Coğrafi işaretli ürün · Balıkesir
Balıkesir’de yetiştirilen merinos ve kıvırcık melezi koyunların yününden üretilir. Bezayağı tekniğiyle dokunduktan sonra su ve baskıyla keçeleştirilir; desensiz kumaş çoğunlukla doğal kahverengi veya siyahtır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Balıkesir Aba Dokuması nedir?
Balıkesir Aba Dokuması; mayıs – temmuz ayları arasında kırkılan merinos x kıvırcık melezi koyunun yününden elde edilen ipliğin bez ayağı tekniğiyle dokunması ve dövülüp keçeleştirilmesi suretiyle Balıkesir ilinde üretilen dokumadır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yün ipliği ve ölçüler
Yün ipliğin kalınlığı yaklaşık 18,5 mikrondur.
Balıkesir Aba Dokuması 40 cm x 60 cm ölçülerinde üretilir.
Yün keratin içeriği yaklaşık % 33 olan merinos x kıvırcık melezi koyunun yününden elde edilen 4/2 numaralı yün iplik kullanılır.
Desensiz ve dökümlü kumaş
Dokumada keçeleştirme işlemi su ve baskı yöntemiyle yapıldığı için kumaşın dokusu dökümlüdür.
Balıkesir Aba Dokuması desensiz olup çoğunlukla doğal kahverengi ve siyah yün rengi, nadiren de kırmızı ve mavi renkte iplikler kullanılır.
Doğal yün renginin dışındaki renkler, kök boya yöntemiyle elde edilir.
Hafif, dökümlü ve dayanıklı olması nedeniyle yelek, cübbe, heybe, kepenek (çobanların giydiği üst giysi) gibi kıyafetlerin yapımında kullanılır.
Nasıl üretilir?
Hazırlama yöntemi
Balıkesir Aba Dokuması üretiminde, Balıkesir ilinde yetiştirilen merinos x kıvırcık melezi koyunun yününden elde edilen 4/2 numaralı yün iplik kullanılır. Üretimde kullanılan araç ve gereçler ile üretim aşamalarına aşağıda yer verilmektedir. Çıkrık: Yünlerin ipliğe dönüşmesi büküm verilen el ya da ayakla çevrilen araçtır.
Dokuma tezgâhı
Dokuma tezgâhı: Dokumanın gerçekleştirileceği ahşaptan yapılan alettir. İki pedallı (ayaklı) iki çerçeveli dokuma tezgâhıdır. Tarak: Dokuma tezgâhının ileri geri hareket edebilen parçasına takılı olan, çözgü ipliklerini düzenli aralıklarla tutmaya yarayan ve dokuma sırasında atkı iplerini sıkıştırmaya yarayan ince demir çubuklardır.
Balıkesir Aba Dokumasında 30 numara tarak kullanılır. Mekik: Çözgü iplikleriyle atkı ipliklerinin bağlantı yapabilmesi için, atkı ipliğinin ağızlığın içinden geçmesini sağlayan parçadır. İp: Dokumanın gerçekleşmesi için tezgâha hazırlanan çözgü adı verilen dikey yöndeki iplerin atkı ipi denilen ipler ile birbirlerinin altından ve üstünden geçerek dokumayı tamamlayan gereçtir.
Dokuma işleminden sonra kıyafet dikim sürecinde de dikiş ipleri kullanılır. Makas: Dokuma yaparken iplerin kesilmesinde ve dokuma tamamlandıktan sonra terzilik işlerinde kullanılan alettir. Ütü: Dokuma ve dikilmiş kıyafetin üzerinde oluşan kırışık görüntüyü gidermek için kullanılır.
Kullanılan diğer araçlar:
- Cetvel ve mezura: Çözgü ipliklerinin ölçülmesinde ve kıyafet dikimi sırasında ölçü alınmasında kullanılır.
- Aba dolabı: Tokmakların ileri geri hareketiyle dokumayı döverek keçeleştiren ahşap düzenektir.
- Dikiş makinesi: Aba dokumasından şalvar, pantolon, ceket veya yelek dikiminde kullanılır.
Ütüleme ve top kumaş hazırlığı
Ütülenen dokumalar, top kumaş olarak piyasaya sunulur.
Yünün yıkanması ve eğrilmesi
Mayıs – temmuz ayları arasında kırkılan (tıraşlanan) koyunlardan elde edilen yünler, yaz aylarının en sıcak günlerinde suyun bol olduğu derelerde yıkanır. Önce suya yatırılan yünler bir taşın üzerine konularak tokaç denilen tahtadan aletle dövülerek kirinden arındırılır. Daha sonra durulanan yünler güneşe serilerek kurutulur ve tarama işlemi gerçekleşir. Taranan yünler çıkrık kullanılarak iplik haline dönüştürülür. Bu işlemde yün lifine büküm verilerek iplik halini alması sağlanır.
İplikler birkaç katmandan yapılır, her bir katman tek bükümlü iplikten olur. Bu tek bükümlü katlar daha kalın bir iplik elde etmek için birlikte zıt yönde bükülür. Son bükümün yönüne dayanarak iplik s-büküm veya z-büküm olarak tamamlanır. Balıkesir Aba Dokuması dokunduktan sonra keçeleştirileceği için ipliğe çok fazla büküm verilmez. Elde edilen yün ipler, çile haline getirilir.
Kök boya yapımı
Bazı bitki, böcek ve deniz kabuklularındaki boyar maddelerin, elyafa bağlanmasını sağlayan mordan denilen maddelerle birleştirilmesiyle elde edilen kök boya yün ipliklerin boyanmasında kullanılır.
Dokumanın üretilmesi
Balıkesir Aba Dokuması ahşap tezgâhta üretilir. Dokuma yönünde dikine olan ipliklere çözgü, bu ipliklerin arasından geçirilen ve sıkıştırılan ipliklere de atkı ipliği denilir. Çözgü ipliği 400–500 telden oluşur. İlk aşamada çözgü hazırlığı yapılıp çözgü ipleri tezgâha aktarılır. Çözgü iplikleri üzerine aynı renk ve kalınlıkta atkı ipi denilen ipler atılır ve tarakla sıkıştırılır. Bu ipler gücü gözlerinden geçirilerek taharlama işlemi yapılır.
Dokuma sağ ön ortadan başlanarak arka ve sol ön beden dokunup sol ön ortada biter. Bez ayağı dokuma tekniği ile dokunarak tek parça halinde ve ortalama 40 cm x 60 cm ölçülerinde hazırlanır.
Dokumanın keçeleştirilmesi
Balıkesir Aba Dokuması dokunduktan sonra su ve baskı uygulanıp ezilerek keçeleştirilir. Bu işlem dokuma tezgâhtan çıkarıldıktan sonra akarsu kuvvetiyle çalışan dink adı verilen ahşap dolaplarda yıkanarak yapılır. Aba dolabı içindeki tokmakların bir ileri bir geri hareketi ile dokumanın dövülerek keçeleşmesi ve yumuşaması sağlanır. İçerisine naftalin, defne yaprağı, sedir ağacı parçaları gibi malzemeler koyularak bozulması önlenir.
Balıkesir Aba Dokumasının dikime hazırlanması
Keçeleştirme işleminin ardından Balıkesir Aba Dokuması yıkanır, kurutulur ve ütülenir.
Nasıl saklanır?
Hazırlanan dokumalar vakumlu torba, hurç veya kutu gibi hava almayan ambalajlarda saklanır.
Yöreyle bağı nedir?
Balıkesir ilinde uzun bir geçmişi bulunan Balıkesir Aba Dokuması, coğrafi sınırın kültüründe önemli bir yere sahiptir. Üretiminde, coğrafi sınırda yetişen merinos x kıvırcık melezi koyundan elde edilen yün kullanılır. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunur.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Balıkesir Aba Dokumasının geçmişi yöredeki koyun yetiştiriciliğiyle birlikte anılır. Balıkesir, Osmanlı döneminde ordunun giyim ihtiyacını karşılayan merkezlerdendir. Aba dokumacılığı özellikle 17. yüzyıldan itibaren yaygınlaşmış ve abahaneler kurulmuştur. Dokuma yörede atasözü, deyim ve manilere konu olmuştur.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1478 tescil numaralı Balıkesir Aba Dokuması mahreç işareti olarak 29 Eylül 2023 tarihinde tescil edilmiştir. Dokuması ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün ambalajı üzerinde yer alır. Dokuması ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler Balıkesir Büyükşehir Belediyesinin koordinasyonunda, ürün konusunda uzman 10 kişiden oluşan merci tarafından yapılır. Üye dağılımı:
- Balıkesir Meslek Yüksekokulu Tekstil, Giyim, Ayakkabı ve Deri Bölümü: 1 kişi.
- Balıkesir Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü: 1 kişi.
- Balıkesir Olgunlaşma Enstitüsü: 2 kişi.
- Karesi Kaymakamlığı Halk Eğitim Merkezi ve Akşam Sanat Okulu: 2 kişi.
- Altıeylül Kaymakamlığı Halk Eğitim Merkezi ve Akşam Sanat Okulu: 2 kişi.
- Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı: 2 kişi.
Denetimler düzenli olarak yılda bir defa, ayrıca gerek görülmesi veya şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetimde kontrol edilen hususlar:
- Özellikle Balıkesir ilinde yetişen merinos x kıvırcık melezi koyundan elde edilen yün olmak üzere ürünün üretimde kullanılan malzemelerin uygunluğu.
- Üretim metoduna uygunluk.
- Balıkesir Aba Dokuması ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
