Coğrafi işaretli ürün · Adıyaman
Adıyaman’ın Besni yöresinde yetiştirilen çekirdekli Besni üzümünün kurutulmasıyla elde edilir. Altın sarısına yakın kehribar rengi ve taneler ayrıldıktan sonra uygulanan kurutma hazırlığı, ürünün belirgin özellikleridir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Adıyaman Besni Üzümü nedir?
Adıyaman Besni Üzümü, çekirdekli kurutmalık bir üzüm olup besni üzüm çeşidinden elde edilir.
Yağış Miktarı ve Rakım: Adıyaman Besni Üzümüne ayırt edici özellik kazandıran temel nedenlerden biri bölgenin rakımı ve yağış rejimidir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Tane sapı kısa (7,74 ± 1,23 mm) olup sapın salkımdan kopması çok kolay (0,13 ± 0,06 kg), 2–3 çekirdeklidir.
Ben düşme ise temmuz ayının 4. haftası içinde gerçekleşir.
Adıyaman Besni Üzümünün olgunlaşması sadece sıcaklığa değil bu sıcaklığın belirli dönemlerde belirli düzeyde olmasına bağlıdır.
Adıyaman Besni Üzümünün yetiştirildiği bölgelerde Etkili Sıcaklık Toplamı (EST) 2733–3155 gün°C’dir.
Bu sayede Adıyaman Besni Üzümünün fenolojik değişim safhaları için en uygun dönem aralığı oluşur.
Biçim ve ölçüler
Taneler iri (347,11 ± 65,59 mm²), homojen, orta uzunlukta (21,02 ± 2,24 mm), kısa oval (ters yumurtamsı) şekillidir.
Sarı renk
Kabuk ince (116,02 ± 17,51 µ) ve yeşil-sarı renktedir.
Bitki ve meyve özellikleri
Meyve eti sertliği çok yüksek (1,51 ± 0,33) olup renksiz, susuz ve aromasızdır.
Çiçekleri erdişi olup salkımları yazlık sürgünlerin 3–4 boğumlarında oluşur.
Fenolojik Özellikleri: Kış gözleri nisan ayının 1.-2. haftası uyanmakta olup tam çiçeklenme zamanı mayıs ayının ortasına (2.-3. haftasına) denk gelir.
Ağustos ayının 10.-25. günleri arasına denk gelen meyve olgunluğu ile orta geçci grubunda yer alır.
Tam çiçeklenme döneminde 571–610 gün°C, ben düşme döneminde ise 2203–2489 gün°C’lik EST isteğine sahiptir.
Doku, renk ve tat özellikleri
Kuru üzümün rengi altın sarısına yakın kehribardır. Kuru ürüne ait bileşim ve analiz değerleri aşağıdaki tabloda yer alır.
Kuru Adıyaman Besni Üzümünün özellikleri
Sicilin 2. sayfasındaki kuru üzüm özellikleridir; yaş üzüm ve toprak ölçüleriyle karıştırılmamalıdır.
Tabloyu görüntüle · 8 kayıt
Sicilin 2. sayfasındaki kuru üzüm özellikleridir; yaş üzüm ve toprak ölçüleriyle karıştırılmamalıdır.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Sicil değeri |
|---|---|
| Kuru madde | %82,40 ± 0,01 Brix |
| Sakkaroz | %2,74 ± 0,02 |
| Fruktoz | %46,91 ± 0,01 |
| Glikoz | %50,35 ± 0,01 |
| Kül içeriği | %2,58 ± 0,01 g/100g |
| pH | 4,41 ± 0,01 |
| Titrasyon asitliği | %0,47±0,01 |
| Antiradikal kapasitesi | 32,26 ± 0,01 mM Troloks |
Bölge topografik yapısından da kaynaklanan kireçli (%1–10) düşük organik madde kapsamına (%1–2) sahip, hafif alkali (pH 7,4–8,4) ve tuzsuz alanlarda yetiştirilen Adıyaman Besni Üzümü yaş halde iken yeşil-sarı renkte, kurutulduğunda ise diğer kuru üzümlerden kolayca ayırt edilebilecek şekilde altın sarısına yakın kehribar rengindedir.
Besni çeşidi
Bölge bağlarının potasyum içeriği 40–200 K2O kg/da, fosfor içeriği 4–12 P2O5 olarak verilir. Sicil, bu toprak özelliklerini kuru üzümün kül miktarı ve hafif asidik aromasıyla ilişkilendirir. Ürünün ortalama kül miktarı %2,58 ± 0,01 g/100 g, pH değeri 4,41 ± 0,01 ve titrasyon asitliği %0,47 ± 0,01’dir.
Nasıl yetiştirilir ve kurutulur?
Sicilde 1050 m rakım ve 565 mm yıllık yağış, kurutma koşulları ve ürünün şekerli tadıyla ilişkilendirilir. Kuru üzümde sakkaroz %2,74 ± 0,02, glikoz %50,35 ± 0,01 ve fruktoz %46,91 ± 0,01 olarak verilir. %82,40 ± 0,01 Brix kuru madde düzeyine 7–10 günde ulaşılır.
Yetiştiricilik ve kurutma kapsamı
Adıyaman Besni Üzümü ilçede geçmişte odun çelikleri ile çoğaltılırken, son yıllarda ülkemizde ve bölgede yaygın olarak görülen filoksera zararlısının bağlara verdiği zararın artması sonucunda Amerikan asma anaçları üzerine aşılanarak çoğaltılır. Yeni kurulan bağlarda üreticiler ya fidan temin ederken aşılı olmasına özen göstermekte ya da önce anacı 2–3 yıl yetiştirip üzerine aşı yaparak çeşidi çoğaltmaktadır.
Bölgede taban suyu seviyesinin düşük olması, bölgeye düşen yağışın yıllık 623 mm dolaylarında olması ve bağlarda sulama yapılmaması, bölgede tercih edilen asma anaçlarının kuraklığa orta derecede tolerans gösteren anaçlar arasından seçilmesini zorunlu kılar. Yetiştiricilik tekniği açısından önemli olan bu anaç tercihi aynı zamanda bölgede üretilen Adıyaman Besni Üzümünün kurutulması sırasında besin içeriği kaybını önlemesi yönünden de avantaj sağlar.
Asma yetiştiriciliği
Adıyaman Besni Üzümünün yetiştirildiği bağlar ortalama 20–25 yaşında ve yaklaşık %50’si Amerikan asma anaçları üzerine aşılı %50’si ise odun çelikleri ile çoğaltılarak oluşturulmuştur. Adıyaman Besni Üzümü ilçede “serpene” adı verilen özel bir terbiye şeklinde yetiştirilir. Bu terbiye şekli Güneydoğu Anadolu Bölgesinin bağcılık yapılan diğer bazı yörelerinde kısmen görülmekte ise de, Adıyaman Besni Üzümü ile özdeşleşmiştir ve üzümün bölgede yüksek verim ve kalitede yetiştirilmesini sağlar.
Serpene terbiye şeklinde omcalar; yerden 80–100 cm yüksekliğe kadar dal ve kol oluşturmasına izin verilmez, omcanın gövdesi istenilen yüksekliğe eriştiğinde tek kol oluşturulur. Yerden 80–100 cm yükseklikte oluşturulan kol, ucuna “Y” veya “V” şekli verilmiş tahta çubuklar ve benzeri gereçlerle en az 3 en çok 5 noktadan desteklenir.
Yetiştiricilik ve kurutma işlemleri
Kol üzerinde; yüksek terbiye şekillerinden tek kollu kordonda olduğu gibi başlar (iki yaşlı dallar) yer alır ve başların üzerinde çubuklar (bir yaşlı dallar) bulunur. Kış budaması yapılırken çubuklar yarı uzun ya da kısa olarak budanır. İlçede genellikle susuz bağcılık yapılır ve sulanan az sayıdaki bağlarda da damla sulama sistemi kullanılır.
Bölge bağlarında yıllık gübrelemede küçükbaş hayvandan elde edilen çiftlik gübresi tercih edilir.
Hasat ve kurutma
Adıyaman Besni Üzümünün hasadı ağustos ayının ikinci haftasından sonra başlar ve eylülün ikinci haftasına kadar devam eder. Hasat eski yöntemlerle bağ makası kullanılarak elle yapılır. Kurutma işlemi, aşağıdaki iki geleneksel yöntemle de yapılabilir.
Asma odun külüyle kurutma
30 litrelik kazanda, 20 litre su ve 400 ml asma odununun külü karıştırılarak 2 saat kaynatıldıktan sonra ateşten alınır. 40–45 dakika dinlendirilip külün dibe çökmesinden sonra su ile kül parçaları ayrılarak oluşan küllü suyu alınır, ayrı bir kazana koyulur. Üzerine 200 ml saf zeytinyağı veya keçi sütünden elde edilen eritilmiş tereyağından 200 ml ilave edilir.
Tanelenmiş olan üzümler eleğe konularak yağlı küllü su kabının içine batırılıp çıkarıldıktan sonra kuruması için sergilere serilir.
Saf zeytinyağıyla kurutma
30 litrelik kazana 20 litre saf zeytinyağı konur. Kurutulması için tanelenmiş olan üzümler eleğe koyularak saf zeytinyağlı kabın içine batırılıp çıkarıldıktan sonra kuruması için sergilere serilir. Adıyaman Besni Üzümü, ürünün kalite kaybına yol açmaması için hasattan hemen sonra bağlarda yer sergilerinde kurutulur. Kurutma işleminin bağlarda yapılması taşıma sırasında ürünlerin hasar görmesini önler.
Bölgenin yaz sıcaklığının yüksek ve nem oranının az olması, kurutma hızını artırarak kalitenin korunmasını sağlar. Üzümlerin kurutulması hasattan sonra sergi yerlerine getirilen salkımların önce tanelenmesi, daha sonra da potasa eriyiğine batırılması usulüne dayanır. Ülkemizde üretilen diğer kuru üzümler potasa eriyiğine tanelenmeden salkımı ile batırılırken Adıyaman Besni Üzümü tanelerine ayrılıp daha sonra potasa eriyiğine batırılır.
Bu sayede çürük, hastalıklı, normalden küçük, rengi bozuk taneler önden ayrılır ve kuru üzüm kalitesinin artması sağlanır. Adıyaman Besni Üzümünün üretiminde kullanılan potasa eriyiği %0,1 zeytinyağı, %5 potasyum karbonat (K2CO3) ve su içerir. Potasa eriyiğinde kullanılan zeytinyağının asitliği %2–3 olmalıdır. Karışım soğuk daldırma yöntemine göre (15–17 °C sıcaklıkta) hazırlanır. Böylece tanelerin çatlaması veya hasadı takiben su kaybına bağlı büzüşmesi önlenir.
Bu yönüyle Adıyaman Besni üzümü kendine özgü işleme tekniğine sahiptir.
Ambalajlama işlemi
Adıyaman Besni Üzümü beş ve on kilogramlık karton kutularda jelatin poşetlerle ambalajlandığı gibi parakende tüketim için polietilen, polipropilen veya kaplanmış karton kutularla da ambalajlanabilir.
Muhafaza özellikleri
Üretilen Adıyaman Besni Üzümünün büyük çoğunluğu kuru üzüm olarak piyasaya sunulmakla beraber yaş olarak da piyasaya sunulabilir.
Nasıl muhafaza edilir?
Bu işlem kuru üzümün muhafaza süresinin de artmasını sağlar. Adıyaman Besni Üzümlerinin muhafaza edildiği ambalajların; ürünü nemden, ışıktan, tozdan, mikrofloradan, yabancı kokudan, böcek ve fare gibi haşerelerden koruması gerekir. Adıyaman Besni Üzümü doğrudan güneş ışığı almayan, nemsiz ve serin yerde muhafaza edilmelidir.
Yöresiyle bağı nedir?
Toprak Yapısı: Besni ilçesinde bağcılık yapılan alanların ortalama toprak özellikleri tınlı- killi yapıdadır. Yağış Miktarı ve Rakım: Adıyaman Besni Üzümüne ayırt edici özellik kazandıran temel nedenlerden biri bölgenin rakımı ve yağış rejimidir.
Bununla birlikte ilçede bağların kurulduğu arazilerin taban suyu seviyelerinin düşük olmasından dolayı, yaş üzümde bulunan kuru madde düzeyi, kuru üzümde arzu edilen kuru madde düzeyine daha yakın olur.
Tescil ve denetim bilgileri
Adıyaman Besni Üzümü coğrafi işaretini taşıyan etiket, ürün ambalajında kullanılır.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
357 tescil numaralı Adıyaman Besni Üzümü menşe adı olarak 8 Haziran 2018 tarihinde tescil edilmiştir.
Denetim düzeni
Denetimler; Besni Belediyesinin koordinatörlüğünde ve Besni İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, Besni Ziraat Odası ile Besni Belediyesinden konuda uzman en az üç kişinin katılımıyla oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetim mercii yılda en az bir defa düzenli olarak ayrıca şikâyet üzerine ve ihtiyaç duyulduğunda her zaman denetim yapabilir. Yapılan denetimler 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca raporlanarak Türk Patent Ve Marka Kurumuna sunulur.
Denetim merciinde yer alan kurumların görev ve sorumlulukları aşağıdaki gibidir. Adıyaman Besni Üzümü yetiştirilen alanların toprak analizlerinin yapılması ve yetiştiriciliğin uygun toprak özelliğinde sağlanması. Adıyaman Besni Üzümü yetiştirilmesinde serpene terbiye şeklinin tekniğine uygun biçimde yapılmasının sağlanması. Hastalık ve zararlı kontrolleri yapılarak kalite kayıplarının önlenmesi. 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda Ve Yem Kanunu ve ilgili diğer yasal düzenlemeler kapsamında hasat sonrası aşamaların kontrollerinin yapılması.
Denetim düzeni · 2
Adıyaman Besni Üzümü hasat zamanının belirlenerek hasatın gerçekleşmesinin sağlanması. Adıyaman Besni Üzümünün kurutma işlemlerinden önce tanelenmesi sırasında kalitenin korunması için çürük, hastalıklı, normalden küçük, rengi bozuk tanelerin ayrılmasının sağlanması. Kurutma öncesi yapılan potasa eriyiğine batırma işleminde kullanılan potasa eriyiği çözeltisinin doğru konsantrasyonlarla hazırlanmasının sağlanması. Adıyaman Besni Üzümünün “Ürünün Tanımı ve Ayırt Edici Özellikleri” kısmında belirtilen özellikleri taşıyıp taşımadığının denetlenmesi ve gerektiğinde analiz yaptırılması.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim mercii hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
