Coğrafi işaretli ürün · Erzurum
Oltu Taşı, Erzurum’un Oltu ilçesinde çıkarılan, çoğunlukla siyah renkli ve el işçiliğiyle takı ve süs eşyalarına dönüştürülen doğal taştır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Oltu Taşı nedir?
Oltu Taşı, Erzurum’un Oltu ilçesinde çıkarılan ve işlenerek tespih, takı ve süs eşyalarında kullanılan doğal taştır. Genellikle siyah renklidir; yer altında yumuşak olan yapısı havayla temas ettikçe sertleşir. Sicilde oluşumu, fosil galerileri içinde bulunan sedimenter teşekküllerle açıklanır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Doğal taşın renk ve sertleşmesi
Oltu Taşı genellikle siyah, bazen kahverengi ve nadiren gri veya yeşil renklidir. Yer altında yumuşak olan taş, havayla temas ederek sertleşir. İşlenmiş yüzey kullanıldıkça parlaklık kazanır.
İşlenebilirlik ve el işçiliği
Taş kolay işlenebilir yapısıyla tespih, takı ve süs eşyalarında kullanılır. Ham taşın seçilmesi, yontulması ve parlatılması el işçiliği gerektirir. Tespih ve takılardaki biçim ile ip delikleri simetrik ve keskin kenarlıdır.
Fiziksel ve kimyasal özellikler
Fiziksel ve kimyasal özellikler için sicilde verilen özellikler ve ölçü birimleri aşağıdaki tabloda yer alır.
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan fiziksel ve kimyasal özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Yataklanma ve mikroskop incelemesi
Oltu Taşı, Neojen yaşlı birimlerde sicilde “marıngrozu” olarak yazılan 70–80 cm kalınlığındaki tabaka içinde mercekler hâlinde bulunur. Mercekler en çok birkaç cm kalınlığında olup yatayda birkaç metre uzanır; marın-kil tabakalarının çatallanma, kıvrılma ve kırılmalarından söz edilir. Galerilerde bitki ve ağaç fosillerine rastlanır.
Az miktarda damarlı olması nedeniyle yüzeyi bütünüyle pürüzsüz değildir. Belge, elle temasta kadifemsi his ve zımpara kâğıdına sürüldüğünde kahverengi toz bırakma özelliklerini belirtir; kolay çatlayıp kırılmadığını ve uzun süre dayandığını ifade eder.
Sicil, hava gazında alevle yanıp kül bıraktığını, yanma sırasında aniden soğutulunca camlaştığını ve sürtünmeyle elektriklenerek hafif cisimleri çektiğini anlatır. Parlatılmış kesitin mikroskop incelemesinde “Linyit”, “Kil Plajları”, “Prit taneleri” ve “Reçine Emrenyasyonu” yazımları kullanılır; bunlar yeni madde adlarına dönüştürülmemiştir.
Sertlik kaynakta “Mors” cetvelinde 3, özgül ağırlık 1,26 ve yoğunluk ayrıca 1,5 gr/cm³ olarak verilir. Karbon oranı analiz anlatımında %77,95, genel özelliklerde %78’dir. Hidrojen satırındaki “0,6.72” gibi sıra dışı kaynak yazımları da yorumlanmadan korunmuştur.
Oltu Taşı Nasıl Çıkarılır ve İşlenir?
Hazırlama işlemleri
Galeri denilen küçük ocaklardan insan emeği ile güçlükle çıkarılan Oltu Taşı, ustalar tarafından teneke ölçeği veya kilo ile satın alınır. Satın alınan taşlar, hava ile temas edip sertleşmemesi için kullanılacağı zamana kadar tekrar toprağa gömülerek sertleşmesi engellenir.
Oltu Taşı yapılacak tespih, takı veya benzer ürün çeşitlerinin büyüklük ve şekillerine göre usta tarafından taşın içindeki yabancı maddeler ve çatlaklar da göz önünde tutularak büyük bir ustalıkla seçilir. Seçilen Oltu Taşı keserle ağaç kütük üzerinde, yaklaşık olarak küçük kare prizma ve dikdörtgen prizma şeklinde kırılır.
Üretimde dikkat edilen noktalar
Kırma işlemi ustalık gerektiren önemli bir adım olup kırmalarda fazla fire verilmemesine dikkat edilir. İşlem için kırılan Oltu Taşı daha sonra özel olarak yapılan çelik bıçakla, taşın keskin köşeleri yontularak işlenebilecek duruma getirilir. Kırılan taşlar yapım sırası gelene kadar yine çatlamaması ve hava ile temas etmemesi için bir torba içerisinde nemli olarak toprağa gömülür. Oltu Taşı’nın kullanıma sunulmadan önceki son aşaması, cilalama (parlatma) aşamasıdır. Oltu Taşını cilalama işleminde aşağıdaki araç ve gereçler kullanılmaktadır.
Polisaj makinesi
Taşı parlatmak için kullanılan keçeli, elektrik motoru olan makinedir.
Odun kömürü
Çırtı ağacının yakılmasından elde edilir.
Tebeşir özellikleri
Tebeşir toz haline getirilerek cila (parlatma) işleminde kullanılır.
Yağ özellikleri
Bazı bitkisel ve hayvansal yağlar, Oltu Taşı’nı cilalama (parlatma) işleminde kullanılır.
Bez (kumaş)
Çuha bezi üzerine yağ, kömür ve tebeşir tozu sürülerek cilalama (parlatma) işleminde kullanılır. Oltu Taşı’na elde cilalama yapılırken; taş tornadan çıkarılmadan önce bez parçasına yağ, tebeşir tozu ve çırtı odununun kömürü sürülür. Bu bez parçası işlenmiş tanelere sürülerek çark döndürülür ve sürtünmenin etkisiyle Oltu Taşı’na cila (parlatma) işlemi yapılmış olur.
Polisaj makinesi ile yapılan cila (parlatma) işleminde ise; elektrik motorlarına takılan bez parçası ile cilalama işlemi de geliştirilmiştir. Parlatma işlemi biten Oltu Taşı, hazırlanan tasarıma göre altın, gümüş vb. madenlerle birlikte kullanılarak mamul hale getirilir. Oltu Taşının elde işlenmesi nedeniyle tespih ve takıdaki görünüşü simetrik yapıya sahiptir. Oltu Taşı tespih tanelerinin ip geçmesi için açılan delikleri simetrik ve keskin kenarlı olur. Oltu Taşı her türlü tespih, takı ve süs eşyası yapımında kullanılır.
Muhafaza koşulları
İşlenmeyi bekleyen ham Oltu Taşı, hava temasını azaltıp yumuşaklığını korumak için toprağa gömülür. Kırılmış parçalar nemli bir torbada toprağa gömülerek saklanır. İşlenecek taşlar gerektiğinde buradan alınır, suda bekletilir ve yumuşakken teker teker işlenir.
Coğrafi bağ ve üretim sınırı
Oltu Taşının coğrafi bağı, hammaddenin Erzurum’un Oltu ilçesinden çıkarılmasına dayanır. Taşın yörede tespih, takı ve süs eşyalarına dönüştürülmesi el işçiliğiyle sürdürülür.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
192 tescil numaralı Oltu Taşı mahreç işareti olarak 27 Kasım 2015 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret koruması 19 Mart 2012 tarihinden itibaren geçerlidir. Oltu Taşı ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Oltu Taşı ibareli logo ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Oltu Ticaret ve Sanayi Odasının koordinasyonunda ve Oltu Ticaret ve Sanayi Odasından, Atatürk Üniversitesi Oltu Meslek Yüksekokulundan, Oltu Taşını Geliştirme Sanatkârlarını Koruma ve Kalkındırma Derneğinden konuda uzman birer kişinin katılımıyla oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda bir kez, ayrıca şikâyet halinde ve gerekli görülen durumlarda her zaman yapılır.
Oltu Taşı ürünlerin denetimi, Oltu Taşı’nın ayırt edici özellikleri bölümünde ayrıntılı olarak açıklanan özelliklerinin kontrolleri yapılacaktır. Bu amaçla gerektiğinde Oltu Taşı’ndan kesit alınarak damarlı görünümü ve bileşenleri incelenecektir. Ayrıca orijinal ürünlerde coğrafi işaretin kullanımı sağlanacaktır.
