Coğrafi işaretli ürün · Trabzon
Trabzon’un Arsin ilçesinde foşa çeşidinden yetiştirilir. Yörede boyhane adıyla da bilinir; yuvarlak meyvesinin kabuğu kırmızımtırak kahverengi, mat ve hafif tüylüdür.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Arsin Foşa Fındığı nedir?
Arsin Foşa Fındığı; Trabzon ili Arsin ilçesinde yetişen foşa çeşidi fındıktır. Coğrafi sınırda “boyhane” adı ile de bilinir.
Ayırt edici özellikleri
Sayısal özellikler
Arsin Foşa Fındığı; Osmanlı vergi sicillerinde (tapu-tahrir defteri) Osmanlı öncesi ve Osmanlı hâkimiyeti dönemlerinde fındığın bölgedeki varlığı ve üretim potansiyeline ait bilgiler resmi kayıtlarda yer alır.
Trabzon Vilayet Salnamelerindeki üretim miktarlarına dair rakamlar günümüzde Trabzon ili sınırları içerisinde kalan Arsin ilçesinin fındık üretimini olduğu yörede yetiştirilen başlıca ürünün fındık olduğu kayıtlıdır.
XVII. yüzyıla ait Trabzon kadı sicillerinde yöredeki fındık tarımına tahsis edilmiş arazi anlaşmazlığı ve miras hukuku ile ilgili kayıtlarda da sıklıkla fındık bahçelerinin yer alışı 1400’lerden 1600’lü yıllara uzanan süreçte fındık üreticiliğine yönelik ilgi artışına önemli bir kanıt taşır.
1 kg’daki kabuklu tane sayısı (adet) 298–405 adet/kg
Arsin Foşa Fındığının Fenolojik ve Morfolojik Özellikleri aşağıdaki çizelgede verilir.
Tablo-1: Arsin Foşa Fındığının Fenolojik ve Morfolojik Özellikleri:
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan arsin foşa fındığının fenolojik ve morfolojik özellikleri:, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Hasat zamanı | Erken orta 10-15 Ağustos |
| Dişi çiçek açma zamanı (%50) | Orta geç 10-20 Ocak |
| Erkek çiçek açma zamanı (%50) | Erken 10-20 Ocak |
Kabuklu meyvenin şekli ve tane sayısı aşağıdaki çizelgede verilir.
Tablo-2: Sicildeki ölçü ve özellikler
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan sicildeki ölçü ve özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Şekil | Yuvarlak |
| 1 kg’daki kabuklu tane sayısı (adet) | 298-405 adet/kg |
Kabuk rengi ve yüzey yapısı aşağıdaki çizelgede verilir.
Tablo-3: Sicildeki ölçü ve özellikler
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan sicildeki ölçü ve özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Kabuk rengi | Kırmızımtırak – kahve renkli |
| Kabuk özelliği | Mat renkli, ucu hafif tüylü |
Arsin Foşa Fındığının Pomolojik Özellikleri aşağıdaki çizelgede verilir.
Tablo-4: Arsin Foşa Fındığının Pomolojik Özellikleri:
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan arsin foşa fındığının pomolojik özellikleri:, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Sınır | Meyve ağırlığı (g) | Kabuklu uzunluk (mm) | Kabuklu genişlik (mm) | Kabuklu kalınlık (mm) | İç ağırlığı (g) | İç uzunluk (mm) | İç genişlik (mm) | İç kalınlık (mm) | Kabuk kalınlığı (mm) | Randıman (%) | Göbek boşluğu uzunluk (mm) | Göbek boşluğu genişlik (mm) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| En çok | 3,36 | 22,41 | 20,83 | 19,7 | 1,65 | 18,33 | 15,92 | 16,71 | 1,51 | 55,12 | 5,53 | 3,89 |
| En az | 2,47 | 18,27 | 18 | 17,01 | 1,27 | 14,93 | 12,66 | 11,89 | 1,05 | 46,88 | 0,98 | 1,3 |
Arsin Foşa Fındığının Yağ Asitleri aşağıdaki çizelgede verilir.
Tablo-6: Arsin Foşa Fındığının Yağ Asitleri
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan arsin foşa fındığının yağ asitleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Üretim tekniği ve ustalık
Kabuklu meyve yuvarlaktır.
Doku, renk ve tat özellikleri
Kabuk rengi Kırmızımtırak – kahve renkli Kabuk özelliği Mat renkli, ucu hafif tüylü
Tablo-5: Arsin Foşa Fındığının Kimyasal Özellikleri:
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan arsin foşa fındığının kimyasal özellikleri:, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Toplam protein (%) | Toplam yağ (%) | Çoklu doyamamış yağ asitleri (%) | Doymuş yağ asitleri (%) | Tekli doyamamış yağ asitleri (%) | Toplam kül (%) |
|---|---|---|---|---|---|
| 15,42 | 55,2 | 3,58 | 4,75 | 46,87 | 2,23 |
Arsin Foşa Fındığı Nasıl Yetiştirilir?
Hazırlama işlemleri
Arsin Foşa Fındığının üretiminde, foşa çeşidi fındık kullanılır. Dikim Zamanı Dikim için en uygun olan zaman sonbahar aylarıdır. Sonbaharda dikilen fidanların köklerinde, kış boyunca emici kökler meydana gelir. Bu kökler kışın yağan yağmurlarla yumuşayan toprakla temas ettiğinde, fidanların daha çabuk adapte olmasını sağlar. Dikim Aralıkları ve Şekli Arsin Foşa Fındığı üretimi için ocak dikim sistemi kullanılır.
Ocak usulü dikimde dallara, büyümeleri ve gelişmeleri için ihtiyaç duyulan yeterli alan ayrılmalıdır. Ocaklar arasında, arazi durumuna göre normal şartlarda 6–8 m yer verilir. Daha kısıtlı arazi ve verimi düşük topraklar için bu sayı 4,5–5 m seviyelerine düşürülebilir. Ocak dikimi yapılabilmesi için 120 cm çapında ve 60 cm derinlikte çukur açılır.
Dikimden bir ay kadar önce açılan çukurlarda, alt ve üst topraklar ayrı ayrı taraflara yığılır.
Gübreleme işlemi
Toprak analizi yapılarak gübre ihtiyacı belirlenir ve ahır gübresi ile kışlık gübre verilir.
Kovanlar ve koloni bakımı
Hazırlanan dikim çubuklarına, çukur kenarından 10 cm içeriden 45–50 cm aralıklarla dikim yapılır. Fidan dikiminde 1/10 oranında ve araziye dengeli dağıtılacak şekilde tozlayıcı çeşitlere de yer verilir. Budama Zamanı 1- Sonbahar – Kış Budaması Sonbahar – kış budaması; ekim ayının ikinci yarısında başlar, kasım ve aralık aylarına kadar devam edebilir.
2- İlkbahar Budaması İlkbahar budamasında; kış döneminde kırılmış, şekli bozulmuş dallar ile ilkbaharda yaprakların açması ile beraber mart, nisan ve mayıs aylarında ocak diplerinden çıkan ve obur gelişen sürgünler kesilerek temizlenir. Budama Şekli Ocak içinden çıkarılması gereken ana dalın kesimi işleminde dal, toprak yüzeyinden itibaren testere ile düzgün bir şekilde kesilir. Diğer dalların yaralanmamasına özen gösterilir.
Bitki örtüsü ve polen kaynakları
Ağır dalların kesimi sırasında yüzeyinde çatlak oluşmaması için önce alt sonra da üst kısımdan keserek dalın ağırlığının önemli bir miktarı atılır. Kalan diğer kısımlar ise dipten kolayca kesilir. Tozlanma Arsin Foşa Fındığı erkek çiçek açma 10–20 Ocak, dişi çiçek açma ise 20–30 Ocak arasındadır. Püslerin olgunlaşması ile etrafa yayılan çiçek polenleri, dişi çiçek pistilleri üzerine rüzgârlarla taşınarak tozlanma olayı meydana gelir.
Yumurtalık tabanına ulaşan çim boruları, yumurtalığın gelişmesine kadar 3–5 ay sakin bir evre geçirerek bekler. Nisan ayının sonuna kadar hacminin %10’u kadar gelişme gösterir. Mayıs ayından itibaren hızlı bir gelişme sürecine girer. Dişi çiçekler tozlandıktan sonra gelişerek yumurtalık halini alır. Mayıs ayı sonu ve haziran başlangıcında oluşan yumurtalıklardan genellikle bir tanesi döllenir ve gelişir. Her ikisinin de döllenmesi durumunda ikiz fındık meydana gelir.
Hasat ve olgunlaşma
Hasat Olgunluğu Zamanı Arsin Foşa Fındığında hasada, aşağıdaki belirtiler görülünce başlanır.
- Zurufların sararıp kızararak kahverengileşmeye başlaması.
- Fındık tanelerinin ¾ oranında kızarıp, doğal rengini almış olmaları.
- Zuruf içindeki tanelerin çok kolay çıkabilmesi.
- İç fındığın zarının, koyu krem rengine dönüşmesi.
- Dallar silkelendiğinde daldaki fındıkların yarısından fazlasının yere düşmesi.
Hasat Şekilleri Elle veya yardımcı aletle toplama Hasat olgunluğuna gelmiş fındıklar, dallarından elle veya yardımcı aletlerle çekilerek toplanır, sepetlere veya tenekelere konur ve daha sonra çuvallara boşaltılarak harmana taşınır. Silkeleyerek yerden toplama Hasat olgunluğuna gelmiş fındıklar, elle veya silkme makineleri ile sallanarak dallarından yere düşmesi sağlanır, düşmeyen fındıklar ise uzun bir çubuk ile düşürülür. Yerden toplanan fındıklar, sepetlere doldurulur ve çuvallanarak harmana taşınır.
Sıcaklık ve işlem koşulları
Fındıklara Aspergillus flavus adlı küf mantarının bulaşma riski arttığı için, yere düşen fındıklar bekletilmeden toplanmalıdır. Harmanlama Zuruflu fındıklar toprakla temas ettirilmemeli ve yağmurdan korunmalıdır. Üzerine, çardak şekli verilerek naylon örtü örtülür. Zuruflu fındıklar, beton harmanlara 15–20 cm kalınlığında serilip 4–5 saatte bir çevrilerek güneşte 1–2 gün soldurulduktan sonra patoza verilir. Patozda fındıklar zurufundan ayrılırken kabuğuna zarar verilmemesine dikkat edilir.
Zurufundan ayrılmış tane fındıklar, en fazla 5 cm kalınlıkta beton veya jüt tente üzerine serilerek güneşte kurumaya bırakılır. Fındıkları yağmurdan korumak için üzerlerine, fındıkla temas etmemesi için en az 30–40 cm yükseklikte olacak şekilde ve çardak biçiminde naylon örtü örtülür. En fazla % 12 nem içerecek şekilde kurutulan kabuklu tane fındıkların içindeki yabancı maddeler ayıklanır. Fındıklar, sabah erken veya akşam geç saatlerde jüt çuvallara doldurulur.
Hasat işlemi
Depoların özelliklerine aşağıda yer verilmektedir. Havalandırma yapılabilmesi için karşılıklı pencereleri olmalı ve pencerelerde, uçan depo zararlılarına karşı ince tel ızgaralar bulunmalı.
Malzemeler ve ölçüler
Depo sıcaklığı 15–20 °C’yi aşmamalıdır.
- Herhangi bir duvarının toprakla temas etmemesi
- Kapıların altları, fare girişine engel olacak şekilde kapanabilmeli.
- Depo içinden temiz veya kirli su borusu geçmemeli.
- Çatısında ısı ve neme karşı izolasyon bulunmalı.
Hazırlama işlemleri — 2. aşama
İç ve dış duvarı sıvalı olmalı.
Yetişme ve hasat dönemi
Hasat edilen ürünün köylülerce pazarlara ulaştırılarak satıldığı anlaşılır.
Muhafaza koşulları
Bu dönemde Arsin Foşa Fındığında su hareketi yavaşlar, yaprakları büyük oranda dökülür, vejetasyon durur, yedek besin depolama işlemi tamamlanır ve dinlenme dönemine girer. Dişi çiçekler tamamen açıldıktan sonra bir ay kadar kırmızı renklerini muhafaza ederler ve çiçek tozu kabul edebilir durumdadırlar. Depolama Hasat edildikten sonra en fazla % 12 nem içeren kabuklu Arsin Foşa Fındığı, jüt çuvallarda veya dökme olarak depolarda muhafaza edilir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Ürünün coğrafi sınırla ün bağı bulunur. Arsin Foşa Fındığının geçmişi eskiye dayanır.
Nasıl sunulur ve kullanılır?
Arsin Foşa Fındığı, en fazla % 12 nem içerecek şekilde kabuklu halde jüt çuvallarda veya dökme olarak piyasaya sunulur.
Kökeni ve üretim geleneği
Arsin Foşa Fındığının geçmişi Osmanlı dönemine dayanır. Coğrafi sınırın ekonomisinde önemli bir yere sahiptir. Bu sebeplerle Arsin Foşa Fındığının tüm üretim aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleştirilmelidir.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Sicilin fenoloji tablosunda dişi çiçeklerin %50 açma zamanı 10–20 Ocak olarak verilir. Tozlanma açıklamasında ise dişi çiçek açması 20–30 Ocak olarak yazılıdır. Farklı bağlamdaki bu iki tarih korunmuş, tek bir tarih aralığına dönüştürülmemiştir.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1276 tescil numaralı Arsin Foşa Fındığı mahreç işareti olarak 8 Aralık 2022 tarihinde tescil edilmiştir. Arsin Foşa Fındığı ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ile mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Arsin Foşa Fındığı ibareli logo ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Osmanlı vergi sicillerinde (tapu-tahrir defteri) Osmanlı öncesi ve Osmanlı hâkimiyeti dönemlerinde fındığın bölgedeki varlığı ve üretim potansiyeline ait bilgiler resmi kayıtlarda yer alır. 1486 tarihli vergi sicilleri (tapu-tahrir defteri) bölgede vergilendirilebilir düzeyde fındık tarımı yapıldığını gösterir. Arsin Foşa Fındığının Pomolojik Özellikleri için sicilde verilen özellikler ve ölçü birimleri aşağıdaki tabloda yer alır.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Arsin Belediyesinin koordinasyonunda ve Arsin Belediyesinden, Arsin Ziraat Odasından konuda uzman birer kişinin katılımıyla oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda bir kez, ayrıca şikâyet halinde ve gerekli görülen durumlarda her zaman yapılır.
Denetim mercii; üretimde kullanılan fındık çeşitlerinin uygunluğunu; özellikle dikim, meyve ve ağaç gelişimi, budama, hasat, harman ve depolama koşulları bakımından üretim metoduna uygunluğu; ürünün fiziksel özelliklerinin uygunluğunu ve Arsin Foşa Fındığı ibaresi, logosu ile mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğunu denetler. Denetim merci, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
