Coğrafi işaretli ürün · Bingöl
Bingöl’de farklı çiçeklerin nektarından üretilen çok çiçekli baldır. Açık kehribardan koyu kehribara değişen rengiyle ayrılır; petekli, karakovan ve süzme biçimleriyle sunulur.
Avrupa BirliğiAB tescilli · PDOTescil tarihi · 30 Temmuz 2024
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Bingöl Balı nedir?
Bingöl Balı; Bingöl ilinden elde edilen polifloral çiçek balıdır. Rengi açık amberden koyu ambere kadar değişebilir. Petekli, karakovan ve süzme bal olarak üretilir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Bitki örtüsü ve polen profili
Sicile göre Bingöl florasında yaklaşık 300 endemik bitki taksonu ile 1700 bitki bulunur; 200’den fazla takson arı bitkisi olarak kayıtlıdır.
Arı florasında Asteraceae (papatyagiller), Fabaceae (baklagiller) ve Hypericaceae (kantarongiller) familyaları öne çıkar. Bingöl Balının polen profilinde bu familyalara ait Hypericum sp. (kantaron), Xeranthemum sp. (kağıtçiçeği), Centaurea sp. (peygamber çiçeği), Trifolium sp. (üçgül) ve Astragalus sp. (geven) taksonlarından en az birinin bulunması ayırt edici özelliktir.
Melissopalinolojik inceleme, balın polen özelliklerinin incelenmesidir. Sicilde tanımlanan takson, familya ve polen düzeyleri aşağıdaki tabloda birlikte gösterilir.
Tablo-2: Bingöl Balının melissopalinolojik özellikleri
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan bingöl balının melissopalinolojik özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Çiçek kaynaklı baldır; botanik kaynak ve polen koşulları aşağıdaki ölçütlerde ayrı tanımlanır.
Bingöl ilinden elde edilen çok çiçekli baldır. Kantaron, kâğıtçiçeği, peygamber çiçeği, üçgül ve geven taksonlarından en az birinin bulunması sicildeki polen kapsamının parçasıdır.
Sicil polifloral, yani çok çiçekli olarak tanımlar. Polen profilindeki taksonlar tek bir bitkinin bütün ballarda baskın olması şartına dönüştürülmez.
Arı ırkları
Üretimde Apis mellifera anatoliaca, A. mellifera caucasica ve A. mellifera meda ırkları ile melezleri kullanılır.
Fiziksel ve kimyasal özellikler
Sicildeki fizikokimyasal değerler aşağıdaki tabloda yer alır.
Tablo-1: Bingöl Balının fizikokimyasal özellikleri
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan bingöl balının fizikokimyasal özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Görünüm ve duyusal özellikler
Açık kehribardan koyu kehribara değişen renktedir.
Nasıl üretilir?
Kışlatma ve koloni bakımı
Sicilde anlatılan arıcılık döngüsü; ilkbahar hazırlığı, nektar dönemi, hasat sonrası bakım ve kışlatmadan oluşur. Gezginci arıcılıkta kovanların konumu bu dönemlere göre değiştirilir.
Kışlatma ve mevsimlik bakım
Bingöl ilinde arıcılık faaliyetleri, büyük oranda gezginci arıcılık şeklinde yapılır. Arıcılar faaliyetlerine; mart ayı başında, arı kolonilerinin kış çıkışı bakımı ve beslemesi ile ana arı kontrolü yaparak başlar. Bu hazırlık, mayıs ayı ortalarına kadar devam eder. Arıcılar, nektar akışı verimliliğine göre mayıs ayında coğrafi sınır içinde arılarının yerini değiştirebilir.
Bu değişim; üretim döneminde düzensiz yığınlaşma olmamasına dikkat edilerek, Tarım ve Orman Bakanlığı Arıcılık Kayıt Sistemi (AKS) kapsamında ve Bingöl İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ile Bingöl İli Arıcılar Birliği Koordinasyonunda yapılır. Arıların yerlerinin değiştirilmesi, daha çok yüksekliğe bağlıdır.
Nektar toplama ve balın olgunlaşması
Arılar, yüksekliği 1100 m olan yerlerde vejetasyon azaldığında 1900 m ve daha yukarılara doğru, yerleşim yerlerinden 3–4 km uzak, doğal su kaynaklarına yakın, nektar ve polen akışının bol olduğu alanlara doğru taşınırlar. Bingöl’de genellikle ana nektar akımı mayıs ayı ortalarında başlayıp ağustos ayı sonuna kadar devam eder.
Nektar toplama süresince arı kovanlarının önüne, geniş bir kap içinde içilebilir temiz su konularak arıların su ihtiyacı karşılanır.
Coğrafi sınırda 20 gün kesintisiz nektar elde edilebilecek flora mevcut olup nektar akışı, en iyi temmuz ayında olur. Arılar polen ve nektar toplamaya başladığında ballıklara, balmumu çerçeveleri yerleştirilir. Bu çerçevelerin tamamı veya 2/3’ü sırlandıktan sonra hasada alınır. Bingöl Balının üretimi, mayıs ayında başlar ve ağustos ayının sonlarına kadar devam eder.
Balın sağımı
Nektar akışına bağlı olarak sağım ağustos ayı sonuna kadar yapılabilir ve yılda bir kez bal hasadı yapılır. Hasat zamanı ballar, arı kovanının ballık kısmından alınır, kuluçkalık bölümünden alınmaz. Hasat, günün sıcak saatlerinde yapılmaz. Alınan petekli ballar, hasat çadırına taşınır ve sır tabakaları, sır tarağı ile sıyrılır. Sağım makinasında süzüldükten sonra, 100–200 litrelik krom bal kaplarında biriktirilir.
Hasat ve sağım işlemleri
Büyük partiküllerin çökmesi ve kabarcıkların ayrıştırılması için 3 gün bekletilir. Hasat edilen ballarda, polen içeriğini değiştirecek şekilde filtreleme yapılmaz.
Analiz ve ambalajlama
Hasat edilen balların; fizikokimyasal özellikler bakımından Tablo 1’e; melissopalinolojik özellikler bakımından da Asteraceae (papatyagiller), Fabaceae (baklagiller) ve Hypericaceae (kantarongiller) familyalarına ait Hypericum sp. (kantoron), Xeranthemum sp. (kağıtçiçeği), Centaurea sp. (peygamber çiçeği), Trifolium sp. (üçgül) ve Astragalus sp. (geven) taksonlarından en az birinin bulunması kaydıyla, Tablo 2’deki genel polen profiline uygunluğu analiz edilir.
Analiz sonuçları uygun bulunan süzme ballar, en fazla 1 kg’lık cam kavanozlara doldurularak satışa sunulur. Analiz sonuçları uygun bulunan petekli ve karakovan ballar ise, gıda ile temasa uygun olan en fazla 3–5 kg’lık dikdörtgen, kare veya laklı ambalajlarda paketlenerek satışa sunulur.
Kolonilerin hazırlanması
Arıcılar bu alanlarda, bal hasadından sonra da arı kolonilerinde ana arı kontrolü ve olası arı hastalıkları ve zararlılarına karşı Tarım ve Orman Bakanlığının izin verdiği yöntemler kullanılarak mücadele eder. Bu mücadelede kullanılan ilaçların ruhsatlı olması ve prospektüslerine uygun olarak kullanılması gerekmektedir. Koloniler ana arı kontrolü ve olası hastalık ve zararlı mücadelesi sonrası hava sıcaklığının düşmesiyle beraber daha düşük rakımlı alanlara taşınır.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: Uygulama koşulları
Gezgin arıcılık yapan arıcılar, hasat sonrası bakım ve besleme sonrasında bal üretimi için genellikle Diyarbakır ve Şanlıurfa taraflarına giderler. Arılar, ekim-kasım aylarından sonra Hatay-Adana-Mersin dolaylarına götürülerek kış ayına hazırlık yapılır ve şubat ayı sonuna kadar kışlatılır.
Bu dönemde; Arıcılık Kayıt Sistemi (AKS) kapsamında ve Bingöl İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Bingöl İli Arı Yetiştiricileri Birliği ile konaklamanın yapıldığı il ve ilçelerdeki Tarım ve Orman Müdürlükleri ile koordinasyon içinde hareket edilir. Gelişen arı kolonileri, kışlatma sonrası Bingöl’e getirilir. Mayıs ayında arı popülasyonunun gelişimi düzenlenir ve yüksek rakımlı yaylalara çıkarılabilir.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: İşlem ayrıntıları
Bal hasadında, kovanın kuluçkalık alanında arıların kışın beslenmesi ve kışı rahat geçirmesi için, genellikle arılı çerçeve sayısının iki katı miktarında bal bırakılır. Örneğin 5 çerçeveli bir arı kolonisinde, 10 kg bal bırakılmalıdır. Ayrıca hava şartlarına bağlı olarak kış mevsiminin uzaması ihtimaline karşı tedbiren sonbahar beslemesi yapılır ve genellikle akşamüzeri uygulanır.
Besleme ve koloni sağlığı
Besleme; şeker/su oranı 2/1 veya 1/1 olacak şekilde hazırlanan şeker şurubu ya da Bingöl Balı hasadından kalan ballar ile yapılır, başka yerlere ait ballar kesinlikle kullanılmaz. Arıların nektar toplamaya başladığı, mayıs ayı ortalarından ağustos ayı sonuna kadar olan dönemde kesinlikle destek beslemesi yapılmaz. Arılar polen ve nektar toplamaya başladığında ilaç veya herhangi bir kimyasal uygulanmaz.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: Mevsimlik uygulamalar
Kovanlar; yerleşim yerlerine 3–4 km uzağa su kaynaklarına yakın ve hafif eğimli yamaçlara yerleştirilir. Gezginci arıcılıkta, kışlatılan bölgeden coğrafi sınıra getirilen kovan ve çerçevelerde, başka bölgeye ait bal olmaması gerekir. Üretimde genellikle langstroth kovanlar kullanılırken, toprak kovanlarda da üretim yapılır.
Sonbaharda kovanda biriken propolisler, kovanın ısı kararlılığını koruduğu için temizlenmez. Propolis temizliği bahar aylarında arılar doğaya çıktığında yapılır. Arılar, kapalı alan ve dışarıda olmak üzere iki şekilde kışlatılır. Arıcıların büyük bir kısmı, zayıf popülasyonlarla kışa giriş nedeniyle oluşabilecek riski azaltmak amacıyla dışarıda kışlatmayı tercih eder ve genellikle Hatay-Adana-Mersin dolayları ile Diyarbakır ve Şanlıurfa illerinde kışlatma yaparlar.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: Sicilde belirtilen koşullar
Kapalı alan kışlatması, coğrafi sınırda yaygın olarak yapılır. Arıcılar arılarını kışlatmak için ışık, nem ve sıcaklık bakımından iyi izole edilmiş özel kapalı alanlar oluşturur. Sicil, kışlatma alanında hava sirkülasyonu olmamasını ister; aynı bölümde odaların havalandırmalı olmasını da belirtir. Belge bu iki ifadenin teknik ayrımını açıklamaz. Kışlatma odaları kerpiçten veya ısı değişiminden etkilenmeyen, karanlık, sessiz, havalandırmalı, içinde su donmayacak ve iç sıcaklığı 10 °C’yi geçmeyecek şekildedir.
Arılık ve üretim koşulları
İklime bağlı olarak oda sıcaklığı 10 °C’yi aşarsa, kapısı açılarak serinletilir. Sıcaklık, günlük olarak kontrol edilir.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: Üretici sorumlulukları
Arılar genellikle aralık ayı başında kışlatmaya alınır ve kovanlar, duvarlara fazla yaklaştırılmadan, zeminden 25–30 cm yükseklikteki sehpaların üzerlerine yerleştirilir. Üst üste en fazla 3 sıra kovan konur. Kovan dizilimi; zayıf koloniler ortada, güçlü koloniler ise altta olacak şekilde yapılır. Kovan tabanında nem nedeniyle su birikmemesi için kovanlar, öne doğru %5 eğimli olacak şekilde yerleştirilir.
Bu yöntemde kovanlar, doğal şartlara bırakılır. Kışın kar altında kalan ve soğuklara dayanabilen güçlü koloniler bahara ulaşır. Kışlatma; uygun havalandırma koşulları sağlanarak, tabandaki polen tuzağının açık bırakılarak ve kovanın üstünde sağlam bir ısı izolasyonu sağlanarak yapılır.
Nasıl muhafaza edilir?
Homojen görünüm kazanan ballar; gıda ile temasa uygun kaplara doldurulur, doğrudan güneş ışığından korunarak iç sıcaklığı 4–20 °C olan, kokulardan ari, temiz ve kuru yerlerde depolanır.
Satışa sunulan ballar, doğrudan güneş ışığından korunarak iç sıcaklığı 20 °C’yi aşmayan, kokulardan ari, temiz ve kuru yerlerde depolanır.
Üretildiği yöreyle bağı nedir?
Yörenin iklimi
Bingöl dağlarla çevrilidir. Farklı yükseltilerdeki volkanik platolar, akarsu vadileri, ovalar ve havzalar ildeki başlıca yer şekilleridir. Kısa mesafede değişen yükselti ve yarılmış topoğrafya, iklim ve bitki örtüsü çeşitliliği oluşturur.
Bu coğrafi yapı, hazirandan ekime kadar arıcılıkta kullanılabilen konaklama alanları ve korunaklı yerel sahalar sağlar. Ortalama 1500–2000 m yüksekliğindeki yaylalarda yaz serin geçer ve çiçeklenme süresi uzar.
Yörenin bitki örtüsü ve üretim alanı
Genel çiçeklenme periyodu martın ilk haftasından ağustos sonuna uzanır. 1900–2500 m yüksekliğindeki yaylalarda çiçeklenme haziranın ilk haftasında başlar ve ağustos sonuna kadar sürer. Arıcılık faaliyetleri çiçeklenmeyle başlayıp sağım dönemi olan ağustosun son haftasında sona erer.
Ormanlarda Quercus petraea subsp. pinnatiloba (K.Koch) Menitsky ve Quercus libani Oliv. meşeleri; step alanlarda Astragalus muschianus Kotschy & Boiss. ex Boiss. ve Astragalus gummifer Labill. gevenleri yoğun olarak bulunur.
Sicil, yıllık yağış ve güneşli gün sayısını flora zenginliğiyle; ağır sanayi işletmesinin bulunmamasını da toprak ve su kaynaklarının temizliğiyle ilişkilendirir.
Hangi biçimlerde sunulur?
Petekli, karakovan ve süzme bal seçenekleri vardır. Süzme bal en fazla 1 kg cam kavanozlarda sunulur; petekli ve karakovan ürünlerin ambalaj koşulları ayrıdır.
Yöredeki geçmişi
Sicil belgesinde, Bingöl’de uzun yıllardır yürütülen arıcılığın yöre için önemli bir geçim kaynağı olduğu belirtilir.
Tescil ve denetim
Avrupa Birliği tescili
Bingöl Balı, Avrupa Birliği’nde Korunmuş Menşe Adı (PDO) kapsamında tescillidir. Resmî tescil kaydında 2024/1891 sayılı düzenleme ve 30 Temmuz 2024 tarihi yer alır.
Türkiye’deki coğrafi işaretin tescil ettireni Bingöl Üniversitesi olarak sicilde yer alır.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Bingöl Üniversitesi Rektörlüğünün koordinatörlüğünde ve Bingöl Üniversitesi Rektörlüğü, Bingöl İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Bingöl Sanayi ve Ticaret Odası, Bingöl İli Arı Yetiştiricileri Birliği ve Bingöl Belediyesinden konuda uzman birer kişinin katılımıyla 5 kişiden oluşan denetim mercii tarafından gerçekleştirilir.
Denetimler, düzenli olarak yılda 3 kere ve ihtiyaç duyulduğunda veya şikâyet halinde her zaman yapılır.
Denetime ilişkin raporlar, Bingöl Üniversitesi Rektörlüğü tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir.
Denetim mercii, her denetleme dönemi öncesi bir araya gelerek denetleme planı yapar.
Denetim dönemleri ile denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir.
Bahar Dönemi Denetimi (Mart-mayıs arası)
- Bingöl Balı üretmek isteyen arıcıların, nisan-mayıs aylarında Bingöl Üniversitesi Rektörlüğüne müracaat etmesi, üreticiye ait kovan sayısının yerinde tespit edilmesi ve kayıt altına alınması.
- Kovan yerleşimi için seçilen yerin uygunluğunun tespit edilmesi.
- Üretimde kullanılan arı ırklarının uygunluğu ve arıların sağlık kontrolü.
Yaz Dönemi Denetimi (Haziran-ağustos arası)
- Bahar dönemi denetimi sırasında hastalık tespit edilmiş arıların sağlık durumunun uygunluğu.
- Üretim döneminde kullanılan malzemelerin uygunluğu.
- Arıcıların, hasattan en az 2 hafta önce Bingöl Üniversitesi Rektörlüğüne haber vermesi ve hasat zamanının belirlenmesi.
- Özellikle hasat, ambalajlama ve muhafaza koşulları bakımından üretim metoduna uygunluk.
- Alınan numunelerin, fizikokimyasal özellikler ile gerektiğinde melissopalinolojik özellikler bakımından yapılan analizlerinin sonuçlarının uygunluğu. Denetime ilişkin masraflar, denetlenen tarafından karşılanır.
- Bingöl Balı ibaresinin, logosunun ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu.
Kışlatma Dönemi Denetimi (Eylül-mart arası)
- Kışlatma koşullarının uygunluğu.
- Coğrafi sınırın dışında yapılan kışlatmalarda; Arıcılık Kayıt Sistemi (AKS) kapsamında ve Bingöl İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Bingöl İli Arı Yetiştiricileri Birliği ile konaklamanın yapıldığı il ve ilçelerdeki Tarım ve Orman Müdürlükleri ile koordinasyon içinde hareket edilerek, konaklama yerine ve konaklama şartlarına ilişkin bilgilerin kayıt altına alınması.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden, denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1237 tescil numaralı Bingöl Balı menşe adı olarak 7 Ekim 2022 tarihinde tescil edilmiştir. Bingöl Balı ibareli sicil belgesinde gösterilen logolardan biri ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Bingöl Balı ibareli logo ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
