Coğrafi işaretli ürün · Adana
Adana ve Tarsus’ta yetiştirilen, kumlu toprakta alçak tünel üretimiyle erken hasat edilen karpuzdur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Adana Karpuzu nedir?
Adana Karpuzu, coğrafi sınırın şartlarında yetiştirilen Citrillus lanatus türü bitkilerden elde edilen bir karpuzdur. Bitki tek yıllıktır; ürün tohum ekimi veya fide dikimi yoluyla açık alanda ya da örtü altında yetiştirilebilir.
Ürünün karakteri, coğrafi sınırın iklim ve toprak özellikleriyle ilişkilendirilir. Kumlu toprakta alçak tünel yetiştiriciliği, Adana Karpuzunun kendine özgü lezzet niteliğinin temel unsurlarındandır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Kumlu toprak ve alçak tünel yetiştiriciliği
Adana Karpuzu kumlu toprakta alçak tünel yetiştiriciliğiyle üretilir. Sicil, bu yetiştiricilik biçimini ürünün kendine özgü lezzetiyle doğrudan ilişkilendirir.
Ocak sonuna doğru tohum ekimi
Diğer bölgelerde tohum ekimi ilkbaharda yapılırken coğrafi sınırda ekim ocak ayının sonuna doğru gerçekleştirilir. Bu ekim takvimi, Adana Karpuzunun daha erken hasat edilmesine imkân verir.
Erken pazara arz
Ürün, diğer karpuzlardan önce pazarda bulunabilmesiyle tanınır. Sicilde bu erkencilik, bölgede uzun yıllardır sürdürülen karpuz yetiştiriciliğinden kazanılan deneyimle birlikte ürünün ününün dayanakları arasında gösterilir.
Yetiştiricilik nasıl yapılır?
Çeşit seçimi ve yetiştirme yolları
Coğrafi sınırda kullanılan tohumluğun büyük bölümü, Fusarium oxysporum f. sp. niveum (Smith) Hans kaynaklı solgunluk hastalığının verdiği zararın artması sonucunda F1 hibrit çeşitlerden oluşur. Üretim, örtü altında veya açık alanda doğrudan tohum ekimi ya da fide dikimiyle yürütülür.
Toprak hazırlığı ve doğrudan ekim
Toprak hazırlığı sonbaharda başlar; ağustos-ekim aylarında, sonbahar yağışlarından önce yanmış ahır gübresi eklenerek derin sürüm yapılır ve dip kazanla sert tabaka kırılır. Toprak daha sonra kültivatör veya diskaro ile işlenerek keseklerden arındırılır; ocak-şubat dönemindeki ikinci işlemede taban gübresi verilir ve toprak ekime hazırlanır.
Ekimden 15 gün önce toprak yanmış ahır gübresi eklenerek 15-20 cm derinlikte işlenir ve organik ile inorganik maddece zenginleştirilir. Pulluk veya domuz burnuyla 150-300 cm aralıklı çiziler açılır; tümseklerde 50-75 cm sıra üzeri mesafeyle çukurlar hazırlanır ve ocak ayında her çukura 3-4 tohum ekilir.
Aşılı ve aşısız fide üretimi
Toprak ve kök hastalıklarına karşı dayanıklılığı artırmak amacıyla aşılı fide kullanılabilir. Aşılı fideler, kabak (Cucurbita) anaçları üzerine karpuz bitkilerinin aşılanmasıyla elde edilir; dikim ve sonraki yetiştirme sırasında aşı noktasının toprakla teması önem taşır.
Aşılı bitkiler güçlü gelişim gösterir; bir dekar için 270-320 aşılı fide yeterli kabul edilir ve fide sayısında çeşidin ve toprağın özellikleri dikkate alınır. Fideler kışın 3/2 torf ve 3/1 vermiculite, yazın ise 3/2 torf ve 3/1 vermiculite+perlit karışımında yetiştirilir; vermiculite su tutma kapasitesini ayarlar, perlit havalanmayı sağlar ve nemi muhafaza eder.
Hazırlanan yetiştirme ortamı 150’lik 57 cc veya 96’lık 75 cc hacimli viyollere doldurulur ve tohumlar ekilir. Tohumlar çimlenmeyi hızlandırmak için %95 nemde, 22-24 °C’de 4-5 gün karanlık çimlenme odasında bekletilir; çimlenme tamamlanınca 20-22 °C’deki seralara alınır.
Aşılı fide üretiminde kalemler 20-21 günde, anaçlar 15-16 günde yetiştirilir; aşılama sonrasında fideler sarı ışıklı, 20-22 °C sıcaklık ve %95 nemdeki yoğun bakım odasında bir hafta tutulur. Fideler daha sonra 20-22 °C’deki seralara alınır ve serada 25-30 gün sonunda dikime hazır hâle gelir; aşısız fide üretiminde viyole ekimden fide aşamasına kadar süre 55-60 gündür.
Gübreleme ve örtü altı tesisinin kurulması
Tohum ekimi veya fide dikiminden önce dekara 3-5 ton yanmış ahır gübresi serpme olarak verilir ve toprağa 20-25 cm derinlikte karıştırılır; kireç oranının yüksek olduğu topraklarda buna dekara 30 kg toz kükürt eklenir. Ara çapa ve sulama öncesinde verilen gübreler hemen toprağa karıştırılır veya sulanır.
Örtü altı üretimde tüneller hâkim rüzgâra paralel hazırlanır; genel tünel ölçüleri 12-14 m uzunluk, 100-120 cm genişlik ve 50-60 cm yüksekliktir. Tüneller, yerden 15-20 cm yükseltilmiş seddeler üzerine kurulur; iki tünel arasında dıştan dışa 80 cm mesafe bırakılarak bitkiler arasında 2 m mesafe korunur.
Tünel ortasında 60-70 cm aralıklarla ocaklar açılır; önceden çiftlik ve taban gübresi verilmemişse her ocağa bir kürek çiftlik gübresi ile dekara 50 kg 15.15.15 oranında kompoze gübre karşılığı gelecek biçimde gübre ilave edilerek karıştırılır. Tünel iskeletinde çoğunlukla 4-6 mm demir çubuk kullanılır; yarım ay biçimindeki çubukların her ucu 15-20 cm toprağa girecek şekilde çakılır, çubuklar 1-2 m aralıkla dikilir ve bir tünelde 7-13 çubuk bulunur.
Örtü malzemesi olarak 0,02-0,05 mm veya 0,10 mm kalınlığında plastik kullanılır; plastik genişliği alçak ya da yüksek tünele göre 2,2-6,5 m arasında değişir. 12 m’lik alçak tünel için 13,5 m naylon kullanılır; beyaz plastik malç ve çift kat tünel uygulaması soğuktan korunmaya ve erkenciliğe katkı sağlar.
Sulama yönetimi
Sulama, bitkinin gelişme dönemleri dikkate alınarak yapılır; dikimde can suyu verildikten sonra çiçeklenmeye kadar su gereksinimi düşüktür ve kurak yıllarda az miktarda su verilebilir. Bu dönemde aşırı su çiçeklenmeyi geciktirdiğinden sulama tünel içinde azar azar veya tüneller arasında yağmurlama ya da salma yöntemleriyle uygulanır.
Çiçeklenme ile birlikte su ihtiyacı artar ve meyvenin irileşme-olgunlaşma aşamasında en yüksek düzeye ulaşır; bu nedenle sulama dikkatli ve kontrollü yürütülür. Fazla sulama meyve tutumunu azaltabildiğinden su azar azar ve sık verilir; örtü altı sera üretiminde damla veya yüzey sulama uygulanır ve hasada yakın dönemde sulama kesilir.
Hasat olgunluğu nasıl anlaşılır?
Hasat, meyve sapına bağlı kulakçıklar kuruduğunda, meyve sapı inceldiğinde ve kabuk olgunluk parlaklığına ulaştığında elle yapılır. Karpuzların hasat, depolama ve taşıma sırasında zedelenmemesi gerekir.
Yetiştirme ve muhafaza süreleri
Fide gelişim takvimi
Tohumların çimlenmesi, %95 nem ve 22-24 °C sıcaklıktaki çimlenme odasında 4-5 gün karanlıkta bekletilerek hızlandırılır. Aşılı fideler serada 25-30 gün yetiştirildiğinde dikime hazır olur; aşısız fide üretiminde viyole ekimden fide aşamasına kadar yetişme süresi 55-60 gündür.
Muhafaza ve raf ömrü
Karpuzlar karanlık, serin ve kuru depolarda muhafaza edilir; üst üste fazla konmadan ve depoda uzun süre bekletilmeden tüketiciye sunulur. Raf ömrü; fide çeşidi, aşılama kalitesi, tarladaki bakım ve muhafaza koşullarına bağlı olarak değişmekle birlikte ortalama 15 ila 30 gündür.
Coğrafi sınırla bağı nedir?
Adana Karpuzunun coğrafi sınırı Adana ili ile Mersin ili Tarsus ilçesidir. Ürünün kendine has özellikleri bu sınırın iklim ve toprak özellikleriyle ilişkilendirilir; kumlu toprakta alçak tünel yetiştiriciliği de kendine özgü lezzet niteliğini oluşturur.
Coğrafi sınırda uzun yıllardır Citrillus lanatus türü bitkilerin tohumla ekilmesi veya fideyle dikilmesi yoluyla yapılan yetiştiricilik, ürünün diğer karpuzlardan önce pazarda bulunmasını sağlar. Bu nedenle Adana Karpuzunun bütün üretim aşamalarının belirtilen coğrafi sınır içinde gerçekleşmesi zorunludur.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Adana Karpuzu, 512 numarayla mahreç işareti olarak 28 Temmuz 2020 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 12 Haziran 2017 tarihinden itibaren korunmak üzere kayda alınmıştır.
Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde “Adana Karpuzu” ibaresi ile mahreç işareti amblemi yer alır. Bu kullanım ürün veya ambalaj üzerinde mümkün değilse ibare ve amblem, işletmede kolayca görülebilecek biçimde bulundurulur.
Denetim, Yüreğir Ziraat Odası koordinatörlüğünde; Yüreğir Belediyesi, Adana Ticaret Odası, Adana İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Mersin İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Yüreğir Ziraat Odasından birer temsilcinin katıldığı beş kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Denetim mercii, her yıl yetiştirme ve hasat dönemlerinde iki kez toplanır; kullanılan bitki türünü, üretim metoduna uygunluğu, amblem kullanımını ve pazardaki ürünlerin coğrafi sınırda yetiştirilip yetiştirilmediğini kontrol eder.
Denetim mercii rutin kontrollerin yanı sıra şikâyet üzerine de denetim yapabilir; denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan, ayrıca uzman gerçek ya da tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren Yüreğir Ziraat Odası ise işaretten doğan hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.