Coğrafi işaretli ürün · Ağrı
Ağrı’da geven çiçeklerinin nektarından elde edilen tek çiçekli süzme baldır. Açık sarıdan turuncuya değişen rengi, koyu kıvamı ve hafif kokusuyla ayrılır; tüketildiğinde boğazda yanma hissi bırakır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Ağrı Geven Balı nedir?
Ağrı Geven Balı, coğrafi sınırda yetişen geven bitkilerinden elde edilen monofloral süzme baldır. Rengi açık sarıdan turuncu renge doğru değişir ve koyu kıvamlıdır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Görünüm ve duyusal özellikler
Hafif rahiyalıdır ancak yenildiğinde boğazda yanma hissi oluşturan tada sahiptir.
Tüketildiğinde boğazda yanma hissi bırakır.
Açık sarıdan turuncuya değişen renktedir.
Hafif kokuludur.
Koyu kıvamlıdır.
Fiziksel ve kimyasal özellikler
HMF (hidroksimetil furfural) değeri en fazla 30 mg/kg’dır.
Nem oranının düşük olması Ağrı ili coğrafyasının derin vadilerden oluşması ve yaz aylarında günlük sıcaklıkların yüksek olmasından kaynaklanır.
Ağrı coğrafyasının önemli bir kısmının mera ve otlaklardan oluşması, tarım yapılan alanlarda ise ziraî mücadele faaliyetinin yoğun olmaması, bal kalitesini artırırken diğer taraftan arı popülasyonunun korunmasına da olumlu katkı sağlar.
Kısa mesafede önemli yükseklik farklarının ortaya çıktığı vadi ve ovalık kesimler ile dağlık ve tepelik alanlar arasında sıcaklık değişiklikleri görülür.
Diğer ürün özellikleri
Yörenin arıcılık faaliyetleri için nisan ayından eylül aylarına kadar uygun bir ortam mevcuttur.
Bitki örtüsü ve polen profili
Ağrı ili sınırlarında fitocoğrafik bölge karakteristiği olan Astragalus (geven) cinsinin üyeleri yaygın bulunur.
Ağrı Geven Balında dominant olarak minimum %50 oranında geven (Astragalus) polenleri, sekonder olarak minimum %3 oranında Asteraceae polenleri ile minimum %1 oranında Rosaceae, Lamiaceae, Lauraceae ve Apiaceae familyalarına ait polenler bulunur.
Kovanlar bal üretim sezonunda il sınırları dışına nakledilmez ancak il içerisinde nektar akımının bol olduğu bölgelere taşınabilirler.
Yükseklik farklılıklarının yanı sıra, bitki örtüsü bakımından zengin bir floraya sahiptir.
Bölgenin her yerinde gelişmiş olan Astragalus ssp., Artemisias spp. erozyona karşı direnç sağlamış, kök sistemi iyi gelişmiş otsu bitkilerdir.
Ağrı coğrafyasında geven (Astragalus) bitkisinin onlarca türü yaygın olarak yetişir.
Gevenin yoğun yetiştiği yerlerde arılar geven çiçeklerinden ve polenlerinden faydalanarak, geven balı üretirler.
Ağrı Geven Balı polen profilinde üretiminde yörenin coğrafi özelliğine geven bitkisi gibi adapte olmuş Apiaceae familyasından da polen yer alır.
Ağrı Geven Balında bu bitki polen ve nektarlarının da bulunması ayırt edici bir özelliktir.
Tablo-1: Ağrı Geven Balının kimyasal özellikleri
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan ağrı geven balının kimyasal özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Ağrı Geven Balı prolin miktarı en az 400 mg/kg, nem oranı ise en fazla %18’dir.
Ağrı Geven Balının kimyasal özellikleri Tablo 1’de verilmiştir.
Tablo 1: Ağrı Geven Balının kimyasal özellikleri Sakkaroz (en fazla) 4 g/100 g Frukotoz+Glukoz (en az) 60 g/100 g Serbest asitlik (en fazla) 35 meq/kg Elektrik iletkenliği 0,10–0,70 mS/cm
Çiçek kaynaklı baldır; botanik kaynak ve polen koşulları aşağıdaki ölçütlerde ayrı tanımlanır.
Sicilde tek çiçekli (monofloral) olarak tanımlanır. Geven poleni en az %50’dir; diğer polenler için verilen koşullar ayrıca korunur.
Coğrafi sınırda yetişen geven (Astragalus) bitkilerinden elde edilir.
Arı ırkları
Kafkas arısı ile bölgede uzun süredir arıcılık yapılması, bu ırkın bölgenin koşullarına adapte olmasını sağlamıştır.
Kafkas arısı ırkı dil uzunluğunun daha fazla olması nedeni ile bitkilerin özsularına daha kolay ulaşır.
Nasıl üretilir?
Hasat ve sağım işlemleri
Ağrı Geven Balının üretimi; iklim koşullarına bağlı olarak nisan ayı sonunda başlayıp ağustos ayı ortalarına kadar devam eder.
Yılda bir defa 15 Ağustos – 10 Eylül arası bal hasadı yapılır. Hasat sadece kovanın üst katından yapılır.
Nektar toplama ve balın olgunlaşması
Arılar polen ve nektar toplamaya başladığında ballıklara, kendi üretimleri olan balmumu çerçeveleri yerleştirilir. Bu çerçevelerin tamamı veya 2/3’ü sırlandıktan sonra hasada alınır. Hasat zamanı toplanacak bal, arı kovanın ballık kısmından alınır, kuluçkalık bölümünden hasat yapılmaz. Kovanlardan toplanan ballar, arıcının işletmesinin olduğu yerdeki arı kışlatma ve bal sağım odası olarak adlandırılan yere taşınır.
Loş, mevsime göre değişmekle birlikte iç sıcaklığı 4–20 ˚C olan ve havalandırılmaya müsait olan bu ünitede petek ballar ısıtma yapmaksızın (soğuk santrifüj) santrifüj edilir. Süzülen ballar işletme büyüklüğüne göre temin edilen 100–200 litrelik krom bal kaplarında biriktirilir. Uygun bulunan ballar; Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından izin verilmiş ve Ağrı Arı Yetiştiricileri Birliğinin tespit ettiği bal dolum tesislerinde ambalajlanır.
Kovanlar ve koloni bakımı
Arılar, hava durumuna göre kasım ayı ortasından aralık ayı başlarına doğru kışlatmaya alınır. Kapalı kışlatma yapılması durumunda kullanılacak kışlatma odaları; kerpiçten veya ısı değişiminden etkilenmeyen, karanlık, sessiz, doğal havalandırmalı, içerisinde su donmayacak ve sıcaklığı 10˚C’yi geçmeyecek şekilde olmalıdır. İklime bağlı olarak kışlatma odasının sıcaklığı 10 ˚C’nin üstüne çıktığında, kapısı açılarak soğutulur. Kışlatma odalarında kovanlar duvara fazla yaklaştırılmadan kovanın ön kısmı yere hafifi eğimli olarak bırakılır.
Açık alanda kışlatma yapılması durumunda kovanlar doğal şartlara bırakılır, kış boyu kar altında kalırlar. Bu kışlatma biçiminde uygun havalandırma, kovan üstünde sıkı bir izolasyon sağlamak suretiyle yapılır. Dışarıda kışlatılan kovanlarda giriş deliğinin yaklaşık 25 cm üstünden 5 cm çapında bir delik açılır. Kışın bu delik açık bırakılarak kovanlara taze hava girişi sağlanır. Kovanlar karla örtüldüğünde, ön kısımlarının karı temizlenerek kovana hava girişi sağlanır.
Kışlatma ve mevsimlik bakım
Sadece kışlatma işlemi hava şartlarının coğrafi sınırda uygunsuz olması durumunda Iğdır ovasında gerçekleştirilebilir. Arıların kışın beslenmesi ve rahat geçirmesi için kovanın alt kısmına bal hasadında yeteri miktarda Ağrı Geven Balı bırakılır. Arılar, başka bölge ballarıyla beslenmez. Kış soğuklarının uzaması durumunda kovandaki bal ve polenler arılar tarafından bitirildiğinde arıcılar, bal şurubu ile besleme yapar. Şeker şurubu kullanılmaz.
Kolonilerin hazırlanması
Arılar, havalar soğuyunca kovanlardaki çatlak ve delik alanları propolisle kapatır, giriş deliğini propolisle daraltırlar. Sonbaharda kovanda biriken propolisler, kovanın ısı stabilitesini koruduğu için temizlenmez. Propolis temizliği baharda arılar doğaya çıktığında yapılır.
Ağrı Geven Balı, Kafkas arısı (Apis mellifera caucasia) kolonileri tarafından üretilir.
Ne zaman ve nasıl hasat edilir?
Ağrı Geven Balı, 15 Ağustos – 10 Eylül arasında olmak üzere yılda bir kez ve kovanın üst katından hasat edilir. Kovanın alt kısmından (kuluçkalıktan) hasat edilmez. Ağrı’da arıcılık önemli bir geçim kaynağı olup her yıl hasat sonunda gerçekleştirilen geleneksel bal festivalleri ve tadım şenlikleri, arıcıları ve yöre halkını bir araya getiren sosyal aktivitelere de dönüşmüştür.
Nasıl muhafaza edilir?
Biriktirilen ballar depolama alanında 3 gün kadar bekletilerek, büyük partiküllerin çökmesi ve hava kabarcıklarının sönmesi sağlanarak bala homojen bir görünüm kazandırılır. Gıda ile temasa uygun olan 500 ve 1000 ml’lik cam kavanozlarda veya 1–2 kg’lık laklı tenekelerde ambalajlanarak bu odalarda depolanır.
Üretildiği yöreyle bağı nedir?
Yörenin bitki örtüsü ve üretim alanı
Yükselti farklarının fazla olduğu Ağrı ili sınırlarında dağlık – tepelik alanlar, ovalar ve vadiler olmak üzere, başlıca üç ana jeomorfolojik üniteden oluşur.
Ova tabanlarından çevreye doğru gidildikçe kademeli olarak yükselti artar ve vadiler derinleşir.
Vadi tabanları ile çevrede yer alan yüksek dağlık sahalar arasındaki yükselti farkı, birçok yerde 1000 m’yi geçer.
Dolayısıyla Ağrı ili sınırları içerisinde yer alan ovaları çevreleyen dağlar, aynı zamanda yöreye bir havza niteliği kazandırır.
Ovaların büyük kesimini dağların kapladığı ve ortalama yükseltinin 2000 m’ye ulaştığı düzlüklerdir.
Ağrı’nın arazi yapısı engebeli olup dar bir alan içinde topografik farklılıklar göstermesinden dolayı mikro klima alanları ile arıcılık sezonu daha uzun sürebilir.
Bulunduğu yöre ve vadilerde vejetasyonu takip ederek arılar dışarıda olduğu mevsimlerde birkaç kez yer değiştirirler.
Ovalar ile yüksek dağlık – tepelik alanların iç içe bulunduğundan kısa mesafelerde önemli yükselti farkları görülür.
Tescilli coğrafi sınır Ağrı ili olarak belirtilmiştir.
Ağrı ili, Doğu Anadolu Bölgesinin Yukarı Murat Havzası içerisinde yer alır.
Yörenin iklimi
Yörede arıcılar ilkbahardan itibaren doğada çiçeklenmeyi takip ederek ilkbaharda vadi tabanlarında konaklarken yaz ortalarında yüksek yayla ve dağ eteklerine konumlanırlar.
Ağrı ili coğrafi yapı itibari ile yaz aylarında yükseltiye bağlı olarak yeşil ve çiçekli bitkilerin sürekliliğinin olması bakımından arıcılık faaliyetlerini yürütmeye elverişli bir konuma sahiptir.
Yayla ve dağlarda yükseltiye bağlı olarak bitkilerin değişik zamanlarda çiçek açması ve yöreye has çiçeklerin bolluğuyla da arıcılık yönünden elverişli özelliklere sahiptir. Bu durum arıların beslenmesi için temel unsur olan bitkilerin vejetasyon devrelerinin farklılaşmasına yol açarak, yörede ilkbahar ve yaz devresinde her zaman çiçekli kalabilen bitkilerin bulunmasına imkân tanır.
Hangi biçimlerde sunulur?
Süzme baldır. 500 ve 1000 ml cam kavanozlarda veya 1–2 kg laklı tenekelerde ambalajlanır; hacim ve ağırlık birimleri birbirine çevrilmez.
Tescil ve denetim
Etiket ve işaret kullanımı
Ambalajlarda Ağrı Geven Balı ibaresi ve menşe adı amblemi bulunur.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1050 tescil numaralı Ağrı Geven Balı menşe adı olarak 17 Mart 2022 tarihinde tescil edilmiştir. Ağrı Geven Balı ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Ağrı Geven Balı ibaresi ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetim düzeni
Denetimler; Ağrı İli Arı Yetiştiricileri Birliğinin koordinatörlüğünde ve Ağrı İli Arı Yetiştiricileri Birliği, Ağrı İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Serhat Kalkınma Ajansı (SERKA) Ağrı Ofisi, Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi ile Ağrı Ticaret Odasından konuda uzman birer kişi olmak üzere en az beş kişilik denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Denetimler düzenli olarak yılda en az 1 kez ve ihtiyaç duyulduğunda veya şikâyet halinde her zaman yapılır.
Ağrı İli Arı Yetiştiricileri Birliği, kendisine yapılan şikâyetler üzerine en geç 1 hafta içinde denetim yapılmasını sağlar. Denetim mercii, her rutin denetleme dönemi öncesi denetlenecek üretici ve adreslere göre bir denetim planı oluşturur. Ağrı Geven Balı üreten arıcılar, arıcılık sezonunun başladığı nisan ayında Ağrı Arı Yetiştiricileri Birliğine üretim yaptıklarını bildirirler. Bildirim yapmadığı halde Ağrı Geven Balı coğrafi işaretini kullanan üreticiler de denetime tabidir.
Kovanlar ve koloni bakımı: Uygulama koşulları
Ağrı İli Arı Yetiştiricileri Birliği tarafından her yıl; bal akım ve bal hasat döneminde konaklama noktalarının belirlenmesi, kovan sayısı, üreticiler, bitki florası ve benzeri hususlar düzenli olarak kayıt altına alınır. Denetim mercii; Ağrı Geven Balı üreticilerinin bölgeye giriş çıkışı, konaklama süreleri ve benzeri konulardaki takip ve kayıt işlemlerini, Tarım ve Orman Bakanlığı Arıcı Kayıt Sistemi (AKS) kapsamında yürütür. Denetimler, aşağıdaki belirtilen hususlar çerçevesinde gerçekleştirilir.
Ağrı Geven Balı üretmek isteyen arı yetiştiricisi, nisan-mayıs aylarında Ağrı İli Arı Yetiştiricileri Birliğine müracaat eder. En geç 2 hafta içerisinde kovanların konumu, yerleşim yerlerine ve anayola uzaklığı tespit edilerek kayıt altına alınır. Üretici, bal hasadı başlamadan 2 hafta önce Ağrı İli Arı Yetiştiricileri Birliğine hasat yapacağı bilgisini verir.
Denetim kapsamı ve analizler
Denetim merciine denetim planlaması yaparken bu bildirimi dikkate alır ve hasat zamanı ürünün kontrolü ile kovan başına ortalama yıllık bal verimi tespiti yapar. Bu veri, hasat sonrası satışa hazır bal miktarı ile karşılaştırılarak üretim miktarları kayıt altına alınır. Denetim mercii tarafından gerekli görülmesi durumunda, ürün nihai ambalaja konulmadan önce polen ve kimyasal özelliklerin analizi için numune alınır. Analiz sonucu uygun bulunan ballar ambalajlanır.
Analizlerin yaptırılacağı laboratuvar, yürürlükteki kanun, yönetmelik ve genelgeler göz önünde bulundurularak denetim mercii tarafından belirlenir ve analiz giderleri üretici tarafından karşılanır. Üretimde kullanılan arı ırkı, hasat, sağım, depolama, ambalajlama ve kışlatma aşamaları olmak üzere üretim metoduna uygunluk denetlenir. Dolum tesisinin uygunluğu denetlenir. Ağrı Geven Balı ibaresi ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir.
Denetleyen kurumlar ve denetim düzeni
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
