Coğrafi işaretli ürün · Adıyaman
Besni’nin çekirdekli kurutmalık üzümü, altın sarısına yakın kehribar renkli kuru tanesiyle ayırt edilir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Adıyaman Besni Üzümü nedir?
Adıyaman Besni Üzümü, Besni üzüm çeşidinden elde edilen çekirdekli kurutmalık bir üzümdür.
Ürün yaş olarak da piyasaya sunulabilse de üretimin büyük çoğunluğu kuru üzüm olarak değerlendirilir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yaş tanenin biçimi ve dokusu
Yaş taneler iri, homojen, orta uzunlukta ve kısa oval, başka bir ifadeyle ters yumurtamsı şekillidir. Tane alanı 347,11 ± 65,59 mm², uzunluğu 21,02 ± 2,24 mm; kabuk kalınlığı ise 116,02 ± 17,51 µ olarak kayıtlıdır.
Çekirdek, sap ve sürgün özellikleri
Taneler 2-3 çekirdeklidir; tane sapı 7,74 ± 1,23 mm uzunluğundadır ve sapın salkımdan kopma kuvveti 0,13 ± 0,06 kg’dır. Çiçekler erdişidir ve salkımlar yazlık sürgünlerin 3-4 boğumunda oluşur.
Kuru üzümün renk ve bileşimi
Kurutulmuş ürün altın sarısına yakın kehribar renktedir; kuru madde değeri %82,40 ± 0,01 Brix’tir. Sakkaroz oranı %2,74 ± 0,02, fruktoz oranı %46,91 ± 0,01 ve glikoz oranı %50,35 ± 0,01 olarak belirtilir.
Kuru üründe kül içeriği %2,58 ± 0,01 g/100g, pH 4,41 ± 0,01, titrasyon asitliği %0,47 ± 0,01 ve antiradikal kapasitesi 32,26 ± 0,01 mM Troloks’tur. Yaş meyvenin eti çok yüksek sertliktedir; renksiz, susuz ve aromasız olarak tanımlanır.
Yetiştirme ve kurutma nasıl yapılır?
Çoğaltma ve anaç seçimi
Üzüm geçmişte odun çelikleriyle çoğaltılmış, filoksera zararının artmasıyla Amerikan asma anaçları üzerine aşılanarak çoğaltma uygulanmıştır. Yeni bağlarda aşılı fidan kullanılır ya da anaç 2-3 yıl yetiştirildikten sonra üzerine aşı yapılarak çeşit çoğaltılır.
Sicil, taban suyunun düşük, yıllık yağışın yaklaşık 623 mm olduğu ve sulama yapılmayan bağlarda kuraklığa orta derecede toleranslı anaçların seçilmesini öngörür. Bağların yaklaşık %50’si Amerikan asma anaçları üzerine aşılı, yaklaşık %50’si ise odun çelikleriyle çoğaltılmıştır; bağların ortalama yaşı 20-25’tir.
Serpene terbiye ve bağ bakımı
Üzüm, ilçede serpene adı verilen terbiye şekliyle yetiştirilir. Serpene sisteminde omcanın yerden 80-100 cm yüksekliğe kadar dal ve kol oluşturmasına izin verilmez; gövde istenen yüksekliğe eriştiğinde tek kol oluşturulur.
Yerden 80-100 cm yükseklikteki kol, Y veya V biçimli tahta çubuklar ve benzeri gereçlerle en az 3, en çok 5 noktadan desteklenir. Kış budamasında çubuklar yarı uzun veya kısa budanır; bağlarda genellikle susuz bağcılık yapılırken sulanan az sayıdaki bağda damla sulama kullanılır ve yıllık gübrelemede küçükbaş hayvan çiftlik gübresi tercih edilir.
Asma odun külüyle kurutma
Bu yöntemde 30 litrelik kazanda 20 litre su ile 400 ml asma odunu külü karıştırılır ve 2 saat kaynatılır. Karışım 40-45 dakika dinlendirilir; kül dibe çöktükten sonra küllü su ayrılır ve içine 200 ml saf zeytinyağı veya keçi sütünden elde edilmiş eritilmiş tereyağından 200 ml eklenir.
Tanelenmiş üzümler elekle yağlı küllü suya batırılıp çıkarılır ve kuruması için sergilere serilir. Bu kurutma yöntemi, sicilde yer verilen iki geleneksel kurutma seçeneğinden biridir.
Saf zeytinyağıyla kurutma
İkinci geleneksel yöntemde 30 litrelik kazana 20 litre saf zeytinyağı konur. Tanelenmiş üzümler elekle zeytinyağına batırılıp çıkarılır, ardından kuruması için sergilere serilir.
Ürün, kalite kaybını önlemek amacıyla hasattan hemen sonra bağlardaki yer sergilerinde kurutulur. Besni’nin rakım ve yağış koşulları, kuru üzümün %82,40 ± 0,01 Brix kuru madde düzeyine 7-10 günde ulaşmasıyla ilişkilendirilir.
Taneleme, potasa eriyiği ve ambalajlama
Kurutma öncesinde salkımlar tanelenir; çürük, hastalıklı, normalden küçük ve rengi bozuk taneler ayrılır. Adıyaman Besni Üzümü, diğer kuru üzümlerden farklı olarak potasa eriyiğine salkım hâlindeyken değil, tanelerine ayrıldıktan sonra batırılır.
Potasa eriyiği %0,1 zeytinyağı, %5 potasyum karbonat (K2CO3) ve su içerir; kullanılan zeytinyağının asitliği %2-3 olmalıdır. Karışım, 15-17 °C’de soğuk daldırma yöntemiyle hazırlanır; bu işlem tanelerin çatlamasını ve hasat sonrasındaki su kaybına bağlı büzüşmesini önler.
Ambalajların ürünü nem, ışık, toz, mikroflora, yabancı koku ile böcek ve fare gibi haşerelerden koruması gerekir. Ürün, 5 ve 10 kg’lık karton kutularda jelatin poşetlerle; perakende tüketim için ise polietilen, polipropilen veya kaplanmış karton kutularla ambalajlanabilir.
Hasat ve piyasaya arz nasıl gerçekleşir?
Hasat dönemi ve yöntemi
Hasat ağustos ayının ikinci haftasından sonra başlar ve eylülün ikinci haftasına kadar sürer. Üzümler, bağ makası kullanılarak elle hasat edilir.
Piyasaya arz
Üretilen üzümün büyük çoğunluğu kuru üzüm olarak piyasaya sunulur. Yaş üzüm olarak piyasaya arz da mümkündür.
Yetişme ve muhafaza koşulları nelerdir?
Fenolojik takvim
Kış gözleri nisanın birinci ve ikinci haftasında uyanır, tam çiçeklenme mayıs ortasında, ikinci ve üçüncü haftalarda gerçekleşir. Ben düşme temmuzun dördüncü haftasında görülür; meyve olgunluğu ise ağustosun 10-25. günleri arasındadır ve çeşit orta geçci grupta yer alır.
Muhafaza koşulları
Kuru üzüm doğrudan güneş ışığı almayan, nemsiz ve serin yerde muhafaza edilmelidir. Kurutma öncesi taneleme ve kusurlu tanelerin ayrılması, sicilde kuru üzümün muhafaza süresini artıran bir işlem olarak açıklanır.
Coğrafi sınırla bağı nedir?
Tescilli coğrafi sınır
Coğrafi sınır, Adıyaman ili Besni ilçesinin Suvarlı, Çorak, Karalar, Yayıklı, Sarıyaprak, Pınarbaşı, Beşkoz, Burunçayır ve Oyalı köylerinden oluşur. Menşe adıyla korunan ürünün yetiştiriciliği ve kurutma karakteri bu sınırdaki bağ alanlarıyla ilişkilendirilir.
Sıcaklık, toprak ve renk ilişkisi
Üzümün yetiştiği alanlarda etkili sıcaklık toplamı 2733-3155 gün°C’dir; tam çiçeklenme için 571-610 gün°C, ben düşme için 2203-2489 gün°C gereksinimi belirtilir. Besni bağlarının ortalama toprağı tınlı-killi yapıdadır; kireç oranı %1-10, organik madde oranı %1-2, pH değeri 7,4-8,4’tür ve alanlar tuzsuzdur.
Bölge bağlarındaki potasyum içeriği 40-200 K2O kg/da, fosfor içeriği ise 4-12 P2O5 olarak kaydedilmiştir. Bu toprak ve topografya özellikleri, yaş üzümün yeşil-sarı; kuru üzümün ise altın sarısına yakın kehribar renk kazanmasıyla ilişkilendirilir.
Rakım, yağış ve bağda kurutma
Sicilin coğrafi ilişki açıklamasında Besni ilçesinin rakımı 1050 m, yıllık yağış toplamı ise 565 mm olarak verilir. Aynı açıklama, bu koşulları kuru üzümün şekerli tadı ve kuru maddeye ulaşma hızıyla ilişkilendirir.
Kurutmanın hasattan hemen sonra bağlardaki yer sergilerinde yapılması, ürünün tescilli üretim yönteminin coğrafi sınırla doğrudan ilişkili aşamasıdır. Bölgenin yüksek yaz sıcaklığı ve düşük nem oranı, kurutma hızının artması ve kalitenin korunmasıyla ilişkilendirilir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
Adıyaman Besni Üzümü, 357 numarayla 8 Haziran 2018 tarihinde menşe adı olarak tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 18 Ağustos 2017 tarihinden itibaren korunmak üzere tescil edilmiştir; sicilde 2 Ağustos 2021 tarihli ve 106 sayılı Bülten’de yayımlanan değişiklik ilanı da yer alır.
Coğrafi işareti taşıyan ürün ambalajında, sicilde örneği verilen Adıyaman Besni Üzümü etiketinin kullanılması öngörülür. Tescil ettiren Besni Belediyesi’dir.
Denetim mercii ve sıklığı
Denetimler, Besni Belediyesi koordinatörlüğünde; Besni İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, Besni Ziraat Odası ve Besni Belediyesinden konuda uzman en az üç kişinin katılımıyla oluşan denetim mercii tarafından yürütülür. Denetim mercii yılda en az bir kez düzenli denetim yapar; şikâyet üzerine veya ihtiyaç hâlinde her zaman denetim gerçekleştirebilir.
Denetim raporları 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulur. Denetim mercii, denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ve uzman kişilerden yararlanabilir ya da hizmet satın alabilir; ayrıca hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.
Kurumların denetim görevleri
Besni İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, toprak analizleri, serpene terbiye sisteminin tekniğe uygunluğu, hastalık ve zararlı kontrolleri ile hasat sonrası aşamaların kontrollerinden sorumludur. Besni Ziraat Odası, hasat zamanının belirlenmesi, kurutma öncesinde kusurlu tanelerin ayrılması ve potasa eriyiğinin doğru konsantrasyonlarda hazırlanmasına ilişkin kontrolleri yürütür.
Besni Belediyesi, ürünün tanım ve ayırt edici özelliklerini taşıyıp taşımadığını denetler ve gerektiğinde analiz yaptırır.