Coğrafi işaretli ürün · Afyonkarahisar
Afyonkarahisar’ın Sultandağı ve Çay ilçelerinde Gılli çeşidinden yetiştirilir. Koyu kırmızı-siyah meyve eti ve etinden kolay ayrılan çekirdeğiyle gıda sanayisinde işlenmeye uygundur.
UNESCO ilişkisiAfyonkarahisar gastronomi kültürüGastronomi şehriyle ürün ilişkisiUNESCO ile Yaşatılanlar →Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Sultandağı Gılli Kirazı nedir?
Sultandağı Gılli Kirazı; Latince tür adı Prunus avium L. olan “Gılli” kiraz çeşidi kullanılarak üretilir. Belirtilen coğrafi alanda 1980’li yıllardan itibaren tamamen ticarete konu olacak şekilde kapama bahçeler şeklinde yetiştiriciliği devam etmektedir.
Ayırt edici özellikleri
Verilen coğrafi sınırla ünü ve bilinirliliği bulunan Sultandağı Gılli Kirazı bölgesinin ihracata konu tarım ürünleri arasında yer alır.
Kiraz bahçelerinin kurulu olduğu araziler Sultandağı etekleri ile Eber ve Akşehir gölleri arasındaki ovada yaygınlaşmış olup, yamaç ve düze yakın araziler üzerinde tesis edilmişlerdir.
Mevsimsel şartlar, kirazın olgunluk durumu ve yetiştirme koşullarına bağlı olarak bu değerler değişkenlik gösterebilir.
Hammadde ve bileşim
Çeşit özelliğinden kaynaklanan erken verim verme kabiliyetindedir.
Üretim tekniği ve ustalık
Kirazın düzenli ve dengeli güneşleme ihtiyacı olduğundan, verilen coğrafi sınırın özellikle doğu-batı yönlerinin açık olması, bölgedeki kiraz bahçelerinin rüzgâr ve güneşlenme ihtiyacının dengeli bir şekilde karşılanmasını sağlar.
Bitki ve meyve özellikleri
Gıda endüstrisi için işlemeye uygun bir çeşit olması, çekirdeğinin meyve etinden kolay ayrılması, meyve eti renginin koyu kırmızı-siyah renkte olması gibi istenilen renk özellikleri ile gıdalarda renklendirici olarak kullanılması bu kirazın başlıca karakteristik özellikleri arasındadır.
Sultandağı Gılli Kirazı genellikle nisan ayının ikinci haftası ila mayıs ayını ilk haftası arasında çiçeklenme dönemini geçirir.
Meyve eti rengi koyu kırmızı-siyah renkte, meyve eti ağırlığı 6–7,5 gram, meyve eni 20–23 mm, suda çözünebilir kuru madde en az % 20’dir.
Meyve şekli yuvarlak ve meyve eti orta sertliktedir.
Meyvedeki çatlama oranı en çok %3’tür.
Doku, renk ve tat özellikleri
Sultandağı Gılli Kirazı özellikle istenilen renk ve tat özellikleri sebebiyle taze ya da dondurulmuş ürün olarak ticarete konu edilir.
Sultandağı Gılli Kirazı Nasıl Yetiştirilir?
Yetiştiriciliği ve Üretim Aşamaları Fidan Temini ve Dikimi
Yetiştiricilik yapılacak alan ekosistemine uygun anaç/çeşit kombinasyonu belirlenir. Temin edilecek fidanların sertifikalı olmalarına özen gösterilir. Genellikle sonbahar ayları, az da olsa ilkbahar aylarında dikim tercih edilir. Dikim öncesinde fidanlarda kök tuvaleti yapılmalı, fidanlar aşı parselinden söküldükleri derinlikte dikilmelidir. Dikimi yapılacak alanın ekolojik koşulları da dikkate alınarak; uygun anaçlar üzerine göz aşısı veya kalem aşı yapılarak üretim yapılır.
Anaç olarak kuş kirazı, klon anaç vb. anaçlar kullanılır. Sultandağı ve Çay ilçelerinde dikimler ekim ayı sonu yaprak dökümü ile başlar. Nisan ayı ortalarına kadar mevsimsel şartlara bağlı olarak devam eder. Dikimden sonra fidanlara mutlaka can suyu verilmelidir.
Hammadde ve çeşit özellikleri
Klasik kiraz anaç çeşitlerinde genellikle goble (yuvarlaklaştırma) terbiye sistemi uygulanırken, yarı bodur kiraz çeşitlerinde piramit şekil verme yapılır. Budama ve terbiye, erkencilik, verim ve kalite açısından önemlidir. Kiraz çeşitleri genellikle dikine büyüyen bir taç oluşturduğundan, merkezi lider sistemi tercih edilmelidir. Söz konusu sistemde; ilk dikimden sonra kamçı halindeki fidanların topraktan 75–85 cm yükseklikteki tepe kısımları kesilir.
İlkbaharda gözler kabarmaya başladıktan sonra uçlarda 2 tomurcuk bırakılarak bunların altındaki 5–6 tomurcuk koparılır. Bu uygulama ile oluşacak sürgünlerin liderle rekabeti azaltılmış olur. Gözler sürüp sürgünler 7–10 cm uzunluğa geldikten sonra topraktan 45–50 cm yukarıda değişik yönlere bakan genellikle 4–5 dal seçilerek gövde ile 80˚- 90˚ açı yapacak şekilde dal açıları genişletilir. Bu sayede dal üzerinde erken meyve oluşumu teşvik edilmiş olur.
Sayısal özellikler
Uçta bırakılan iki tomurcuktan zayıf gelişen sürgün bırakılarak, diğeri çıkartılır. Bu şekilde ilk kat oluşturulur. Sonraki yıllarda aynı işlem tekrarlanarak toplam 4–5 kat ve 17–21 yan dal oluşana kadar bu işleme devam edilir. Kışın çok soğuk geçtiği dönemlerde budama zamanının geciktirilmesi tercih edilir. Budama sırasında kullanılan alet ve ekipman, bir ağaçtan diğerine geçerken mutlaka dezenfekte edilmelidir.
Bu işlemler toprağın havalandırılması, yabancı ot mücadelesi, yağışlardan ve sulama suyundan en iyi şekilde faydalanmak için ilkbahar ve sonbahar aylarında yapılmalıdır. Doğru bir sulama bahçedeki ağaçların sağlığı ve verimi açısından çok önemli olup, aşırı sulama kök gelişiminin yavaşlamasına ve diğer bazı olumsuz sonuçlara neden olur.
Ayrıca aşırı sulama; aşırı vegetatif gelişime neden olmakta, gerektiğinden az yapılan sulama ise bitkinin kuraklık stresine girmesine, dolayısıyla da fotosentezinin azalmasına neden olur. Bu nedenle modern sulama sistemlerinden olan damla sulama sistemi, Sultandağı Gılli Kirazı için ideal bir sistemdir. Mini spring ve salma sulamanın yapıldığı bahçelerde ise ağaçların kök boğazı ve çevresine su temas etmemelidir. Kurak giden yıllarda çiçeklenme döneminde toprağın yeterince nemli tutulması gereklidir.
Hasat ve olgunlaşma
Hasat sonrası sulama ise, yeni oluşan çiçek gözlerinin gelişimi için faydalıdır. Gübre uygulamalarında toprak analizi sonuçları gözetilmeli, iki yılda bir dekara 2–3 ton yanmış ahır gübresi uygulanmalı, fosforlu ve potasyumlu gübreler sonbaharda uygulanmalı, azotlu gübrelerin birinci uygulaması ilkbaharda, ikinci uygulaması çiçek dökümü sonrası, son uygulaması ise hasatta yapılmalıdır. Yaprak gübreleri; bitki besin elementi noksanlıklarına göre en az 2–3 defa kullanılmalıdır.
Zirai Mücadele
Çay ve Sultandağı ilçelerinin meyve üretim sahalarını kapsayacak şekilde entegre mücadele yöntemleri uygulanır. Meteorolojik veriler neticesinde hastalık ve zararlılarının ekonomik eşik değerini aştığı dönem belirlenerek zamanında doğru mücadele yapılması amaçlanır. Ayrıca biyolojik mücadele yöntemlerinden cezbedici tuzak ve feromon kullanımıyla spesifik zararlılardan örneğin kiraz sinekleri ile uygun mücadele dönemi tespit edilerek, etkin zararlı mücadelesi yapılır.
Hasat işlemi
Erkenci bir çeşitten üretilen Sulltandağı Gılli Kirazının hasat edilmesi genel olarak haziran ayı içerisinde gerçekleştirilir. Sultandağı Gılli Kirazı kendine özgü renk, irilik, tat ve olgunluğa ulaştığında elle saplı olarak, fazla büyük olmayan taşıma kaplarına toplanarak hasat edilir.
Yetişme ve hasat dönemi
Hasat tarihi ise haziran ayıdır.
Muhafaza koşulları
Hasattan hemen önce verilen su meyve iriliğini olumlu olarak etkilese de; meyve eti sertliği, tat ve raf ömrü ayrıca bitki sağlığını olumsuz etkileyebileceğinden dolayı tercih edilmemelidir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Üretim yeri ve çevresi
İklim özellikleri: Afyonkarahisar ilinin doğusunda yer alan Çay ve Sultandağı ilçeleri; İç Batı Ege Bölgesi olarak nitelendirilen yörenin tam merkezinde ve sırasıyla 1050 m ve 1002 m rakımda bulunur.
Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve kar yağışlı geçen bölgede Eber ve Akşehir gölleri mikroklima oluşturur. Buharlaşma ve nemlendirme etkisi kışları yumuşatır. Yazın olgunlaşma döneminde meyvenin su kaybını azaltır; asitlik ve şeker düzeylerinin oluşumuna yardımcı olur. Bu koşullar, yöredeki kirazların renk, tat ve iriliğine katkı sağlar.
Meyve olgunlaşma döneminde belirtilen coğrafi sınırın ikliminin yağışsız olması, meyvedeki çatlama oranının %3’ün altında kalmasını sağlar. Ayrıca Sultandağı Gılli Kirazının yetiştirildiği coğrafi sınırın iklim ve coğrafi özelliklerine iyi adaptasyon sağlamış olmasının ilkbahar geç donlarından etkilenmemesinde önemli bir rolü bulunur. Toprak yapısı: Ürünün yetiştirildiği coğrafi sınır, etkili kök derinliğinde ve genel itibariyle kumlu killi, kalan alanlar ise tınlı toprak yapısındadır.
Toprak yapısının genelinin tınlı yapıda olması kiraz ağacının en önemli isteği vejatasyon dönemindeki nem ihtiyacını ve optimum toprak sıcaklığını ideal ölçülerde tutar.
Kökeni ve üretim geleneği
Sultandağı Gılli Kirazının belirtilen coğrafi sınırda ilk olarak yetiştirilmesi 1940’lı yıllara dayanır.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
645 tescil numaralı Sultandağı Gılli Kirazı menşe adı olarak 8 Ocak 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Sultandağı Gılli Kirazı ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Sultandağı Gılli Kirazı ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajının üzerinde kullanılamadığında, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler, Sultandağı Kaymakamlığı ve Sultandağı İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü koordinatörlüğünde; Sultandağı İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, Çay Ticaret ve Sanayi Odası ve Sultandağı Ziraat Odasından birer üyenin katılımıyla en az 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Denetimler yılda en az bir kere yapılır. Şikâyet üzerine veya gerekli görülen hallerde ayrıca denetim yapılabilir.
Yapılan denetimler; 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca raporlanarak her yıl düzenli olarak Sultandağı Kaymakamlığı tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulur. Denetim mercii, Sultandağı Gılli Kirazı coğrafi işareti kullanım biçiminin uygunluğunu ve üretim metodu bölümünde belirtilen kriterlere (yetiştirme teknikleri ve hasat) uygun olarak üretim yapılıp yapılmadığını kontrol eder. Denetim esnasında tespit edilen uygunsuzluklar ile alınması gerekli tedbirler denetlenen ilgili kişi, kurum veya kuruluşa bildirilir.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
UNESCO ile bağlantısı
Afyonkarahisar gastronomi kültürü: Sultandağı Gılli Kirazı, yörede yetiştirilen ve olgunlaştığında sapıyla elle toplanan bir kirazdır. Afyonkarahisar’ın gastronomi çevresindeki meyve üretimini temsil eder; yetiştirme ve hasat bilgisi bu bağın temelidir. Bu bağlantı ürünün ayrı bir UNESCO tescili olarak değil, belirtilen gastronomi kültürüyle ilişkisi kapsamında gösterilir.
