Coğrafi işaretli ürün · Ankara
Ankara’nın Çubuk ilçesine özgü, çubuksu mineral desenleriyle ayrılan doğal agat taşıdır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Çubuk Agat Taşı nedir?
Çubuk Agat Taşı, değişik renkli, yuvarlak ve ince tabakalardan oluşan bir kalsedon türü agat taşıdır. Doğal taş, Ankara’nın Çubuk ilçesiyle tanımlanan coğrafi sınırda bulunur.
Taşın kimliğini belirleyen başlıca görünüm; çubuk ve çizgimsi mineral desenleri ile konsantrik veya yatay paralel bantlanmalardır. Çubuk Agat Taşı süs taşı olarak kullanılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Çubuk ve çizgisel mineral desenleri
Oluşum sırasında saç ya da çubuk biçimindeki ince uzun kristaller birbirine paralel dizilir; daha sonraki evrede gelişen kalsedon mikrokristalleri bu kristallerin çevresini sararak çubuk ve çizgimsi tüpler oluşturur. Bu mineral desenleri taşa çizgili, çubuksu, tüplü görünümünü verir ve özgün kapanımlarını oluşturur.
Katmansı yataklanma ve bant yapısı
Andezit içindeki örnekler yarık ve çatlak boşluklarında açık boşluk dolgusu olarak katmansal biçimde, riyolit içindeki örnekler ise gözenekli boşluk dolguları olarak yataklanır; yerleşimleri yumrusaldır. Taşta hem konsantrik hem yatay tabakalı bantlar bulunur; yatay paralel bantlar, göreceli olarak daha iri silis taneciklerinin yer çekimi etkisiyle çökelmesiyle ilişkilendirilir. Bantların makroskobik ve mikroskobik görünümleri birbirinden farklıdır; konsantrik bantlar, jel evresinden geçerek oluşabilen küresel lif demetleri içerir.
Renk, doku ve gemolojik özellikler
Gözlemlenen yaygın renkler mavi, sarı ve kahverengimsi kırmızıdır; renkler bantlaşma, yer yer kıvrımlanma ve konsantrik yapı gösterebilir. Sicilde koyu sarımsı yeşil ile grimsi mavi tonlar da tanımlanır. Kimyasal formülü SiO₂ olan taş silikat grubundadır; 2,62 g/cm³ yoğunluğa, heterojen kristalli ve masif bantlı dokuya sahiptir. Bileşiminde silis mineralleri ile opak mineraller bulunur; ana bileşenler yaklaşık %99 silis mineralleri ve yaklaşık %1 demiroksit/hidroksit birikimleridir. Sertliği Mohs ölçeğinde 6–7 arasındadır; bölünümü yoktur, kırılması konkoidaldir ve parlaklığı camlıdan petrole değişir.
Kapanımlar ve dış görünüş
Taş, gözenek ya da çatlak boşluklarını dolduran şekilsiz küçük yumrular ve dış kabuksuz katmansı kütleler hâlinde bulunabilir. Çoğunluğu ışınsal çubuksu veya yosunumsu dendritli kapanımlar taşır; kristal biçimi, boşluğun iç cidar yapısına bağlı olarak konsantrik ya da düzensiz katman bantlaşması gösterebilir. Dikdörtgen prizma biçimli, prizma uzunluğuna paralel ince damarlar içeren ve orijinal kristal şeklini koruyan tümüyle silisleşmiş çubuksu psödomorf kapanımlar da taşın özellikleri arasındadır.
Taş nasıl işlenir?
Doğal oluşum koşulları
Çubuk Agat Taşı, andezit ve riyolit içindeki çatlak ve gözeneklerde hidrotermal alterasyonu izleyen evrede oluşmuştur. Hidrotermal silisli çözeltilerdeki koloidal silisin çökelimi, 100-200 °C sıcaklıkta, yüzey koşullarına yakın basınçta ve 9 pH altındaki ortamda gerçekleşmiştir. Konsantrik bant yapıları SiO₂ jelinin dönüşümüyle, yatay paralel bant yapıları ise iri SiO₂ kolloidlerinin yer çekimi etkisiyle yatay çökelimiyle meydana gelmiştir. Taş silisyum ve oksijen ağırlıklıdır; ayrıca demir, magnezyum, manganez, kalsiyum ve alüminyum mineralleri içerir.
Temizleme ve dilimleme
Çalışma alanından alınan taş, önce basınçlı su ve çelik fırçayla temizlenir. Büyük parçalar tercihen tam muhafazalı kesme makinesinde küçük parçalara dilimlenir. Kesim, taşın üzerindeki motiflere paralel yapılır.
Biçim verme ve aşındırma
Kesilen dilimler temizlenir, dış çeperleri yuvarlanır ve kullanım amacına uygun biçimde çizilir. Çizimi yapılan parçalar kesme makinesinde dilimden ayrılır. Dilimden ayrılan parçalar tercihen kabaşon makinesinde kaba aşındırmadan geçirilir. Kaba aşındırmadan kalan çizgisel düzlükler, daha hassas bir aşındırma diskiyle giderilerek yüzey pürüzsüzleştirilir.
Polisaj, parlatma ve paketleme
Hassas aşındırmadan sonra taşın yüzeyi yatay lab polisaj makinesinde demir disk üzerinde az su kullanılarak 240/280 mesh silisyum karbür aşındırıcıyla başlamak üzere sırasıyla 400, 600, 800 ve 1000 mesh silisyum karbür tozlarıyla pürüzsüz hâle getirilir. Yıkanıp temizlenen süs taşları, seryum oksit veya alüminyum oksit gibi oksitlerle polisaj makinesinde keçe üzerinde bol su kullanılarak cilalanır. Parlatılan taşlar yarı mamul ya da nihai ürün olarak paketlenir. Parlatma sonrasında taşlar gümüşçülük ve kuyumculuk sektörlerinde kullanılabilir; kesilip parlatılmış şerit biçimli taşların doğal biçimde kullanımı da mümkündür.
Çubuk ilçesiyle coğrafi bağı nedir?
Çubuk Agat Taşı’nın coğrafi sınırı Ankara ili Çubuk ilçesidir. Taş, miyosen yaşlı volkanik seriye ait andezit içinde ve andezitik ile riyolitik birimlerde kanal dolgusu olarak gelişir. Volkanik istif içinde genellikle dağınık ve düzensiz nodüller hâlinde yataklanan taşın, andezit ve riyolit içindeki boşluk dolgusu biçimi ürünün doğal oluşum karakterini belirler.
Çubuk ilçesindeki andezit ve riyolit içindeki çatlak ve gözeneklerde gerçekleşen hidrotermal çökelim, taşın oluşumuyla doğrudan ilişkilidir. Koloidal silisin çökelimi 100–200 °C sıcaklıkta, yüzey koşullarına yakın basınçta ve 9 pH altındaki ortamda gerçekleşmiştir. Sicil, taşın düşük basınç-sıcaklık koşullarında, hidrotermal sirkülasyon varlığında ve yüksek kolloidal silis konsantrasyonunda oluştuğunu belirtir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kapsamı ve işaretleme
Çubuk Agat Taşı, menşe adı olarak 6 Aralık 2017 tarihinde 260 numarayla tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 26 Nisan 2017 tarihinden itibaren korunur. Tescile ilişkin değişiklik ilanı 15 Eylül 2023 tarihli ve 157 sayılı Bülten’de yayımlanmıştır. Çubuk Agat Taşı ibareli logo ve menşe adı amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürün ya da ambalaj üzerinde kullanılamadığı durumlarda logo ve amblem işletmede kolayca görülebilecek biçimde bulundurulur.
Denetim mercii ve sıklığı
Denetimler, Çubuk Belediyesinin koordinasyonunda; Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi, Çubuk Kaymakamlığı ve Çubuk Belediyesinden ürün hakkında bilgi sahibi birer personelin katılımıyla kurulan üç kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Denetimler her yıl düzenli olarak en az bir kez yapılır; şikâyet hâlinde veya gerekli görülen durumlarda denetim her zaman gerçekleştirilebilir. Denetim mercii, denetimin yürütülmesi sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da bu kuruluşlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir.
Kontrol edilen özellikler
Denetim, üretim yapan atölye ve diğer tesislerde taşın araziden toplanmasından üretimine kadar uzanan süreci kapsar. Taşın fiziksel ve kimyasal özellikleri, özelliğini koruyacak kesim teknikleri, etiketlenmesi ve pazarda “Çubuk Agat Taşı” adıyla yer alması denetlenir. Katmansı yapı, jeod biçimi ile tabakalara paralel kesilmiş şeritlerde görülen çizgisel, çubuksu, yıldızsı veya iğneli kristal yapılar çıplak gözle kontrol edilir. Denetim mercii, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.