Coğrafi işaretli ürün · Burdur
Kozağaç İkitelli Curası, Burdur’un Çavdır ilçesine bağlı Kozağaç köyünde yapılan, dört teli iki ses düzeninde akort edilen ahşap bir halk çalgısıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Kozağaç İkitelli Curası nedir?
Kozağaç İkitelli Curası mızrap (tezene) ile çalınan iki telli bir halk sazıdır. Parmaklar kullanılarak teli itme, teli çekme, teli tarama, teli dövme ve teli tokatlama olarak adlandırılan bu çalış tekniklerinin hepsine birden elle çalma denilir.
Ayırt edici özellikleri
Kızılardıç ve dut ağacının ses niteliği
Başlıca hammaddeler kızılardıç ve dut ağaçlarıdır. Kızılardıçtan yapılan çalgıların sicilde tatlı, kırılgan ve gevrek olarak tanımlanan ses niteliği dut ağacında da bulunur; diğer ağaçlarda bu nitelik daha zayıftır. Bu iki ağacın bulunamadığı durumlarda ceviz gibi sert ağaçlar kullanılabilir.
Kozağaç köyünde yetişen ağaçlar tercih edilir; yerel ağaç kullanımı zorunlu değildir. Batı Akdeniz veya Ege bölgelerinden temin edilen ağaçlar da budaksız olmaları ve kesildikten sonra en az beş yıl bekletilmeleri koşuluyla kullanılabilir.
Dört telden elde edilen iki ses
Çalgıda iki grupta toplam dört tel bulunur. Çalma konumunda alttan ilk üç tel la, dördüncü tel ise la sesinin dört ses pesi olan re sesine akort edilir. Boş teller birlikte tarandığında iki ses duyulduğundan yörede ikitelli adı kullanılır. Günümüzde mızrapla çalınan cura, geçmişte el ile de çalınmıştır.
Curada 11 perde bulunur. Alt tellerde, alttan ilk üç tel için nota sırası la, si bemol, si, do, do diyez, re, mi, fa, fa diyez, sol, la ve si şeklindedir. Üstteki dördüncü telde re, mi bemol, mi, fa, fa diyez, sol, la, la diyez, si, do, re ve mi sırası izlenir.
Tekne biçimi ve çalgının ölçüleri
Ağaçtan yapılan tekne 20–23 cm boyundadır; armudi, oval, yağmur damlası ve balta biçimleri bulunur. Tekne ile sap arasındaki geçiş küt kesilmez; dayanıklılığı artıran bir kıvrımla biçimlendirilir. Tel ve sap boyu gibi diğer ölçüler tekne boyuna göre belirlenir.
Dört telin kalınlığı aynıdır; 0,15–0,18 mm aralığında ustanın sesine uygun kalınlık seçilir. İdeal burguluk boyu 12–14 cm arasındadır.
Ses delikleri ve dışbükey yüzeyler
Çalgıda 7 mm çapında dört ses deliği bulunur: orta eşikten 3 cm uzakta tel gruplarının altında ikisi, çalma bölgesinde biri ve yan yüzde biri yer alır. Bu delikler sesin olgunlaşmasına ve uzak mesafelere iletilmesine hizmet eder.
Tekne kapağı yanlardan 0,5 mm, sapın kenarları 0,3 mm düşürülerek dışbükey yüzeyler oluşturulur. Böylece teller kapak ve saptan uzaklaştırılır; özellikle elle çalma sırasında elin bu yüzeylere takılarak sesi bozması önlenir.
Kozağaç İkitelli Curası Nasıl Üretilir?
Ağaç seçimi ve çizim
Kozağaç İkitelli Curasının yapımında kullanılan ağacın kuru olması gerekir. Birinci tercih tek parça ağaç olmakla birlikte tekne ve sap ayrı parçalar olarak da üretilebilir. Çalgının teknesi için ağaç seçilir. Seçilen ağacın oyulması planlanan tarafı düzgün bir şekilde temizlenir, düzeltilir ve curanın dış hatları ağaç üzerine çizilir ayrıca 0,5 cm içten iç hatları da çizilir.
Teknenin oyulması
İç çizgilere dokunmadan sazın teknesi oygu keseri (dülger keserinin kesen kısmı sazın içi oyulurken tabanına ulaşacak şekilde uzatılarak ucu yarım daire şekline getirilip, kolay oymak için tasarlanır) ve oymak için özel olarak yaptırılmış olan oygu demiri (çubuk çelik demir) bir ucu kesecek şekilde inceltilerek oyma işleminde kolaylık sağlayacak şekilde eğilerek kesici kısım keserdeki gibi oluklu yapılır ve düzgün olarak oyulur.
Tekne ile sapın birleştirilmesi
Teknenin dışı keser yardımıyla dış kalıbın dışından yontularak kesilir. Törpülerle inceltilir. Sazın sapını takmak için “V” geçmesi hazırlanarak tekne ve sap birbiriyle uyumlu hale getirilir ve sap yerine ağaç tutkalı ile yapıştırılarak takılır. Tekne ile sap değişik dişli törpüler yardımıyla birbirine uydurulur. İnce dişli törpüler ve ince dişli zımparalarla ince işçiliği yapılır. Dışı pürüzsüz ve düzgün bir görünüm alıncaya kadar işlenir.
Klavyenin biçimlendirilmesi ve süslenmesi
Teknenin ağzı dış bükey eğimi verecek şekilde törpü ve zımpara yardımıyla ayarlanır. Eğer Saz sapının (klavyenin) tel takılan üst kısmı süslemek istenirse ardıç ağacının renkli bölgeleri 3 mm kalınlığında ve 18 mm eninde biçilerek sazın sapına uzunlamasına ağaç tutkalı ile yapıştırılır, bu parçanın (klavyenin) dış iki yanına yine çıtlık ağacından aynı kalınlıkta 0,5 mm eninde biçilerek hazırlanan parçalar ağaç tutkalı ile yapıştırılarak klavyeye süsleme yapılır.
Kapağın ve alt eşiğin yerleştirilmesi
İnce törpü ve zımparalar ile sürtülerek sazın sapına uydurulur. Kapak yapıştırılırken yapıştırıcı (ağaç tutkalı) sürülür, saz ve kapak yapıştırma düzeneğine yerleştirilir, yanlara üçgen şeklinde kesilmiş ağaçlar çakılarak dış bükeylik sağlanarak yapıştırılmış olur. Yapışması için yeterince düzenekte kaldıktan sonra çıkarılır ve ince törpüler yardımıyla yerine uydurulur. İnce zımpara ile sazın her yanı tekrar tesviye yapılır. Tellerin takılacağı alt eşik hazırlanarak yerine ağaç tutkalı ile yapıştırılır.
Üst eşik, burgular ve cila
Daha ince zımpara ile saz tekrar tesviye yapılır. Sapın (klavye) bitim yerine kanal açılıp üst eşik hazırlanarak açılan kanala yerleştirilir. Alt eşiğe tel geçme delikleri delinir, akort burguları hazırlanır, tel delikleri her burguya delinir. Saz, hazırlanan gomalak cilası ile cilalanır, içine pamuk konulan bez ile yeterince sürtülerek parlatılır. Orta eşik hazırlanır. Orta eşik ve üst eşiğe tel kanalları açılır.
Tellerin takılması ve akort
Orta eşik yerine konularak teller takılır, akordu yapılır.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Coğrafi sınırın el sanatları içerisinde önemli bir yere sahiptir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Kozağaç İkitelli Curasının tüm üretim aşamaları coğrafi sınırda gerçekleşmelidir. Kozağaç İkitelli Curasının geçmişi eskiye dayanır.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1392 tescil numaralı Kozağaç İkitelli Curası mahreç işareti olarak 20 Haziran 2023 tarihinde tescil edilmiştir. Kozağaç İkitelli Curası ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Kozağaç İkitelli Curası ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Kozağaç Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği koordinasyonunda, Çavdır Kaymakamlığından, Kozağaç Köy Muhtarlığından ve Kozağaç Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneğinden konuda uzman birer kişinin katılımıyla 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetimler düzenli olarak yılda bir defa, ayrıca gerekli görülmesi ve şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetim mercii tarafından; Kozağaç İkitelli Curası üretiminde kullanılan hammaddenin (ağaçların) uygunluğu; üretim metoduna uygunluk ile Kozağaç İkitelli Curası ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.