Karapınar Tülü Dokuması

Türk düğümü tekniği

Karapınar Tülü Dokuması üretiminde Türk (Gördes) Düğümü tekniği kullanılır. Bu düğüm şeklinde, ilme ipliği, bir çözgü çiftinin (ön ve arka telinin) etrafından dolandırılıp uçları arkadan öne doğru alttan çıkarılarak atılır. Sağ el ile tutulan çözgü çiftinden sol eldeki ilme ipliği önce arka, sonra ön telin etrafından dolandırılır. Bu teknik Hereke, çift, kapalı, Gördes gibi adlarla anılır. Oldukça sağlam bir düğüm tekniğidir.

Zamanla hav yüksekliği yok olsa bile, çözgü çiftinin etrafından dolandığı için desenin kaybolması mümkün değildir. İlme uçlarının aynı aralıktan çıkması, geometrik motifli desenlerde görsel açıdan daha iyi sonuç verir.

Istar tezgâhı ve parçaları

Karapınar Tülü Dokuması, ıstar adı verilen döner leventli dik tezgâhlarda dokunur. Bu tezgâh dikine karşılıklı iki yassı ağaç ile bunların alt ve üst kısımlarında açılan kanallara, kendi çapı etrafında rahatlıkla dönebilecek şekilde uçlarından geçirilen iki yuvarlak ağaçtan oluşur. Bu yuvarlak ağaçlardan üsttekine üst direk, altta kullanılana alt direk adı verilir. Tezgâhların genişliği 1,50–2 m, yükseklikleri ise 1,30–2 m ölçülerindedir.

Üst direğe uzunluğu boyunca başları 4–5 cm dışarda kalacak şekilde çiviler çakılırken alt direğe ise uzunluğu boyunca bir kanal açılmıştır. İki direğin uçlarında manivela delikleri bulunur. Gücü ağacı ile bir de ağızlık açmak için kullanılan varan gelen çubuğu da tezgâhın diğer parçalarını oluşturur. Çözgü hazırlama işlemi, yapılacak dokumanın uzunluğuna göre birbirinden belirli bir mesafeye yerleştirilmiş iki ağaç kazık arasında gerçekleştirilir.

Baş örgüsü ve çözgünün bağlanması

Çözgü hazırlama işlemi çözgü ipinin bu iki ağaç arasında çapraz olarak dolaştırılmasıyla gerçekleştirilir. İplik sıralarının sayısı dokuma enine göre hesaplanır. Çözgü iplikleri dokuma eni kadar olduktan sonra aynı türden bir iplik ile her çözgü teli arasından dolanarak zincir gibi örülür ve diğer taraf için de aynı işlem yapılır. Bu örgüye baş örgüsü denir. Bu işlem çözgü iplerinin eşit aralıkta olmaları ve birbirine karışmamaları amacıyla yapılır.

Ağaç kazıklardan sıyrılarak çıkarılan çözgüler her iki taraftaki baş örgülerinden geçirilen çubuklarla tezgâha getirilir. Çözgünün bir tarafındaki demir çubuk, tezgâhın üst direğinde bulunan çivilere, önceden bu çivilere ilmiklenmiş ipler vasıtası ile bağlanır. Sonra üst direk manivela ile önden arkaya doğru döndürülerek alt uçtaki çubuk alt hizasına geline kadar çözgüler üst direğe sarılır. Alt uçtaki demir çubuk alt direkteki kanala yerleştirilir.

Gücü örme ve çözgüyü germe

Kanal boyunca direk üstünde mevcut deliklere birer çivi sokularak, demir çubuğun kanaldan çıkmaması sağlanır. Böylece çözgü ipliklerinin tezgâha bağlanması sağlanır. Bir sonraki aşama gücü işlemidir. Tezgâh eni kadar uzunlukta olan gücü ağacı, tezgâhın iki yanındaki ağaçlar üzerinde bulunan kertiklere yerleştirilir. Gücü ağacının iki başına çakılan çivilere bir ip gergin olarak bağlanır.

Ayrıca gücü kalıbı olarak kullanılan yuvarlak bir çubuk gücü ağacının arkasına yerleştirilip iki ucundan bağlanır. Ağızlık açmak için kullanılacak varan gelen çubuğu ön sıradaki iplikler ile arka sırada yer alan iplikler arasından geçirilir. Çözgüde kullanılan malzemeden bir yumağın ucu, gücü ağacı üzerinde bulunan ipe sağ taraftan bağlanır, arka sırada kalan ilk çözgü ipliğinin arkasından dolaştırıp gücü ağacının altından ön tarafa geçirilir.

Bu işlem ile bir ilmik halkası yapılır ve bu ilmik halkası, gücü ağacına gerilen iplik ile gücü ağacı arasından geçirildikten sonra gücü işlemini yapan yumaktan geçirilerek sıkıştırılır. Sonra ön sırada yer alan çözgü ipliği atlanarak arka sırada yer alan her çözgü ipliği için bu işlem tekrarlanır. Gücü örme işlemi tamamlandıktan sonra gücü kalıbı çıkartılır ve çözgü manivelaları çevrilerek gerilir.

Dokumaya hazırlık ve çiti örgüsü

İplerin gergin kalması için manivelaların uçlarına bağlanan kalın bir ip yan tahtalara sarılarak sabitleştirilir. Böylece çözgü, dokuma için hazır duruma getirilir. Karapınar Tülü Dokumasına alt taraftan başlanır. Dokuma işlemi sırasında kullanılan iplikler, genellikle dokumanın alt kısmına sıkıca bağlanır. Bu ipleri çözmek için, bağlantı noktalarını bulmak ve çözmek gerekir. Bu adım, dokumanın tezgâhtan çıkarılmasını kolaylaştırma açısından önemlidir.

İlk olarak saçaklı modellerde dokumanın başında ve sonunda 10 cm olacak şekilde iplikler ayarlanır. Öncelikle sağ taraftaki ilk çözgü teline bir yumağın ucu bağlanıp arka ve ön sıradaki çözgüler arasından geçirilerek sol taraftan çıkarılır. Bu işleme çiti örgüsü denilir. Sol baştaki iki çözgü teli sol elin parmak uçlarıyla tutulur.

Sağ ele alınan yumak sağa doğru bu iki çözgünün üstünden alınıp arkasından dolaştırılarak sol elde oluşturulan ilmik arasından geçirilerek sıkıştırılır. Her çözgü teli için aynı şekilde devam ettirilerek bu işlem tamamlanır. Dokumanın başlangıcında ve bitiminde yapılan çiti örgüsü dokuma kilim örgüsünün dağılmasını önlemek içindir. Ardından dokumanın kilim kısmı dokunarak dokumanın desenine göre ilmeler yapılmaya başlanır ve dokuma işlemi tamamlanarak iplikler çözülüp dokuma tezgâhtan çıkarılır.

Yıkama, süzme ve kurutma

Karapınar Tülü Dokuması ters çevrilip havlı yüzeyi üste getirilir. Bol suyla ıslatılıp sabun ile köpürtülerek yıkanır. Ardından bol su ile durulanır ve bu işleme su berraklaşana kadar devam edilir. Yıkama işlemi biten Karapınar Tülü Dokumaları havlı yüzey içe gelecek şekilde rulo yapılır ve 3–4 saat dik bir şekilde bekletilerek suyunun süzülmesi sağlanır.

Süzülme işleminden sonra rulo açılarak kalan su gelberi ile sıyrılır ve tekrar rulo yapılan ürün 24 saat gölgede bekletilir. Son olarak düz bir zemine serilerek kuruması sağlanır.