Coğrafi işaretli ürün · Kastamonu
Çirişli pamuk ipliğiyle Kastamonu’da dokunan bezin ahşap kalıplarla desenlendirilmesiyle üretilir. Ihlamur kalıpların açık yeşilden siyaha dönen baskısı ve yöreye özgü motifleriyle tanınır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Kastamonu Taş Baskı Dokuması nedir?
Kastamonu Taş Baskı Dokuması, Kastamonu’da çirişli ip kullanılarak üretilen dokuma üzerine boya, fırça ve oyulmuş ahşap kalıplarla desenlerin çizilmesi veya basılması suretiyle meydana getirilir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Ahşap kalıpla taş görünümü
Taş baskı, taş ile yapılan bir baskı değildir.
Kumaşın üzerine baskı yapılırken kullanılan kalıpların işlem sırasında boyana boyana zamanla taş şeklinde görünüme sahip olmaları nedeniyle bu ismi almıştır.
Yöreye özgü motifler
Kastamonu Taş Baskı Dokumasının kendine has baskı desenleri vardır. Bu desenler keklik, buğday başağı, geyik, çaydanlık, yürek, yazma, koyungözü vb.’dir.
Nasıl üretilir?
Dokumanın hazırlanması ve kalıpla baskı
Kastamonu’da üretilen dokumalarda pamuk ipliğini sağlamlaştırmak için çirişli ip kullanılır.
Çirişli ip, pamuk ipliğinin hamurlu suya bastırılmasının ardından masuraya sarılarak kurutulması ile oluşturulur ve sonrasında tezgâhlarda dokunur. Hamurlu su; un, su ve tuz karışımı ile elde edilen sıvıdır. Taş baskı işleminde öncelikle kök boya karışımları ile birlikte içine farklı karışımlar eklenen ağaçtan yapılmış teknelere boyalar hazırlanır. Masa üzerine serilmiş keçenin üzerine önceden yıkanmamış örtü düz bir şekilde serilir.
Örtüye farklı ıhlamur kalıplarla baskı yapılır. Başta açık yeşil olan baskı kurudukça siyahlaşır. Siyahlaşıp kuruduğundan emin olunan örtü iki gün sonra yıkanarak kullanıma hazırlanır. Serigrafi tekniği kullanılmaz.
Kastamonu Taş Baskı Dokumasında kullanılan araçlar; boya tablası, boya kabı, fırça (boya yedirme), temizleme fırçası, baskı masası, boya karıştırıcı ve ağaç kalıplardır. Kalıplar genellikle kuru ıhlamur ağacından oyulur. Ihlamur ağacı, yumuşak, kolay oyulabilir, dayanaklı, iyi boya tutan bir ağaç cinsi olduğu için kalıp hazırlamaya çok uygundur. Ihlamur ağacının, budaklı, yarık ve yaş olmaması gereklidir. Kalıplar desenlemede kullanılır.
Boya tablası, fırçalar ve baskı masası
**Boya Tablası:** Boya tablası, dört köşeli ahşap kasnağa vinleks gerilerek hazırlanan 4 cm yüksekliğindeki kaptır. Kalıba boya yedirmek için kullanılır; boya fırça ile tablaya verilir.
**Boya Kabı:** Boya kabı, hazırlanmış boyaların konulduğu, ağzı kapanabilen geniş ağızlı plastik kaptır.
**Boya Yedirme Fırçası:** Boya yedirme fırçası, kıldan yapılmış yumuşak uçlu, geniş ve sık fırçadır. Boya kabından alınan boyayı tablaya yedirir.
**Temizleme Fırçası:** Temizleme fırçası, baskı kalıbını temizleyen sert uçlu ayakkabı fırçasıdır.
**Baskı Masası:** Baskı masası, keçe ve battaniye kaplı büyük masadır; düzenekle yan yana yerleştirilir ve üzerinde kalıp uygulaması yapılır.
Doğal ve anilin boyalar
**Tahta Baskıda Kullanılan Boyalar:** Boya olarak eskiden sadece bitkisel boya kullanılmasına karşın bugün bitkisel ve kimyasal boyalar kullanılır.
**Doğal Boyalar:** Doğal boyalar, doğadaki renkleri yansıtmaları ve çabuk solmamaları nedeniyle sicilde tercih edilen boya türü olarak anlatılır.
Bitkisel veya kök boyalar, bitkilerin çiçek, yaprak, kabuk, odun ve kök gibi kısımlarından; yosunlardan elde edilebilir. İplikler, kestane ve armut ağacı kökleri veya ceviz ve soğan kabukları kaynatılarak boyanır. Renk karışımlarında kireç, siyah mazı, beyaz mazı ve sumak yaprağı gibi maddeler kullanılır.
Sicil, bu bitkisel boyaları suni anilin ve alizarin boyalarla yapılanlardan daha makbul sayar.
**Anilin Boyalar:** Anilin boyalar, sicilde maden kömürü katranının damıtılmasıyla elde edilen boya türü olarak tanımlanır.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
Dokumadan mutfak önlüğü, çanta, sehpa ve masa örtüsü gibi ürünler yapılır.
Yöreyle bağı nedir?
Kastamonu Taş Baskı Dokumasında Kastamonu’da çirişli ip ile üretilen dokuma kullanılır. Kastamonu Taş Baskı Dokumasında kullanılan kalıplardaki desenler Kastamonulu ustalarca tasarlanarak el oyması şeklinde üretilir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
- yüzyılda Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Kastamonu kumaşlarının meşhur olduğundan bahsederek bez dokuma tarihine ışık tutmuştur.
Kastamonu, Osmanlı döneminde kültür ve sanat merkezi olması sebebiyle Türk el sanatının çok zengin örneklerine sahip olan bir il olup dokumacılık ve yazmacılıkta çok eski bir geçmişe sahiptir.
Unutulmaya yüz tutmak üzereyken 1900’lü yılların sonlarında tekrar kendini göstermeye başlayan taş baskı Kastamonu’da açılan kurslarla yeni ustalar kazanmıştır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Coğrafi işaretin adı ürün üzerinde marka ile birlikte kullanılabilir.
465 tescil numaralı Kastamonu Taş Baskı Dokuması mahreç işareti olarak 18 Ekim 2019 tarihinde tescil edilmiştir.
Denetim, Kastamonu Ticaret ve Sanayi Odası koordinasyonunda yürütülür. Kastamonu El Sanatları Hizmet Merkezi Müdürlüğü ve Kastamonu Terziler Odası Başkanlığından uzmanlarla üç kişilik merci oluşturulur. Üretim, depolama, pazarlama ve satışı kapsayan denetim yılda en az bir kez, tüketici şikâyetinde her zaman 6769 sayılı Kanun hükümlerine göre yapılır.
Denetim mercii; Kastamonu Taş Baskı Dokumasının ayırt edici özellikleri açısından denetimlerini yapar. Bu doğrultuda üretim yerinin ziyareti yapılarak kullanılan dokumanın Kastamonu’da çirişli ip ile üretilen dokuma olup olmadığı, baskıda kullanılan kalıpların ıhlamur ağacından yapılıp yapılmadığı, taş baskı yapılacak olan dokumaların önceden yıkanıp yıkanmadığı, üretim aşamalarının ve ürün özelliklerinin Kastamonu Taş Baskı Dokumasına ait olup olmadığı değerlendirilir.
Denetime ilişkin raporlar Kastamonu Ticaret Ve Sanayi Odası tarafından ilgili mevzuatta öngörülen sürelerde Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
