Coğrafi işaretli ürün · Adıyaman
Sincik’te yer tezgâhında dokunan, rapurtlu dört yıldız motifli kalın bir el halısıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Sincik El Dokuma Halısı nedir?
Sincik El Dokuma Halısı, Adıyaman’ın Sincik ilçesinde yer tezgâhında dokunan bir halıdır. Halının döşeme ipinde pamuk, dokuma ipinde koyunyünü kullanılır.
Halı, kalın dokulu yapısı, kırmızı zemin üzerinde kurulan rapurtlu desen düzeni ve dört yıldız motifinin simetrik yerleşimiyle tanımlanır. Yörede “yan halı” olarak nitelenen çözgü yönünde uzayan dokuma biçimi, ürünün belirgin görsel ve yapısal karakterini oluşturur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yer tezgâhı, iplikler ve dokuma yoğunluğu
Halı, ahşap yer tezgâhında dokunur; sicilde tezgâhın eni 1,50 m, boyu 3 m olarak verilir. Tabanı oluşturan döşeme ipi pamukludur; dokuma bölümünde koyunyünü kullanılır ve dokuma ipi iki kat hazırlanır. Ürün kaba, yani kalın dokumalıdır; özellik tablosunda kalite 16*12, düğüm tarzı ilme, hav yüksekliği 4,5 cm-5 cm ve metrekarede yaklaşık 20307 ilmek kaydedilmiştir.
Rapurtlu desen ve renk düzeni
Yörede rapurtlu desen adıyla bilinen model, dört yıldız deseninin simetrik devamıyla oluşur. Yıldızların çevresindeki dörtgen çerçeveler basamaklı ya da düz olabilir ve desen halı eninin ortasına yerleştirilir. Taban rengi kırmızıdır; kırmızı, siyah ve gri iplerle desen ve kenar çizgileri oluşturulur, kompozisyonda genellikle tek bordür kullanılır. Altıgen madalyonlar sonsuzluk prensibiyle art arda sıralanır; kırmızı, siyah, gri ve sarı renkler yoğun biçimde görülür.
Ölçü ve dokuma biçimleri
Yan halı biçimindeki dokuma, yer tezgâhında tek seferde 120-130 cm eninde ve 5-5,20 m boyunda, yaklaşık 6,5 m² büyüklüğünde üretilir. İsteğe göre seccade boyutlarında da dokuma yapılır. Eski dokumalarda çözgü, atkı ve düğüm ipliklerinin tümü yün iken daha yakın tarihli örneklerde pamuk kullanımı da görülür.
Tablo-1 Sincik El Dokuma Halısı Özellikleri
| Kalite | 16*12 |
|---|---|
| Düğüm tarzı | İlme |
| Hav yüksekliği | 4,5 cm-5 cm |
| m2 deki yaklaşık ilmek sayısı- | 20307 |
Dokuma süreci
Araçlar ve hammaddelerin hazırlanması
Dokuma, bir ucu iki köşesinden ayarlanan vidalara sahip ahşap yer tezgâhında yürütülür; vidalar döşeme ipinin gerilip gevşetilmesini sağlar. Tezgâhın yatay elemanı gücü, onun üstündeki ipi çapraz geçiren eleman ise varnagelendir; gücü ahşap veya demirden yapılabilir. Koyunyününü ip hâline getirmek için çıtırık, iki katlı sağlam yumak hazırlamak için teşi, ilmek ipini kesmek için bırek kullanılır. Bir düğüm sırasından sonra atkı ipini sıkıştıran kirkit ile boncuk ilmeklerin eşitliğini sağlayan daha uzun ağızlı bij de dokuma araçları arasındadır.
Döşeme ipi, çözgü ve tezgâh kurulumu
Yaklaşık 1 kg ağırlığındaki kapsül biçimli pamuk ip öbeği açılır; altı kat ip, altı kişi tarafından sarılarak altı yumak hâline getirilir. Yaklaşık 6,5 m² halı tabanı için ortalama 40-45 yumak kullanılır ve bir yumağın uzunluğu 80-85 metredir. Tezgâhın vidaları gevşetilir, yumaklar tezgâha sarılır ve ilk düğüm atılır; iki uçtaki ustalar 10 cm’de 16 ilmek olacak biçimde ayarlama yaparak ipleri sıkıştırır. Sarım tamamlandığında tezgâh vidalarla gerdirilir; gücü, varnagelen ve ilk ilmeklerin kaymasını önleyen durdurma tahtası yerleştirilir; bu tahta halı eninin her iki yanında 3-4 cm fazla bırakılır.
Yün ipinin hazırlanması ve boyanması
Ham yün, elle çalışan çıtırıkta tek katlı elips biçimli ip hâline getirilir; iki yumak teşi üzerinden dolanarak iki katlı ip oluşturulur ve boyama için çile yapılır. Siyah ve kırmızı ipler kimyasal boyayla boyanır; gri renk ise keçi yününün doğal renginden, boyanmadan elde edilir. 5 kg ham ip için kaynayan suya 6 kaşık toz boya ve 1 kaşık limon tuzu eklenir; yünler ortalama 40-45 dakika kaynatılır ve tahta çubuklarla karıştırılır. Kaynama sonrasında ipler soğuk suyla süzülür, fazla boya uzaklaştırılır, kurutulur ve renk kontrolünden geçirilir; istenen ton oluşmazsa yeniden boyanır.
Boyama, her çift halı için yeniden yapılır; artan ipler başka halıda kullanılmaz, seccade veya yastık yapımında değerlendirilir. Rengi uygun bulunan ve kuruyan ipler yeniden yumak hâline getirilir. Boyanmış yumak bıreğe sarılır, ortasındaki boşluktan kesilerek ilmek ipine dönüştürülür; bu hâldeki ip 9 cm uzunluğundadır.
Kilim başlangıcı ve desenin dokunması
Renkli dokumaya geçmeden önce, ilmeklerin kaymaması ve uçların düzgün durması için atkı ipiyle 2 cm boyunda kilim bölümü dokunur. Kilim bölümünde ipler bir düz ve bir çapraz geçirilir, boncuklar ikişer kez uygulanır. Ardından yıldız desenlerinden dört adet simetrik biçimde, halı eninin ortasına gelecek şekilde yerleştirilir.
Halı dokumasının başlangıcı olan sızı, bir sıra siyah, iki sıra kırmızı, iki sıra gri ve iki sıra siyah ipten oluşur. Sızı düzeninin kenardan yukarı devam eden bölümüne su yolu denir; bunun ardından zemin ve ortadaki motif dokunur. Dokuma, bir düz ve bir boncuk sırası dönüşümüyle sürer; her sırada kirkit ile sıkıştırma yapılır, boncuklu sıralarda ise bij kullanılır. Bitişte başlangıcın ters sırası olan iki siyah, iki gri, iki kırmızı ve bir siyah sıra dokunur; kilim bölümü tekrar edilerek kesime hazırlık tamamlanır ve kenar örgüsü çapraz biçimde sürdürülür.
Tezgâhtan çıkarma, rötuş ve kalite kontrolü
Dokuması biten halı tezgâhtan çıkarılır ve saçakları oluşturulur; kalan saçak payı yaklaşık 30 cm’dir. Döşeme ipleri kesilir, ilmekler dörderli gruplar hâlinde kesilip alttaki dörderli katların içinden geçirilerek saçak örülür. Halı ters çevrilerek arka yüzeydeki fazla ipler temizlenir, hatalı ilmek ve yanlış sıra kontrolü yapılır; arka yüzey süpürülür ve halının önü çevrilir.
Rötuşta halı düz zemine serilir ve ayarlı makaslarla ilmek boyları eşitlenene kadar makaslanır. Bu işlem desenin belirginleşmesini ve halı yüzeyinin pürüzsüz görünmesini sağlar. Kesim sırasında dökülen tüyler süpürülür; rötuş tamamlandığında halı kullanıma hazır hâle gelir.
Muhafaza ve mevsimsel kurutma
İplerin mevsimsel kuruması
Boyanmış ipler yaz aylarında dışarıda ortalama 2 günde kurur. Kış aylarında ise evlerde boş bir odaya asılan iplerin kuruma süresi ortalama 5-7 gündür.
Satışa hazır halının muhafazası
Satışa hazır hâle gelen halı rulo şeklinde sarılır ve bez ya da ip ile bağlanır. Halı dik biçimde muhafaza edilir.
Sincik’le coğrafi bağı
Sincik El Dokuma Halısının coğrafi sınırı Adıyaman ili Sincik ilçesidir. Ürünün yöreyle ün bağı, geçmişe dayanan ustalık becerisine dayanır.
Mahreç işaretinin kapsamındaki halının tüm üretim aşamalarının belirtilen coğrafi sınır içinde gerçekleştirilmesi gerekir. Bu zorunluluk, yerel ustalık becerisinin üretimin bütün aşamalarında sürdürülmesine yöneliktir.
Ustalık birikimi ve üretim kültürü
Desen standardına geçiş
Geçmişte farklı desen ve boyutlarda halılar dokunurken, son 40-45 yılda üretim sayısını artırmak ve dokumacıların daha çabuk ustalaşmasını sağlamak amacıyla tek tip desene geçilmiştir. Bu ortak desen düzeni yörede rapurtlu desen olarak adlandırılır.
Yörede yaşayan ustaların geçmişten gelen bilgi ve birikimi, halı dokumacılığının günümüze ulaşmasını sağlamıştır. Sicil, bu üretimin yöre halkı için önemli geçim kaynaklarından biri olduğunu da kaydeder.
Tescil ve denetim bilgileri
Tescil kapsamı ve işaretleme
Sincik El Dokuma Halısı, 494 tescil numarasıyla 3 Nisan 2020 tarihinde mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 17 Ağustos 2018 tarihinden itibaren korunmak üzere tescil edilmiştir. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde “Sincik El Dokuma Halısı” ibaresi mahreç işareti amblemiyle birlikte yer alır. Bu kullanım ürün veya ambalaj üzerinde mümkün değilse ibare ve amblem işletmede kolayca görülecek bir yerde bulundurulur.
Denetim mercii ve denetim sıklığı
Denetimler, Sincik İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü koordinatörlüğünde; Sincik İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü, Sincik Kaymakamlığı ve Sincik Belediyesinden birer kişinin yer aldığı üç kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Üretim, satış ve pazarlama aşamalarındaki denetimler yılda en az bir kez düzenli olarak; ihtiyaç veya şikâyet hâlinde ise her zaman yapılabilir. Denetim raporları, Sincik İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü tarafından Kanunda öngörülen sürelerde Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir.
Denetim ölçütleri ve hukuki koruma
Denetimde döşeme ipi, dokuma ipinin ham hâli ile kat sayısı ve yün kalitesi, boyanmış iplerin rengi, yer tezgâhının ebatları, ilmek, tezgâhtaki döşeme ipi, gücü-varnagelen düzeni, başlangıçtaki kilim bölümü, desen ve halı ölçüleri incelenir. Halının kesimi ve saçağı, arka yüzey kalite kontrolü, üst yüzey rötuşu, saklama biçimi ve amblem kullanımının uygunluğu da denetim kapsamındadır. Denetim mercii, denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan, bunların uzman gerçek ya da tüzel kişilerinden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.