha boyanır; kireç kaymağı sürülü kalıplarla beyaz desen elde edilir.
Boyanmış kumaş nemli olarak düz zemin üzerine serilir. Ayrı bir yerde erik zamkı ve kireç kaymağı karıştırılır. Baskı yapılacak kalıbın yüzeyine, hazırlanmış olan erik zamkı-kireç kaymağı karışımı sürülür ve kumaş üzerine planlanan kompozisyona göre basılır. Kumaşın desenleme işlemi tamamlandıktan sonra kireç baskılı kumaş 24 saat bekletilir. Daha sonra bol su ile yıkanıp durulanır.
Kirecin değdiği yerler beyazlaşır. Daldırma tekniğinde ise renklerine göre ayrı kalıplarla basılan motifler tutkal veya balmumuyla kapatılır. Kumaş boyaya batırılarak motif dışındaki alanlar boyanır; yeniden yıkanıp kurutulur.
Mavi ağartma: Mavi ağartma tekniğinde beyaz bez, yazmacıların ‘kozan mavisi’ olarak bildikleri toz indigo boya ile boyanır. Boyanan kumaş kurumaya bırakılır ve daha sonra üzerlerine, boya ile siyah kontur baskısı yapılır. Sarı renkli astar boyası, desen konturlarının içine üzeri keçelenmiş lap kalıp ile basılır. Baskı yapılan kısımlar yeşile döner.
Daha sonra kireç katılmış ecza boyası ile yeşil alanlara baskı yapılır ve ortaya altın gibi parlayan sarı bir renk çıkar. Bez üzerindeki boya kurumaya başlayınca yavaş yavaş kızarır ve tam kurumadan havuzlarda yıkanır. Kızaran alanlardaki boya akar ve kontur içleri süt beyaz olur. Kurutulan bezlerin beyaz kalan yerlerine istenilen renkte elvan baskı yapılarak yazma tamamlanır.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Tokat Yazmasından işlevsel ve dekoratif olarak yemeni (başörtüsü), yastık örtüsü, yorgan yüzü, bohça, mendil, sedir örtüsü, kavuk örtüsü, destimal, tılsımlı gömlek, seccade vb. ürünler yapılır.
Yöreyle bağı nedir?
Coğrafi sınırla ün bağı bulunan Tokat Yazmasının tüm üretim aşamaları, coğrafi sınır içerisinde gerçekleşmelidir.
Tokat Yazması üretiminde kullanılan kalıpların hazırlanması ve Tokat Yazmasının üretimi ustalık becerisi gerektirmektedir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Sicil Tokat Yazmasının geçmişini yaklaşık 600 yıl olarak aktarır.
Selçuklu döneminde Tokat Yazmalarında geometrik desenler kullanılmış ve bu desenler Selçuklu sanatına paralellik göstermiştir.
Osmanlı döneminde de bu el sanatına büyük önem verilmiştir.
Tokat Yazması gelirlerinin Valide Sultanlara ‘has’ olarak verildiği bu dönemde, kentteki hanlarda toplu olarak üretim yapan yazmacılar, işliklerinde hazırladıkları yazmaları boyahanelere verip karşılığında damga vergisi ödemişlerdir.
Bu vergiyi zorunlu kılmak amacıyla bölgede Tokat kenti dışında yazmacılık yapmak yasaklanmıştır.
Sicil, Evliya Çelebi’nin Tokat bezlerini Lahor örneklerinden üstün tutup altın gibi parlak diye anlattığını; kalemkâr baskıları ve desenli perdeleri övdüğünü aktarır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
484 tescil numaralı Tokat Yazması mahreç işareti olarak 26 Şubat 2020 tarihinde tescil edilmiştir. Tokat Yazması ibaresi ve mahreç işareti amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır.
Tokat Yazmasının üretimi ve pazarlanması aşamasındaki denetimler, Tokat Belediyesi koordinatörlüğünde, Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Tokat İl Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğünün katılımıyla oluşturulacak denetim mercii tarafından yapılır. Denetim mercii yılda en az bir kez olmak üzere kendi belirleyeceği sıklıkla toplanarak üretim tesislerinde ve satış noktalarında denetleme yapar. Şikâyet halinde ve şüphe üzerine her zaman denetim yapılabilir.
Denetimler esnasında üretimde kullanılan kumaş tipi ile kumaş özellikleri, kullanılan kalıpların özellikleri ve üretim metoduna uygun üretilip üretilmediği kontrol edilir. Denetim merciinin denetleme ile ilgili tüm giderleri Tokat Belediyesi tarafından karşılanır. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
