Coğrafi işaretli ürün · Afyonkarahisar
Afyonkarahisar’ın Sultandağı ve Çay ilçelerinde yetişen, koyu kırmızı-siyah etli Gılli kirazıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Sultandağı Gılli Kirazı nedir?
Sultandağı Gılli Kirazı, Prunus avium L. türüne ait “Gılli” kiraz çeşidiyle yetiştirilen bir kirazdır. Menşe adı olarak tescillenen ürünün coğrafi sınırı Afyonkarahisar ili Sultandağı ve Çay ilçeleridir.
Meyve eti koyu kırmızı-siyah renktedir; meyve yuvarlak şekilli ve orta sertliktedir. Çekirdeğin meyve etinden kolay ayrılması ile gıda endüstrisinde işlemeye elverişlilik, ürünün temel karakteristikleri arasındadır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Gılli çeşidi ve işleme elverişliliği
Ürün, Gılli kiraz çeşidi kullanılarak yetiştirilir. Çekirdeğinin meyve etinden kolay ayrılması ve koyu kırmızı-siyah meyve eti, gıda endüstrisinde işlemeye uygunluğunu; renk özelliği ise gıdalarda renklendirici olarak kullanımını destekler.
Meyve ölçüleri ve yapısı
Meyve eti ağırlığı 6-7,5 gram, meyve eni 20-23 mm ve suda çözünebilir kuru madde oranı en az %20’dir. Meyve yuvarlak şekilli, meyve eti orta sertlikte ve koyu kırmızı-siyah renktedir.
Meyvedeki çatlama oranı en çok %3’tür. Bu ölçüler, mevsimsel şartlara, meyvenin olgunluk durumuna ve yetiştirme koşullarına bağlı olarak değişkenlik gösterebilir.
Taze ve dondurulmuş ticaret
Sultandağı Gılli Kirazı, istenen renk ve tat nitelikleri nedeniyle taze ya da dondurulmuş ürün olarak ticarete konu edilir. Ürün, coğrafi sınırıyla ünü ve bilinirliği bulunan bölgesel ihraç tarım ürünleri arasında yer alır.
Yetiştiricilik ve üretim nasıl yapılır?
Fidan seçimi, aşı ve dikim
Yetiştiricilik alanının ekosistemine uygun anaç ve çeşit kombinasyonu belirlenir; temin edilen fidanların sertifikalı olmasına özen gösterilir. Dikim öncesinde fidanlarda kök tuvaleti yapılır ve fidanlar aşı parselinden söküldükleri derinlikte dikilir.
Ekolojik koşullar dikkate alınarak uygun anaçlar üzerine göz aşısı veya kalem aşı uygulanır; anaç olarak kuş kirazı ve klon anaçlar gibi anaçlardan yararlanılır. Dikimden sonra fidanlara can suyu verilir.
Terbiye ve budama
Klasik kiraz anaç çeşitlerinde genellikle goble terbiye sistemi, yarı bodur kiraz çeşitlerinde ise piramit şekil verme uygulanır. Kiraz çeşitleri dikine büyüyen taç oluşturduğundan merkezi lider sistemi tercih edilir; budama ve terbiye erkencilik, verim ve kalite bakımından önem taşır.
Merkezi lider sisteminde ilk dikimden sonra kamçı hâlindeki fidanların topraktan 75-85 cm yükseklikteki tepe kısımları kesilir. İlkbaharda gözler kabarmaya başladıktan sonra uçlarda 2 tomurcuk bırakılır, bunların altındaki 5-6 tomurcuk koparılır; bu uygulama sürgünlerin liderle rekabetini azaltır.
Sürgünler 7-10 cm uzunluğa geldiğinde, topraktan 45-50 cm yukarıda farklı yönlere bakan genellikle 4-5 dal seçilir ve dal açıları gövdeyle 80˚-90˚ açı yapacak şekilde genişletilir. Uçta kalan iki tomurcuktan zayıf gelişen sürgün bırakılır, diğeri çıkarılır; sonraki yıllarda işlem tekrarlanarak 4-5 kat ve 17-21 yan dal oluşana kadar sürdürülür.
Kışın çok soğuk geçtiği dönemlerde budama zamanının geciktirilmesi tercih edilir. Budamada kullanılan alet ve ekipman, bir ağaçtan diğerine geçerken dezenfekte edilir.
Toprak işleme, sulama ve besleme
Toprak işleme, sulama ve gübreleme; toprağın havalandırılması, yabancı ot mücadelesi ile yağış ve sulama suyundan yararlanmak için ilkbahar ve sonbahar aylarında yapılır. Aşırı sulama kök gelişimini yavaşlatabilir ve aşırı vejetatif gelişime yol açabilir; yetersiz sulama ise bitkinin kuraklık stresine girmesine ve fotosentezin azalmasına neden olabilir.
Damla sulama, Sultandağı Gılli Kirazı için ideal sulama sistemi olarak belirtilir. Mini spring ve salma sulama yapılan bahçelerde suyun ağaçların kök boğazına ve çevresine temas etmemesi gerekir; kurak yıllarda çiçeklenme döneminde toprak yeterince nemli tutulur.
Gübre uygulamalarında toprak analizi sonuçları gözetilir; iki yılda bir dekara 2-3 ton yanmış ahır gübresi uygulanır. Fosforlu ve potasyumlu gübreler sonbaharda, azotlu gübrelerin ilk uygulaması ilkbaharda, ikinci uygulaması çiçek dökümü sonrasında ve son uygulaması hasatta yapılır; yaprak gübreleri ise besin elementi noksanlıklarına göre en az 2-3 defa kullanılır.
Zirai mücadele
Çay ve Sultandağı ilçelerinin meyve üretim sahalarında entegre mücadele yöntemleri uygulanır. Meteorolojik verilerle hastalık ve zararlıların ekonomik eşik değeri aştığı dönem belirlenerek zamanında mücadele yürütülür.
Biyolojik mücadelede cezbedici tuzak ve feromonlardan yararlanılır. Bu yöntemlerle kiraz sineği gibi belirli zararlılar için uygun mücadele dönemi tespit edilir.
Hasat nasıl yapılır?
Hasat olgunluğu ve yöntemi
Erkenci bir çeşit olan Sultandağı Gılli Kirazı genel olarak haziran ayında hasat edilir. Kirazlar kendine özgü renk, irilik, tat ve olgunluğa ulaştığında elle, saplı biçimde ve fazla büyük olmayan taşıma kaplarına toplanır.
Hasat öncesi ve sonrası sulama
Hasattan hemen önce sulama tercih edilmez; bu sulama meyve iriliğini olumlu etkileyebilse de meyve eti sertliği, tat, raf ömrü ve bitki sağlığı üzerinde olumsuz sonuçlara yol açabilir. Hasat sonrası sulama ise yeni oluşan çiçek gözlerinin gelişimi için faydalıdır.
Yetiştirme dönemleri nelerdir?
Sultandağı Gılli Kirazı genellikle nisan ayının ikinci haftası ile mayıs ayının ilk haftası arasında çiçeklenir. Dikim için ise genel olarak sonbahar, daha sınırlı olarak ilkbahar tercih edilir; Sultandağı ve Çay ilçelerinde dikim ekim ayı sonundaki yaprak dökümüyle başlayıp mevsim şartlarına bağlı olarak nisan ortalarına kadar sürer.
Coğrafi sınırla bağı nedir?
Göl etkili mikroklima
Sultandağı ve Çay ilçeleri, İç Batı Ege Bölgesi’nin merkezinde sırasıyla 1002 m ve 1050 m rakımda yer alır. Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve kar yağışlı karasal iklim özellikleri; Eber ve Akşehir göllerinin buharlaşma ve nemlendirme etkisiyle oluşan mikroklima tarafından etkilenir.
Mikroklima, olgunlaşma dönemindeki meyvede su kaybının düşük kalmasına; asitlik ve şeker oranının istenen düzeyde korunmasına yardımcı olur. Yağışsız olgunlaşma koşulları meyvedeki çatlama oranının %3’ün altında kalmasını sağlarken, doğu-batı yönlerinin açıklığı rüzgâr ve güneşlenme ihtiyacının dengeli karşılanmasına katkı verir.
Gılli çeşidinin bölgenin iklim ve coğrafi koşullarına uyumu, ilkbahar geç donlarından etkilenmemesinde rol oynar. Bahçeler, Sultandağı etekleri ile Eber ve Akşehir gölleri arasındaki ovada, yamaç ve düze yakın arazilerde yayılmıştır.
Toprak özellikleri
Coğrafi sınırdaki topraklar etkili kök derinliğinde genel olarak kumlu killi, diğer alanlarda ise tınlı yapıdadır. Tınlı toprakların yaygınlığı, kiraz ağacının vejetasyon dönemindeki nem ihtiyacının ve uygun toprak sıcaklığının korunmasına yardımcı olur.
Coğrafi sınır ve üretim
Menşe adı korumasının coğrafi sınırı Afyonkarahisar ili Sultandağı ve Çay ilçeleridir. Denetim, bu sınırda üretimin yetiştirme teknikleri ve hasat kriterlerine uygun yapılıp yapılmadığını da kapsar.
Yöredeki yetiştiricilik geçmişi
Sultandağı Gılli Kirazının belirtilen coğrafi sınırda ilk yetiştiriciliği 1940’lı yıllara dayanır. Ürünün kapama bahçelerde, tamamen ticarete konu olacak biçimde yetiştiriciliği ise 1980’li yıllardan beri sürmektedir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil durumu ve işaret kullanımı
Sultandağı Gılli Kirazı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 18 Ekim 2018 tarihinden itibaren korunmak üzere 8 Ocak 2021 tarihinde 645 numarayla menşe adı olarak tescil edilmiştir. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde “Sultandağı Gılli Kirazı” ibaresi ile menşe adı amblemi yer alır; bunun ürün ya da ambalaj üzerinde kullanılamadığı durumlarda ibare ve amblem işletmede kolay görülecek bir yerde bulundurulur.
Denetim mercii ve kapsamı
Denetimler, Sultandağı Kaymakamlığı ile Sultandağı İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü koordinatörlüğünde yürütülür. Denetim merciinde Sultandağı İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, Çay Ticaret ve Sanayi Odası ve Sultandağı Ziraat Odasından birer üye bulunur; merci en az 3 kişiden oluşur.
Denetimler yılda en az bir kez yapılır; şikâyet üzerine veya gerekli görülen hâllerde ayrıca denetim gerçekleştirilebilir. Denetim mercii, coğrafi işaret kullanımının uygunluğunu ve üretim metodundaki yetiştirme teknikleri ile hasat kriterlerine uyulup uyulmadığını kontrol eder.
Raporlama ve uygunsuzluklar
Denetim sonuçları, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca raporlanır ve her yıl Sultandağı Kaymakamlığı tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulur. Tespit edilen uygunsuzluklar ile alınması gereken tedbirler, denetlenen ilgili kişi, kurum veya kuruluşa bildirilir.
Denetim mercii, denetimin yürütülmesi sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görev yapan uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren Sultandağı Kaymakamlığı, coğrafi işaret haklarının korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.