Coğrafi işaretli ürün · Burdur
Ahşap tekne ve saptan oluşan, iki sesli akort düzenine sahip halk sazıdır. Tekne boyu 20–23 cm arasında değişir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Kozağaç İkitelli Curası nedir?
Kozağaç İkitelli Curası mızrap (tezene) ile çalınan iki telli bir halk sazıdır. Parmaklar kullanılarak teli itme, teli çekme, teli tarama, teli dövme ve teli tokatlama olarak adlandırılan bu çalış tekniklerinin hepsine birden elle çalma denilir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Ağaç seçimi ve ses karakteri
Kızılardıç ağacından yapılan bağlamalarda; tatlı kırılgan gevrek bir ses vardır.
Öncelikle kızılardıç tercih edilmesi bu yüzdendir.
Bu ses özelliği dut ağacından yapılan bağlamalarda da mevcuttur.
Kızılardıç ve dut ağacının dışındaki ağaçlardan yapılan bağlamalarda bu özellikler çok zayıf olur.
Kozağaç İkitelli Curasının üretiminde başlıca hammaddeler kızılardıç ve dut ağaçlarıdır.
Bu iki ağacın temin edilemediği durumlarda ise ceviz gibi sert ağaçlar kullanılır.
Hammadde olarak Kozağaç köyü sınırları içinde yetişmiş ağaçlar tercih edilmesine karşın bu bir zorunluluk değildir.
Batı Akdeniz ya da Ege bölgelerinde yetişmiş ağaçlar da kesildikten sonra en az beş yıl bekletilmek ve budaksız olmak koşuluyla kullanılabilir.
Tel düzeni, perdeler ve çalma teknikleri
Eski tarihlerde el ile çalındığı bilinir.
Kozağaç iki telli curasında iki üst ve iki de alt olmak üzere iki grupta toplam dört adet tel bulunur.
Saz çalma düzeninde tutulduğunda, alttan üç teli “la” sesine alttan dördüncü tel, “la” sesinin dört ses pesi (kalını) “re” sesine ayarlanması ile boş teller taranınca iki ses duyulduğundan coğrafi sınırda iki telli olarak adlandırılır.
Kozağaç İkitelli Curasında 11 perde bulunur ve notalar kalından inceye doğru aşağıda verilmiştir.
Alt teller (alttan 1, 2 ve 3 numaralı tel): La, si♭ (si bemol), si, do, do# (do diyez), re, mi, fa, fa# (fa diyez), sol, la, si Üst tel (4 numaralı tel): Re, mi♭(mi bemol), mi, fa, fa# (fa diyez), sol, la, la# (la diyez), si, do, re, mi olarak sıralanır.
El ile çalma (tarama tekniği, teli itme, teli çekme, teli tokatlama ve teli dövme) tekniği uygulanırken el sazın sapına değerek sesi bozmaması için önemli bir unsurdur. (Curanın kapağına ya da sapına (klavyesine) elin değerek sesin bozulmasını, melodinin bozuk çıkmasını engellemek için cura kapağının ve sapının dış bükey olarak yapılması gerekir.
Kozağaç İkitelli Curasının 4 teli de aynı kalınlıktadır.
0,15–0,18 mm arası kalınlıkta olan tellerden ustanın sesine uyacak olanı tercih edilir.
Tekne, sap ve eşik ölçüleri
Sazın boğazı küt kesik olmayıp tekneden sapa geçerken bir kıvrım yer alır.
Bu sayede dayanıklılığı artar.
Bu delikler, sesi olgunlaştırıp uzak mesafelere iletmesi içindir.
Kozağaç İkitelli Cura teknesinin kapağı yanlardan 0,5 mm düşüktür, dış bükeydir.
Bu da bağlama çalınırken özellikle mızrap (tezene) kullanmadan el ile çalınırken kapağa takılmaması ve istenmeyen seslerin çıkmaması içindir.
Kozağaç İkitelli Curasının sapının (klavyesi) kenarları 0,3 mm düşürülür ve dış bükey hale getirilir.
Dış bükey olarak yapmakla teller kapak ve saptan uzaklaştırılmış olur.)
Günümüzde mızrap (tezene) ile çalınan sazın tekne boyu 20–23 cm arasında olup, teknesi ve sapı ağaçtan yapılır.
Kozağaç İkitelli Curasının armudi, oval, yağmur damlası ve balta tiplerinde şekilleri mevcuttur.
Burguluk boyu uzun olmamakla birlikte ideal burguluk boyu 12–14 cm arasıdır.
Sazın bütün ölçümleri (tel boyu, sap (klavye) boyu vb.) tekne boyuna göre hesaplanır.
Orta eşikten 3 cm uzakta her tel grubunun altına bir tane gelecek şekilde ve çalma eyleminin gerçekleştiği yerde bir tane olmak üzere üç tane kapakta; bir tane de sazın yan yüzünde delinmiş olmak üzere dört tane 7 mm çapında delik vardır.
Nasıl üretilir?
Kuru ağacın seçilmesi ve teknenin oyulması
Kozağaç İkitelli Curasının yapımında kullanılan ağacın kuru olması gerekir. Birinci tercih tek parça ağaç olmakla birlikte tekne ve sap ayrı parçalar olarak da üretilebilir. Çalgının teknesi için ağaç seçilir. Seçilen ağacın oyulması planlanan tarafı düzgün bir şekilde temizlenir, düzeltilir ve curanın dış hatları ağaç üzerine çizilir ayrıca 0,5 cm içten iç hatları da çizilir.
İç çizgilere dokunmadan sazın teknesi oygu keseri (dülger keserinin kesen kısmı sazın içi oyulurken tabanına ulaşacak şekilde uzatılarak ucu yarım daire şekline getirilip, kolay oymak için tasarlanır) ve oymak için özel olarak yaptırılmış olan oygu demiri (çubuk çelik demir) bir ucu kesecek şekilde inceltilerek oyma işleminde kolaylık sağlayacak şekilde eğilerek kesici kısım keserdeki gibi oluklu yapılır ve düzgün olarak oyulur.
Teknenin dışı keser yardımıyla dış kalıbın dışından yontularak kesilir. Törpülerle inceltilir. Sazın sapını takmak için “V” geçmesi hazırlanarak tekne ve sap birbiriyle uyumlu hale getirilir ve sap yerine ağaç tutkalı ile yapıştırılarak takılır. Tekne ile sap değişik dişli törpüler yardımıyla birbirine uydurulur. İnce dişli törpüler ve ince dişli zımparalarla ince işçiliği yapılır. Dışı pürüzsüz ve düzgün bir görünüm alıncaya kadar işlenir.
Sap ve kapağın hazırlanıp birleştirilmesi
Teknenin ağzı dış bükey eğimi verecek şekilde törpü ve zımpara yardımıyla ayarlanır. Eğer Saz sapının (klavyenin) tel takılan üst kısmı süslemek istenirse ardıç ağacının renkli bölgeleri 3 mm kalınlığında ve 18 mm eninde biçilerek sazın sapına uzunlamasına ağaç tutkalı ile yapıştırılır, bu parçanın (klavyenin) dış iki yanına yine çıtlık ağacından aynı kalınlıkta 0,5 mm eninde biçilerek hazırlanan parçalar ağaç tutkalı ile yapıştırılarak klavyeye süsleme yapılır.
İnce törpü ve zımparalar ile sürtülerek sazın sapına uydurulur. Kapak yapıştırılırken yapıştırıcı (ağaç tutkalı) sürülür, saz ve kapak yapıştırma düzeneğine yerleştirilir, yanlara üçgen şeklinde kesilmiş ağaçlar çakılarak dış bükeylik sağlanarak yapıştırılmış olur. Yapışması için yeterince düzenekte kaldıktan sonra çıkarılır ve ince törpüler yardımıyla yerine uydurulur. İnce zımpara ile sazın her yanı tekrar tesviye yapılır. Tellerin takılacağı alt eşik hazırlanarak yerine ağaç tutkalı ile yapıştırılır.
Tesviye, eşik ve tel takılması
Daha ince zımpara ile saz tekrar tesviye yapılır. Sapın (klavye) bitim yerine kanal açılıp üst eşik hazırlanarak açılan kanala yetiştirilir. Alt eşiğe tel geçme delikleri delinir, akort burguları hazırlanır, tel delikleri her burguya delinir. Saz, hazırlanan gomalak cilası ile cilalanır, içine pamuk konulan bez ile yeterince sürtülerek parlatılır. Orta eşik hazırlanır. Orta eşik ve üst eşiğe tel kanalları açılır.
Orta eşik yerine konularak teller takılır, akordu yapılır.
Yöreyle bağı nedir?
Coğrafi sınırın el sanatları içerisinde önemli bir yere sahiptir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Kozağaç İkitelli Curasının tüm üretim aşamaları coğrafi sınırda gerçekleşmelidir. Kozağaç İkitelli Curasının geçmişi eskiye dayanır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1392 tescil numaralı Kozağaç İkitelli Curası mahreç işareti olarak 20 Haziran 2023 tarihinde tescil edilmiştir. Kozağaç İkitelli Curası ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Kozağaç İkitelli Curası ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Kozağaç Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği koordinasyonunda, Çavdır Kaymakamlığından, Kozağaç Köy Muhtarlığından ve Kozağaç Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneğinden konuda uzman birer kişinin katılımıyla 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetimler düzenli olarak yılda bir defa, ayrıca gerekli görülmesi ve şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetim mercii tarafından; Kozağaç İkitelli Curası üretiminde kullanılan hammaddenin (ağaçların) uygunluğu; üretim metoduna uygunluk ile Kozağaç İkitelli Curası ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
