Coğrafi işaretli ürün · Bolu
Göynük Tokalı Örtme, iki parça pamuklu dokumadan yapılan, kısa kenarlarında kırmızı püsküller bulunan bir başörtüsüdür.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Göynük Tokalı Örtme nedir?
Göynük Tokalı Örtme, Göynük ilçesi ve köylerinde dokunan ince pamuklu bir başörtüsüdür. Desensiz uzun kenarlarından birleştirilen iki parçadan oluşur. Adını, kısa kenar saçaklarına bağlanan ve yörede toka denilen kırmızı püsküllerden alır.
Ayırt edici özellikleri
Kırmızı tokalar
Dokumanın kendi ipliklerinden oluşan saçaklara sonradan kırmızı püsküller bağlanır. Bu süslemelere yörede toka denir.
İki parçalı dokuma
Örtme 173 × 92 cm veya 200 × 100 cm boyutlarında hazırlanır. Eni, sırasıyla 46 veya 50 cm genişliğindeki iki parçanın birleştirilmesiyle elde edilir.
Kıvrak pamuk ipliği
Atkı ve çözgüde 20/1 Ne numaralı, tek kat bükümlü pamuk ipliği kullanılır. Zemin bezayağı örgülüdür.
Dokuma sıklığı ve fitiller
Dokuma sıklığı ortalama cm²’de 20 çözgü × 20 atkıdır; fitilli çözgülerde 13–14 çözgü bulunur. Atkı ve çözgü aralarında 2–3 katlı beyaz veya renkli pamuk ya da ipek fitiller kullanılabilir. Yalnız çözgüde fitil varsa çıbıklı veya fitilli, iki yönde de varsa çatkılı örtme denir.
Baş bezemeleri
Örtmelerin kısa kenarlarında uygulanan ve baş örneği olarak bilinen bordürlerde, atkı yüzlü ve atkı bezemeli dokuma tekniği uygulanır. Yani her motif için farklı renkte atkı, kendi motif sınırları içinde elle geçirilerek doku ve desen meydana getirilmektedir. Ayrıca bu bordürlerde, yatay yönde sınıra yakın iç hat olarak, üç katlı siyah ya da lacivert iplikle oyulgama tekniğinde atkı şerit geçirilir.
Yörede kullanılan baş bezeme desenleri, gayıklı baş (kayık), göz, kilim başı – yarım kilim başı, uzun baş (mezar taşı), makasçık, kelebek, gaydırak (kaydırak), çaprazcık (çengel), koyun gözü, mekik baş olarak sıralanabilir.
Gayıklı baş (Kayık): Yatık altıgen içinde kum saati biçimli motif ile yan boşluklarında yer alan gözlerden oluşur.
Göz: İç içe geçmiş eşkenar dörtgen biçimli renk halkalarından oluşmaktadır. Göz motiflerinin ara boşluklarında dörtlü benekler bulunur.
Kilim başı – Yarım kilim başı: Ortasında göz şeklini çevreleyen basamaklı üçgenlerin üst üste sıralanmasından meydana gelen altıgen çerçeveli şekildir. Bu motif bazen tam simetrik düzende tamamlanmış, bazen de altıgen oluşturulmadan asimetrik biçimli yarım olarak uygulanır.
Uzun baş (Mezar taşı): Enine geniş bir altıgen içinde, ortada yer alan bir eşkenar dörtgenin iki yan köşesinden çıkan yatay orta eksene bağlı, içe kıvrılan iki koldan meydana gelen bir desendir. Motif sınırları içinde kalan üçgen boşluklar farklı renkte doldurulmaktadır.
Makasçık: Diyagonal yönde birbirini kesen iki çubuk ve ara boşluklarında yer alan göz motiflerinden oluşur.
Kelebek: Diyagonal yönde birbirini kesen iki çubuğun meydana getirdiği üçgen dolgular kanat şeklindedir; yatay yönde meydana gelen eşkenar dörtgen biçimli kelebeklerin ara boşluklarında göz motifleri yer almaktadır.
Gaydırak (Kaydırak): Birbiri üzerinde diyagonal yönde kayan basamaklı üç hattan oluşur.
Çaprazcık (Çengel): Enine geniş bir altıgen içinde yatık ‘S’ biçimli bir motiftir.
Koyungözü: Birbirine ekli göz motiflerinden oluşur.
Mekik baş: Şematik bir mekik biçimindeki motiftir.
Zemin ve alın bezemeleri
Zemin ve alın bezemeleri, kısa kenar bordür sınırının hemen üstünde ve uzun kenarlarda, bazen kenar boyunca ince bir hat şeklinde alın deseni ile bağlantılı olarak, bazen sadece baş üstüne gelen alın deseni bordürlerinde, bazen de orta zeminde bulunan küçük motifler şeklinde uygulanırlar. Bu motiflerde dokumanın kendi atkıları arasına ilave atkı (kalın ve renkli bezeme / nakış atkısı) geçirme (brokar) tekniği uygulanır.
Bu teknikte desen atkısı motif sınırları içindeki çözgü aralığında, bezayağı bağlama ile gidiş dönüş yaparak fazladan bir atkı sırası oluşturur. Alın deseni, örtmenin uzun kenarının tam ortasına yerleştirilir. Her iki uzun kenarda da alın deseni vardır ve farklıdır. Böylece farklı ve her iki tarafı değiştirerek kullanma imkânı bulunur. Bir taraf daha renkli, diğer taraf ise daha sade renklerle yapılır.
Sicilde, örtmenin daha renkli ya da daha sade tarafının kişinin ruh haline göre öne getirildiği yerel bir kullanım geleneği anlatılır. Zemin ve alın deseninde kullanılan motifler arasında en öne çıkanları, goguk (gügük – yaban lalesi), para, kelebek, gaydırak (kaydırak) motifleridir.
Goguk (Gügük – yaban lalesi): Dokumanın boyu yönünde alın kısmında sıralanan V harfi şeklindedir. Bazen birleşen uçlarda farklı renk kullanılarak, bazen içleri farklı renkle doldurularak, bazen de iç içe geçmiş biçimlerde uygulanır.
Para: Yuvarlak bir top ya da daire biçimindedir. Bu motif de gogukta olduğu gibi bazen ortasında farklı renk kullanılarak bir çiçeğe benzetilmekte, bazen de yarım daire veya oval biçimlerde isimlendirilemeyen süsleme unsurları şeklinde yapılır.
Kelebek: İki üçgen kanadın birleşiminden oluşur.
Gaydırak (Kaydırak): Hem zeminde hem de baş desenlerinde görülmektedir. Baş bezemelerinde kullanılan desenin aynısıdır.
Biçimlendirme özellikleri
Örtmelerin kısa kenarlarında uygulanan bordür şeklindeki desenlerde bir motifin tekrarı ile oluşturulan bağlantılı ya da bağlantısız sıralamalı kompozisyonlar görülmektedir. Kısa kenar bordür üstü ile uzun kenar desenlerinde ise bağlantısız sıralamalı kompozisyonlar görülmektedir. Desen ve tokalarda kullanılan ipliklerde, ağırlıklı olarak, renk çeşitliliği sağlaması açısından orlon iplik kullanılmaktadır.
Orlon ipliklerin yaygınlaşmasından önce desen ve tokalarda kök boyalar ile renklendirilmiş pamuk ve ipek iplikler kullanılmıştır ancak bu ipliklerde renk çeşitliliği oldukça sınırlı kalmaktadır. Göynük tokalı örtmelerinin en belirgin özelliği, iki kısa kenara bağlanan “toka” adı verilen püsküllerdir; tokalı örtme ismini de buradan almaktadır.
Renk özellikleri
Göynük tokalı örtmelerinin zemin renkleri ekru, krem ve beyazın tonlarından oluşur. Göynük tokalı örtmelerinde hardal rengi şeritler bulunmamaktadır. Fitillerde ise beyaz, bordo, yeşil ve sarı renkler kullanılmaktadır. Kısa kenar bordür zemini bordo ya da koyu kırmızıdır. Desen renkleri ise beyaz, koyu ve açık yeşil, parlak sarı ve saman sarısı, açık kiremit kırmızısı, koyu mavi ve siyahtır. Bordür dışındaki desenlerde beyaz hariç bütün renkler kullanılır.
Orlon ipliklerin renk bakımından zengin olması kullanılan renklerin çeşitlenmesine sebep olmuştur. Orlon ipliklerin kullanımının yaygınlaşmasından önce dokumalarda kökboyama yöntemi ile renklendirilmiş iplikler kullanılmaktaydı fakat bu yöntemde iplik renklerinde çabuk solmalar meydana geldiğinden aynı zamanda kökboyama için gerekli bitkilere erişimin zor olmasından dolayı kökboyama ile renklendirilmiş ipliklerin kullanımı zamanla azalmıştır.
Göynük Tokalı Örtme Nasıl Üretilir?
Dokuma tezgâhı ve parçaları
Göynük tokalı örtmeleri “düzen” adı verilen dokuma tezgâhında yapılır. Düzen, çam ağacından yapılmış, iki gücülü ve iki ayaklı, yüksek tipte mekikli bez dokuma tezgâhıdır. Bir tezgâhta yerel adları ile ‘‘tefe- tarak, kücü (gücü), vicirdek (kuş/makara), selmir/çevirge/göcen/gersiye (selmin), çevirge çomağı/zevle, ayakçak (pedal), çımbar, oklar (ağızlık tahtaları)” bölümleri bulunur.
Çözgü ipliklerinin eşit aralıkta dağılımını sağlayan, kamıştan yapılmış ‘tarak’ ve tarağın yerleştirildiği, ileri ve geri hareket edebilen ‘tefe’ atkı ipliklerini sıkıştırmaya yarar.
Madeni telden kücü çerçeveleri, aşağı ve yukarı hareket ederek, kücü deliklerinden geçirilen çözgü ipliklerinin arasını açar, yani atkı ipliğinin geçirileceği ağızlığı oluşturur. ‘Vicirdekler’ (kuş/makara) ve ‘ayakçaklar’ kücülerin aşağı ve yukarı hareketini sağlar. Selmin (selmir, çevirge, göcen ya da gersiye olarak adlandırılan) bölüme çözgü iplikleri veya dokunan kumaş sarılır. ‘Çevirge çomağı’ selmini sabitleyen çubuktur.
Buna bazı bölgelerde ‘el ağacı’ denir. ‘Çımbar’ ise, dokumanın eninin aynı ölçüde ve düzgün olmasına yardımcı olur. ‘Oklar’ ya da ‘ağızlık tahtaları’ çözgü ipliklerinin karışmamasını ve gerginliğini sağlar. Çözgü ipliklerine ‘eriş’, atkı ipliklerine ‘argaç’ adı verilir.
Çözgü ipliklerini çirişleme
Dokumaya başlamadan önce çözgü hazırlama, yani çözme işleminin yapılması; çözme işleminden önce ise çözgü ipliklerinin haşıllanması (yöredeki ifadesi ile çirişlenmesi) gerekir. Çirişleme çözgü ipliklerine kaygan ve sağlam bir yapı kazandırır. Haşıl sökme işlemi yapılmamaktadır. Bunun sebebi çıkrıkta ip sarılırken haşılın büyük bir kısmının atılıyor olması ve haşıl sökme işleminin yapılmasının tokalı kısmının büzüşmesine (tahrip olmasına) sebep olmasıdır.
Çirişleme yörede buğday unu ile ‘‘birlikte kaynatma haşılı’’ olarak bilinen yöntemle yapılır. 4 kg çözgülük ipliği çirişlemek için 1 kg un ile 20 litre suya ihtiyaç vardır. Un ılık su ile ezilerek bulamaç haline getirilir ve karıştırılarak çorba kıvamında pişirilir, içine çile halindeki iplikler bastırılarak yaklaşık 30 dakika kaynatılır. Bu süre sonunda sopa ile çıkarılır ve soğumaya bırakılır. Sıkılıp çırpılarak asılır.
Çözgüde renkli iplikler de kullanılacak ise, renkli iplik çileleri, öncelik açık renklere verilerek aynı işlemden geçirilir. Çirişlenmiş nemli haldeki çözgü iplikleri, çile halindeki ipi gerdirmeye yarayan ve kolay sarılmasını sağlayan kecireye alınarak çıkrık ile masuralara sarılır. Kecire üzerindeki iplik çilesinden çekilen ipliklerle de çözme işlemine geçilebilmektedir.
Çözgünün hazırlanması
Çözme, çözgü ipliklerinin, tezgâha geçirilmek üzere dokuma özelliğinin gerektirdiği sayı ve uzunlukta, renk sıra ve sayısı izlenerek birbirine paralel duruma getirilmesidir. Çirişlenmiş iplikler nemli halde iken çözme işlemine geçilir. Yer ya da duvar çözeğinde hazırlanarak yumak haline getirilen çözgü ipliklerinin, uç kısmına iplik bağlanarak hazırlanan ağızlığa, bir çubuk geçirilerek ipliklerin karışmaması sağlanır ve yüksekçe bir yere asılır.
Çözgünün tezgâha geçirilmesi
İplikler sıra takip edilerek bezayağı dokumayı oluşturacak şekilde, önce kücü tellerinin deliklerinden sonra tarak dişlerinden geçirilir. Tarağın ön kısmından sarkan çözgü uçları, küçük gruplar halinde birbirine düğümlenerek bir bez arasına sıkıca dikilir ya da oluşan aralıktan bir çubuk geçirilir. Çözgüler bez ya da çubuk ile beraber gerdirilerek üst selmine sıkıca bağlanır.
Kücülerin arkasından uzanan çözgüler, yukardan gelen ipin düzgün bir şekilde yayılarak kücülere gelmesini sağlayan maberin üzerinden düzgün bir şekilde yayılarak geçer ve tezgâhın arka bölümünde bulunan ya da tezgâhtan 1,5–2 metre uzağa döşemeye sabitlenmiş alt selminin altından geçerek tezgâhın arka üst bölümüne sıkıca sabitlenir. Kalan çözgü yumağı yüksekçe bir yere asılır. Çözgü ipliğinin tezgâha gerildiği bu mesafeye ‘bir gerim’ adı verilir.
Atkı ipliği ve dokuma
Dokumada atkı ipliği olarak kullanılacak iplikler de çıkrık ile masuralara sarılarak dokumaya hazırlanır.
Dokuyucu, dokumaya hazır hale getirilmiş tezgâhın sehpasına oturarak, ayaklarını ayakçaklar üzerine yerleştirir. Dokumaya uygun özellikteki iplik taşıyan atkı masurası mekikteki yuvasına yerleştirilir ve sağ ele alınır. Dokumaya sağ ayakçağa basarak başlanır.
Sağ ayakçak ikinci kücüye bağlı olup, ikinci kücü aşağı doğru inerken, birinci kücü yukarı kalkmakta, dolayısıyla bu kücülerden geçirilmiş olan çözgü iplikleri bezayağı bağlantı oluşturacak şekilde aşağı ve yukarı olmak üzere iki kısma ayrılarak ağızlığın açılmasını sağlamaktadır. Açılan ağızlıktan sağdan sola doğru geçirilen mekik, sol el ile karşılanırken, tefe sağ el ile öne çekilerek atkı ipliği sıkıştırılır.
Ardından sol ayakçağa basılırken tefe ileri doğru itilir, mekiğe de soldan sağa doğru geri dönüş yaptırılır. Mekik sağ el ile karşılanırken, tefe bu defa sol el ile öne doğru çekilip atkı ipliğinin yerleşmesi sağlandıktan sonra yeniden itilerek yeniden sağ ayakçağa basılır. Tezgâhlar iki ayakçaklı olduğundan dokuma, bu hareketlerin tekrarlanması ile oluşur. Örtmelerin kısa kenarlarındaki kilim desenli bordürler, kilim dokuma tekniği ile oluşturulur.
Kısa ve uzun kenarlarda bazen de orta zeminde görülen renkli motifler farklı renk ve kalınlıktaki ilave atkı ipliklerinin çözgü iplikleri ile motif sınırları içinde bezayağı bağlantı kurması ve zemin atkıları arasına sıkıştırılması suretiyle oluşturulur.
Kırmızı tokaların hazırlanması
Tokalı örtmelerde, yörede toka adı verilen kenar süslemesi uygulanır. Kısa kenarda fazla bırakılan çözgülerden 5–6 adet alınıp bükülür, aynı yönde bükülen bir diğeri ile birleştirilir ve ters yönde bükülerek çift katlı bükümlü saçak oluşturulur. 1–1,5 cm’lik bükümlü saçak düğümlenerek sabitlenir. 3–3,5 cm boyunda az bükümlü kırmızı desen ipliğinden hazırlanan püskül, ortasından bükümlü saçak ucuna bağlanır. Tokalar mutlaka kırmızıdır.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Tokalı örtmeler Göynük ile özdeşleşmiş dokuma ürünleridir. Örtmelerde yer alan baş üstü ve kısa kenar desenleri yöre kültürüne ve geleneklerine bağlı olarak uzun zaman içinde oluşturulmuşlardır. Örtmelerin yapım tekniği ve kullanılan desenler nesilden nesile aktarılan ustalıkla günümüze ulaşmıştır. Bu sebepten ötürü üretimin her aşaması Göynük’te yapılmalıdır.
Örtmenin kullanımı
İki parça, desensiz uzun kenarlarından süslü dikişle birleştirilerek başörtüsü olarak kullanılır. Uzun kenarların ortasındaki alın desenleri farklı renk düzenlerine sahiptir. Sicilde, daha renkli veya daha sade tarafın kişinin ruh haline göre öne getirildiği aktarılır.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
218 tescil numaralı Göynük Tokalı Örtme mahreç işareti olarak 18.09.2017 tarihinde tescil edilmiştir.
Sicildeki denetim düzeni
Ürünün üretimini, mahreç işaretinin kullanım biçimini, ürün üzerinde belirtilmesini ayrıntılı olarak denetlemek üzere Göynük Halk Eğitim Merkezinden bir üye, Göynük Kaymakamlığından bir üye ve Göynük Esnaf Sanatkarlar Odasından bir üye olmak üzere toplam üç kişiden meydana gelecek bir denetleme kurulu oluşturulacaktır. Denetleme yılda en az iki defa yapılacak ve neticeleri rapor haline getirilecektir. Şikayet ya da ihtiyaç duyulduğunda denetleme her zaman yapılacaktır.
Denetimlerde, ürünlerin üretim metodunda belirtilen şekle ve metoda uygun olarak üretilip üretilmediği, iplik seçimi, desenlerin ve motiflerin oluşturulması denetlenecektir.