Coğrafi işaretli ürün · Antalya
Antalya’nın Döşemealtı ilçesinde sarma tezgâhta Gördes düğümüyle dokunan yün el halısıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Döşemealtı El Halısı nedir?
Döşemealtı El Halısı, Antalya’nın Döşemealtı ilçesine özgü sarma tezgâhlarda elde dokunan bir halıdır. Atkısı ve çözgüsü koyun yününden yapılır; dokumada Türk (Gördes) düğümü kullanılır.
Halılar çoğunlukla kareye yakın seccade ölçüsünde dokunur; kayıtlı en küçük ölçü 71×120 cm, en büyük ölçü ise 143×196 cm’dir. Aynı dokuma geleneği içinde kilim, çanta ve duvar halıları da yapılır.
Hangi özellikleriyle ayrılır?
Türk düğümü ve yünlü yapı
Türk (Gördes) düğümünde ilmek ipliği iki bitişik çözgü telinin çevresinden iki kez dolandırılır ve uçları bu iki telin arasından çekilir. Düğüm, iki çözgü ipliğini de eşit biçimde sarar; bu teknik geometrik ve üsluplaşmış desenlerde belirgin motif şekilleri elde edilmesine imkân verir.
Düğüm kalitesi, santimetrekare veya desimetrekare başına düşen düğüm sayısıyla ölçülür. Kayıtta, geçmişte cm²’de 3×4 ve 4×4 kaliteler görülürken bu sayının günümüzde 2×2’ye kadar düştüğü belirtilir.
Kilim kenarları ve hav yüksekliği
Halının ilmeksiz bölümü olan kenar örgüsü kilim şeklinde dokunur. Bu örgüde zemin rengindeki yün ip kullanılır; kenar örgüsü 1 cm ile 1,5 cm eninde, kilim örgüsü ise 2 cm ile 3 cm kalınlığındadır ve iki bölümün rengi aynıdır.
Dokumada ayarlı makas kullanılır ve halının hav yüksekliği 7-8 mm arasındadır. Dokumacıların büyük bölümü, 2-3 sıra ilmekten sonra kesim yapar.
Halı türleri ve zemin motifleri
Kayıtlı türler Halelli, Toplu, Akrepli, Dallı, Dallı-Akrepli, Camili ve Kocasulu halıdır. Halelli 74×126 cm ölçüsündedir ve simetrik zemininde şıngır, yantır, çıkarımdan (Arap) ile ek motifleri; kenarında ise öküz sidiği ve tutmaç suyu bulunur. Toplu Halı 74×130 cm ölçüsündedir; zeminde boyuna dizilmiş iri haçvari iki ya da üç motif, toplu göbekte ise top, çiçek ve dal motifleri görülebilir.
Akrepli Halı 77×128 cm ölçüsündedir; çengellerden oluşan eşkenar dörtgen madalyonun içini akrep motifi doldurur ve madalyon köşelerinde çiçek motifleri yer alır. Dallı Halı 68×119 cm ölçüsündedir; orta zemindeki dallı motif, dokuyucu kadınlar tarafından “tırnaklı çiçek” olarak da adlandırılır ve köşelerde mersin yaprağı görülür.
Dallı-Akrepli Halı 73×138 cm ölçüsündedir ve akrep, dal, heybe suyu, kıvrım ile tutmaç suyu motiflerini birlikte taşır. Camili Halı 70×140 cm ölçüsündedir; tutmaç suyu, ambarlı su, cami ve yıldız motifleriyle dokunur. Kocasulu Halı ise 79×136 cm ölçüsündedir; orta zemindeki enli kocasu bordürünün ana unsurları koçboynuzu ve bu boynuzların arasındaki kıvrımlardır.
Bordür dili ve renkler
Kenar süslemelerine yörede “su” denir. Geniş bordürlü örnekler kocasu, nacaklı su, büyük albay suyu, laleli su ve deve suyudur; dar bordürlerde bulanık, göynek yanışı (çingilli aksu), motor izi suyu, tutmaç suyu, küçük tutmaç suyu, kırmızı toplu su, mersin yaprağı suyu, öküz sidiği, keme dişi, kedi izi ve küçük albay suyu yer alır.
Kocasu koçboynuzu motifine, nacaklı su ise kancaya benzer şekillerin ardışık dizilişine dayanır. Bulanık karşılıklı üçgenler ve zikzaklar arasındaki farklı renkli noktalarla; göynek yanışı gömlek yaka ve etek uçlarındaki kanaviçe desenlerinden esinlenerek; motor izi suyu da paralel, verev ve kısa hatlarla kurulur. Tutmaç suyu eski halılarda enli, yeni halılarda dar bordür olarak görülür; verev koyungözü dizileri arasındaki iri sekizgen yıldızlar bu bordürün başlıca öğeleridir.
Kırmızı toplu suyu stilize sekiz köşeli iri çiçeklerden, mersin yaprağı suyu yaprak ve mersin yaprağı topu dizilerinden oluşur. Öküz sidiği boyuna uzanan paralel zikzak biçimli bir motiftir; keme dişi kemirgen dişini çağrıştırır, kedi izi ise karelerin diziliminden kurulur. Deve suyu, karşılıklı iki deve ile aradaki çalıdan oluşan ve “çalı yiyen deve” olarak da adlandırılan motif düzeniyle ürünün en eski ve köklü bordürüdür.
Eski halılarda kırmızı, mavi, lacivert, yeşil ve beyaz renkler kullanılmıştır. Güncel üretimde kırmızı, bordo, yeşil, siyah, koyu ve açık mavi ile doğal sarı hâkimdir; Akrepli Halı için açık mavi, kırmızı, beyaz, kiremit rengi ve koyu mavi renkleri ayrıca kaydedilmiştir.
Dokunan halılar, renklerin nem ve güneşin etkisiyle pastel tonlara dönüşmesi amacıyla ilçedeki Camili, Ekşili, Ilıca, Killik, Karataş, Ahırtaş, Dereli, Karaveliler, Selimiye ve Kovanlık mahallelerindeki tarla ve boş arazilere serilir.
Nasıl üretilir?
Yün ipliğin hazırlanması
Atkı ve çözgü için yün ip kullanılır; yün, kirmen adı verilen aletle eğrildikten sonra dokumaya alınır. Çözgü, 3,5 numara yün ipin çift bükümüdür ve doğal renktedir; atkı 2,5 m numarada, halının rengiyle aynı renkte yündür.
İlmelik ipi yöre halkının kendi hayvanlarından temin ettiği yapağının kirmenle eğrilip boyanmasıyla hazırlanır. Bu ip çift kattır ve 2 numara ip kalınlığındadır.
Acılama ve sarı rengin elde edilmesi
Halı ipleri boyamadan önce acılama işleminden geçirilir; işlemde ezentere, hayıt, asma yaprağı veya ceviz kabuğu gibi bitkilerden biri kullanılabilir. Elde eğrilmiş ve yaklaşık 100-150 metrelik kelep hâline getirilmiş yün ipler kazana yayvan biçimde bir sıra dizilir; kıyılmış bitki yaprak ve dalları eklendikten sonra ikinci ip sırası yerleştirilir.
Karışıma yaklaşık birer yemek kaşığı limon tuzu ve sey eklenir; kazan, iplerin üzerini örtecek kadar suyla doldurulur ve üstüne ağırlık konur. İpler sarı renk alıncaya kadar yaklaşık 1-1,5 saat kaynatılır, ardından asılarak kurutulur.
Mavi ve yeşil iplik boyama
Mavi ve yeşil için hayıt, bağ bozumu dönemindeki asma yaprağı ve ezentere yaygın kullanılan bitkilerdendir; beyaz ip bu bitkilerden biriyle şap kullanılarak mordanlanır ve kurutulur. Yeşil veya mavi boyama için labada kökü çömlek küp içinde un hâline getirilir; limon kabuğu ile meşe külünden elde edilen kül suyu da küpe konur.
Boyama derecesi 27-28 °C’dir; işlem genellikle yazın yapılır, kış uygulamasında çömlek hayvan gübresine gömülür. Bir kilogram ipi maviye boyamak için küpe bir çorba kaşığı indigo eklenir; yeşil renk için sarı boya maddesi yeniden ilave edilir ve bu işlem üç gün sürer.
40-50 litre su alan indigo küpü için 100 g çivit boya, 200 g hidrosülfit, 100 g kosfit, 60 g boncuk tutkal, 1,5 çay bardağı amonyak ve iki kavanoz hazırlanır. Çivit bir fincan suda eritilir; soğutulmuş hidrosülfit ve suda eritilmiş 80-100 g kosfit karıştırılarak indigo suyu hazırlanır.
50-60 litrelik kazan için 100 g hidrosülfit ve 1,5 çay bardağı amonyak kullanılır; sıcak suda eritilmiş boncuk tutkalı renk koruması amacıyla eklenir. Yaklaşık 120 dakika sonra kazan ve kavanoz ısıları ölçülür; kazan kavanozdan sıcak olmayacak biçimde karışım kazana aktarılır, 20 dakika bekletilir ve mayalanmaya bırakılır. Mayalanan küp koku vermeye başladığında 2 kg beyaz ip 10-15 dakika kazanda bekletilerek mavi, sarı boya maddesinin eklenmesiyle de yeşil renk elde edilir.
Kahverengi ve siyah boyama
Kahverengi renk ceviz kabuğu ve palamutla elde edilir; kendi kendini mordanlayan bu bitkilerde ayrı mordan malzemesi kullanılmaz. Palamudun çekirdekli kabuğu, sumak ve saçıkıbrısla kaynatılır; 1 kg ip için 400 g palamut suya eklenir, ipler ateş yakıldıktan sonra kazana alınır ve bir saat kaynatılır.
Siyah renk, kahverengiye boyanmış iplerin başka bir kapta her 1 kg için 400 g tuz ve 40 g demir oksitle boyanmaya devam edilmesiyle elde edilir. Kök boyası bitkisi yüksek yaylalarda yetişen sarmaşık tipi bir bitkinin kökünden, sumak ise yol kenarları ve kırsal alanlardan elde edilir; sey, limon tuzuna benzer kekremsi bir malzeme olarak hazır satılır.
Sarma tezgâhın kurulumu
Döşemealtı El Halısı, yörede ıstar denilen sarma tezgâhta dokunur. Tezgâhın gücü ve varan geleni yuvarlaktır; bir yanında gerdirme tertibatı bulunur, üst merdaneye kolan halkalı doğru demir, alt merdaneye çember takılır. Bazı dokumacılar alt merdanedeki çember yerine yan tahtanın tabanına sabit halka kullanır.
Tezgâh duvara dik dayanır ve duvarla tezgâh arasında bir açı bulunur. Dokunan halı alt merdaneye arkadan öne doğru sarılır; böylece dokuyucu, desen kâğıdı kullanmadan tekrar eden rapor desenlerini dokunmuş bölümün arkasına bakarak izler. Kayıtta, desenlerin yıllar içinde ezberlenmesi ve halı çeşidinin sınırlı oluşu desen kâğıdı kullanılmamasının nedeni olarak açıklanır.
Dokuma, sıkıştırma ve bitirme
Her düğüm sırasından sonra atkı önce süzme, ardından basma atkı olarak atılır; alt ve üst atkıların numarası aynıdır. Kilim örgüsü 2-3 cm kalınlığında, kenar örgüsüyle aynı renkte ve varan gelenle örülür; bazı örneklerde iç renkler de kullanılır.
Çiti, başlangıç ve bitim uçlarında ve saçak diplerinde çözgü ile atkıdan oluşan zincir biçimli dokumadır; örgü olarak yapılır, kenarları saç örgüsü gibi örülür ve bazı örneklerde kör düğüm bulunur. Dokumanın sıklığı demir kirkit ile ayarlanır; her düğümden sonra atkılar kirkitle dövülerek sıkıştırılır. İlmelik ipini koparmak için bıçak kullanılır.
Nasıl kullanılır?
Seccade ölçüsü ve çeyiz kullanımı
Döşemealtı El Halısı çoğunlukla kareye yakın seccade ölçülerinde dokunur. Akrepli Halı türü, sicilde çeyiz amaçlı bir seccade olarak tanımlanır.
Dokumanın farklı biçimleri
Bu dokuma geleneğinde halının yanı sıra kilim, çanta ve duvar halısı da yapılır. Bu biçimler, aynı dokuma bilgisinin farklı işlevlerle değerlendirilmesine imkân verir.
Üretim takvimi nasıldır?
Mavi ve yeşil renk için uygulanan boyama işlemi genellikle yazın yapılır. Kışın aynı işlem uygulanacaksa çömlek hayvan gübresine gömülür.
Dokunan halılar, pastel tonlara dönüştürülmeleri amacıyla yaz boyunca açık arazilere serilir. Kayıtta, bölgenin yaz boyunca Döşemealtı El Halılarıyla dolduğu ifade edilir.
Coğrafi bağ nasıl kurulur?
Döşemealtı El Halısının coğrafi sınırı Antalya ili Döşemealtı ilçesidir. Ürünün geçmişe dayanan üretim geleneği ve ustalık becerisi gerektirmesi nedeniyle ilçe ile arasında ün bağı bulunur; bu nedenle üretimin tüm aşamalarının coğrafi sınır içinde gerçekleşmesi zorunludur.
Coğrafi sınırda yürütülen üretimde sarma tezgâh, el becerisiyle aktarılan desen bilgisi, iplik boyama ve dokumaların açık arazide serilmesi birbirini tamamlayan işlemlerdir. Mavi ve yeşil iplik boyamasında kayıtlı 27-28 °C boyama derecesi uygulanır; dokunan halılar da nem ve güneş etkisiyle pastel tonlara dönüşmeleri amacıyla ilçedeki belirli mahallelerin tarla ve boş arazilerine serilir.
Tarihsel ve kültürel arka planı nedir?
Döşemealtı El Halısı, 12. yüzyıldan sonra Anadolu’ya gelerek Döşemealtı ilçesine yerleşen Teke Yörüklerinin dokuma geleneğiyle ilişkilendirilir. Bilinen en eski örnek Halelli’dir ve Antalya Müzesi’nde sergilenmektedir. Desenler ve renkler yüzyılların kültürel birikiminin sonucu olarak tanımlanır; her desen ve rengin ayrı bir anlam taşıdığı belirtilir.
Motif adları, dokuma bilgisinin yerel söz varlığını da taşır. Büyük Albay Suyu adı, kayda göre 1960’larda Kovanlık Köyü’ne gelen bir albayın getirip dokuttuğu halıdan kaynaklanır; göynek yanışı ise gömleklerin yaka ve etek uçlarındaki kanaviçe desenlerinden esinlenir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Döşemealtı El Halısı, 796 numarayla mahreç işareti olarak 8 Temmuz 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 27 Ağustos 2020 tarihinden itibaren korunmaktadır; tescil ettiren Döşemealtı Belediyesi’dir.
Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde “Döşemealtı El Halısı” ibaresi ile mahreç işareti amblemi yer alır. Bu kullanım ürün veya ambalaj üzerinde mümkün değilse, ibare ve amblem işletmede kolayca görülecek biçimde bulundurulur.
Denetim, Döşemealtı Belediyesinin koordinasyonunda; Döşemealtı Belediyesi ile Döşemealtı İlçe Halk Eğitim Merkezinden ürün hakkında bilgi sahibi en az birer kişinin katılımıyla oluşan denetim mercii tarafından yürütülür. Düzenli denetim yılda bir kez yapılır; ihtiyaç veya şikâyet hâlinde denetim her zaman gerçekleştirilebilir. Denetim mercii, denetim sırasında kamu ya da özel kuruluşlardan ve uzman gerçek veya tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir; tescil ettiren ise hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.
Denetimde kullanılan ipliklerin ve boyama yöntemlerinin uygunluğu, cm² başına düşen ilmek sayısı, düğüm çeşidi, motif özellikleri ve halı kompozisyonunda geleneksel motiflerin ağırlığı incelenir. “Döşemealtı El Halısı” ibaresi ile mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu da denetim kriterleri arasındadır.