Coğrafi işaretli ürün · Adıyaman
Tut ilçesinde yetiştirilen, ağaç gölgesinde buruşturma yöntemiyle kurutulan toprak aromalı dut.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Adıyaman Tut Dutu nedir?
Adıyaman Tut Dutu, Akdağların eteğindeki Tut ilçesinde yetiştirilen Moraceae familyasının Morus cinsi ağaçlarının meyvelerinin kurutulmasıyla elde edilen bir duttur. Mahreç işaretiyle tescilli ürün, işlenmiş meyve ve sebzeler ile mantarlar grubunda kayıtlıdır.
Ürünün yetiştirme zincirinde, coğrafi sınırdaki yabani Morus cinsi ağaçlardan mart ve nisan aylarında alınan tek yıllık çelikler kullanılır. Kurutma, çabuk bozulan dut meyvesinin saklanmasını sağlayan temel işlemdir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Morus cinsi dutların kurutulması
Ürün, Morus cinsi ağaçların meyvelerinden yapılır. Tut ilçesinde uzun yıllara dayanan dut yetiştiriciliği deneyimiyle geliştirilen üretim yöntemleri, ürünün ünüyle ilişkilidir.
Ağaç gölgesinde buruşturma
Dutlar, ağaç gölgesinde meyve öz suyunun yavaşça uçurulmasına dayanan buruşturma yöntemiyle 3 – 4 gün kurutulur. Bu yöntem, meyvenin iç suyunun meyvede kalmasını sağlar.
Toprak aroması ve görünüm
Serin yaz günlerinde ağaçların altında toprak üzerine serilen fileler üzerinde yapılan kurutma, ürüne kendine has toprak aromasını verir. Buruşturma sonunda dutlar yumuşak bir yapı, %15 – 20 arası nem ve koyu sarı renk kazanır.
Yetiştirme ve kurutma nasıl yapılır?
Çelikten fidan üretimi ve aşılama
Mart ve nisan aylarında yabani Morus cinsi ağaçlardan alınan tek yıllık çelikler, %25 kum, %25 hayvan gübresi ve %50 topraktan oluşan harmanlanmış arıklara 5 × 5 cm aralıklarla, 20 – 25 cm derinlikte dikilir. Çelikler sık dikildiği için arık sulama uygulanır; yaz aylarında, çelikler yaklaşık 1,5 – 2 yıl sonunda 1 m boya ulaşıncaya kadar 10 günlük aralıklarla arıkların içi tamamen suyla dolacak biçimde sulama yapılır.
İlkbaharda çapalama yoluyla yabani ot ayıklaması sürdürülür. 1 m boya ulaşan fidanlara temmuz ayının ilk iki haftasında, coğrafi sınırda ürün için yetiştirilen ağaçlardan alınan materyal T göz aşı veya yarma yöntemlerinden biriyle aşılanır; aşı materyalinin tek yıllık sürgünlerden alınması çimlenme hızını ve aşı başarısını artırır.
Arazinin hazırlanması ve dikim
Dikim yapılacak arazi, bir yıl önce tesviye edildikten sonra iki kat derin pullukla sürülür. Dikimden 6 ay önce 50 – 80 cm derinliğinde, 80 cm çapında ve 8 × 8 m veya 10 × 10 m aralıklarla çukurlar açılır; çıkarılan toprak üst ve alt toprak olarak ayrılır.
Dikim çukurlarına 2 kg hayvan gübresi katılır ve çukurlar 6 ay dinlendirilir. Fidanlar nisanda dikilir; organik maddece zengin üst toprak çukurun dibine, alt toprak üst bölüme gelecek biçimde yerleştirilir ve dikimden sonra kök bölgesine can suyu verilir.
Yıllık bakım ve toprak işlemesi
Sulamada damlama yöntemi esas alınır; kontrollü salma sulama da uygulanabilir. Damlama sulaması, ağaç veya fidanın iz düşüm çapına göre günde 4 – 12 saat arasında uygulanabilir ve hava sıcaklığıyla orantılı olarak artırılabilir.
Hasattan sonra sulamaya devam edilir. Toprak ilkbahar ve sonbaharda yüzeysel sürülür, köklerin zarar görmesini önlemek için kazayağı kullanılır ve kök diplerinde çapalama ile yabancı ot mücadelesi yapılır.
Sonbahar sürümü, yağmur veya sel sularıyla bozulabilecek zemin tesviyesi için uygulanır; aynı dönemde sıra aralarına hayvan gübresi verilerek sürüm yapılır. Tarla temizliği için iki yılda bir taş toplama gerçekleştirilir; sinek larvası ve akarlarla kök kireçlemesi yöntemiyle mücadele edilir.
Coğrafi sınırdaki arazilerin yüksek verimi nedeniyle ağaçların kök dirençlerinin yüksek, hastalık indeksinin ise düşük olduğu belirtilir.
Buruşturma ve son kurutma
Örtülere düşen dutlar, ağaç gölgesinde buruşturma yöntemiyle 3 – 4 gün kurutulur. Buruşturma sonunda ağaç altındaki örtülerden alınan meyveler, temas eden yüzeylerinin de kuruması için sergi yerlerinde örtüler üzerinde günde iki kez altüst edilerek 2 – 3 gün yeniden kurutulur.
Kuruması tamamlanan dutlar, %20 – 30 nem ve 15 – 20 °C koşullarında, karanlık ve serin yerlerde 1 ay depolanabilir.
Hasat nasıl gerçekleştirilir?
Meyve verme ve hasat öncesi bakım
Ağaçlar 5 – 6 yaşında meyve vermeye başlar ve bu ağaçlardan 4 – 5 kg ürün elde edilir. En yüksek verim 15 – 20 yaş arasında görülür; bu dönemde ağaç başına 100 – 120 kg ürün alınabilir.
Meyvede kararmaya bağlı kalite kaybını önlemek için sulama hasattan 1 ay önce durdurulur. Hasattan sonra sulama yeniden sürdürülür.
Melefe üzerinde toplama
Haziranda, meyveler olgunlaşmadan 1 hafta önce ağaç diplerine melefe adı verilen kumaştan üretilmiş ağ biçimli bez örtüler serilir. Bu örtüler 4 × 8 m veya 5 × 10 m ölçülerindedir ve meyvelerin kendiliğinden olgunlaşıp üzerlerine düşmesi beklenir.
Coğrafi sınırla bağı nedir?
Coğrafi sınır Adıyaman ili Tut ilçesidir. Ürün, Toros Dağlarının devamı olan Akdağların eteğindeki bu ilçede yetiştirilen dutlardan elde edilir.
Morus cinsi ağaçların çabuk bozulan meyvelerinden elde edilen ürünün Tut ilçesiyle ün bağı, kendine has kurutma yöntemine dayanır. Fidan üretimi dışındaki tüm üretim aşamalarının belirtilen coğrafi sınır içinde yapılması zorunludur.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
Adıyaman Tut Dutu, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 18 Eylül 2019 tarihinden itibaren korunmak üzere 30 Kasım 2020 tarihinde 612 numarayla mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Tescil ettiren kurum Tut İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüdür.
Adıyaman Tut Dutu ibaresi ve mahreç işareti amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Bu kullanım ürün ya da ambalaj üzerinde mümkün değilse, ibare ve amblem işletmede kolayca görülecek bir yerde bulundurulur.
Denetim mercii ve denetim kapsamı
Denetimler, Tut İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünün koordinatörlüğünde; Tut Belediyesi, Tut Ziraat Odası, Tut İlçesi Dut Yetiştiriciler Birliği ve Tut İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden birer uzmanın katılımıyla oluşan dört kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Tescil ettiren, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.
Denetim mercii her yıl haziran – ağustos aylarında bir kez; fidan uygunluğunu, dutların coğrafi sınırda yetiştirilmesini, özellikle kurutma yöntemi olmak üzere üretim metoduna uyumu ve coğrafi işaret ile amblem kullanımını kontrol eder. Gerekli görülen hâllerde veya şikâyet üzerine her zaman denetim yapılabilir.
Denetim mercii, denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir.