Coğrafi işaretli ürün · Aydın
Karacasu’da Yazır toprağıyla geleneksel yöntemle üretilen, koyu kırmızı renkli bir çömlekçilik ürünüdür.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Karacasu Çömleği nedir?
Karacasu Çömleği, Aydın’ın Karacasu ilçesinde doğal ortamda bulunan kırmızı toprakla, el ustalığı ve geleneksel üretim yöntemi kullanılarak yapılan çömlek ürünlerinin ortak adıdır. Ürün yelpazesinde güveç, saplı tava, tepsi, bardak, mumluk, şekerlik, vazo, çaydanlık, cezve, saksı, amfora ve kumbara gibi farklı formlar yer alır.
Karacasu Çömleğinin belirgin niteliği, Yazır Köyü ocaklarından sağlanan ve demir oksit içeriği nedeniyle koyu kırmızı olan toprağın renk katkı maddesi kullanılmadan işlenmesidir. Bu yerel hammadde, geleneksel üretim yöntemi ve ustalıkla birleşerek ürünün karakterini oluşturur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yazır toprağı
Karacasu Çömleğinin yapımında kullanılan toprak 1990’lı yıllara kadar Koşdağı mevkisinden temin edilmiştir. Son yıllarda Yazır Köyündeki ocaklardan sağlanan bu hammadde, Yazır toprağı adıyla anılır.
Koyu kırmızı doğal renk
Çömlek toprağının %6–9 oranındaki demir oksit içeriği, toprağa koyu kırmızı rengini verir. Bu renk özelliği nedeniyle üretimde herhangi bir renk katkı maddesi kullanılmaz.
Geleneksel form çeşitliliği
Yöre ustaları aynı kırmızı toprakla mutfak kaplarından dekoratif eşyalara uzanan farklı ürün formları şekillendirir. Güveç, saplı tava, tepsi, bardak, çaydanlık, cezve, amfora ve kumbara bu form çeşitliliğinin örnekleri arasındadır.
Üretim nasıl yürütülür?
Toprağın ayıklanması ve suyla hazırlanması
Yazır Köyünde Dandalas Çayı’nın bıraktığı alüvyonlardan sağlanan toprak, römork motorlarla atölyelere getirilir. Kuru toprak harmanlanır, taş ve çalı gibi yabancı maddelerden arındırılır; ardından ayakla ezilir, eleklerle elenir ve bir havuzda suyla karıştırılır.
Havuzlarda dinlendirme ve astar
Süzülen karışım, yükseklik farkı bulunan iki beton havuzda dinlendirilir; birinci havuzda suyla karıştırılan toprak, altındaki boşaltma deliğinden ikinci havuza süzülür. İkinci havuzda toprak dibe çökerken su üstte kalır; yağlı çamur olarak tanımlanan üst tabaka astar yapımında kullanılmak üzere alınır, üç-dört kez tülbentten geçirilir ve ürünlerin astarlanmasında kullanılır.
Çamurun yoğrulması ve dinlendirilmesi
Havuzda kalan çamur yoğurma kazanlarına alınır, çömlekçi çarkında kullanılacak kıvama gelene kadar yoğrulur ve en az iki gün dinlendirilir. Dinlendirme sırasında suyun bir bölümü buharlaşır ve çamur hamur kıvamını alır; ekşime süresinin tamamlanmasının ardından elektrikle çalışan yoğurma kazanlarında yeniden yoğrulur.
Künte hazırlığı ve çarkta şekillendirme
Yoğrulmuş çamur vakum presten geçirilerek ortalama 30–40 cm uzunluğunda silindir kütlelere dönüştürülür; istiflenen bu kütleler künte veya zehk olarak adlandırılır. Testi üretiminde çamura suyla birlikte kaya tuzu ilave edilir; sicilde bu uygulamanın kapların suyu daha iyi soğutması ve kokuyu önlemesiyle ilişkilendirildiği belirtilir. Çarkta şekillendirme için hazırlanan çamura yöre ustaları farklı kap ve eşya formları verir; çarkın yanı sıra tarak, makara, kesme ipliği, yarma çubuğu, petras tahtası, titreç, madına ve telleme kullanılır.
Odun fırınında pişirme
Pişirme, şekillendirilmiş çömlek formlarının sıcaklık etkisiyle sertlik kazanmasıdır; Karacasu’daki ustaların büyük bölümü tuğlayla örülmüş, silindirik ve üstü açık geleneksel odun fırınlarını kullanır. Fırınlarda ateşin yakıldığı cehennemlik ile ürünlerin yerleştirildiği üst kısmı delikli bir taban ayırır; çömlekler yerleştirilirken ısı dolaşımını sağlayan bu deliklerin kapanmaması gözetilir ve üst bölüm kırık ürünler ile metal saç plakalarla kapatılır. Fırınlar 3–4 saatte yavaşça ısıtılır, daha sonra reçineli odun ve şavklık olarak adlandırılan ince kıyılmış reçineli odun kullanılır; fırın yazın toplam 8 saat, kışın toplam 12 saat yakılır ve soğuma süresi bu toplam süreden biraz daha uzundur.
Coğrafi sınırla bağı nedir?
Karacasu Çömleğinin coğrafi sınırı Aydın ili Karacasu ilçesidir. Ürünün yöreyle ün bağı, ustalık becerisine dayanan üretim ile yöreden elde edilen kırmızı toprağın kullanımına dayanır. Yerel hammadde ve üretim becerisi nedeniyle Karacasu Çömleğinin tüm üretim aşamalarının bu coğrafi sınır içinde gerçekleştirilmesi gerekir.
Tarih ve ustalık aktarımı
Karacasu Çömleğinin geçmişi, sicilde antik Aphrodisias kentine kadar uzanan bir üretim geleneği olarak açıklanır. Karacasu’da çömlekçilik, babadan oğula aktarılarak varlığını sürdüren bir el sanatıdır.
Tescil ve denetim
Karacasu Çömleği, mahreç işareti olarak 23 Kasım 2020 tarihinde 606 numarayla tescil edilmiştir ve koruma 10 Mayıs 2019 tarihinden itibaren başlar. Tescil ettirenler Nazilli Ticaret Odası ile Karacasu Esnaf ve Sanatkarlar Odasıdır.
Karacasu Çömleği ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürün veya ambalaj üzerinde marka ile aynı ölçüde baskıyla kullanılır. Baskının mümkün olmadığı durumlarda yapıştırma ya da bağlama etiket uygulanır; ürün veya ambalaj üzerinde kullanılamadığında ise ibare ve amblem işletmede kolayca görülecek bir yerde bulundurulur.
Denetimler, Nazilli Ticaret Odası koordinasyonunda; Nazilli Ticaret Odası, Karacasu Belediyesi ve Karacasu Halk Eğitim Merkezinden ürün hakkında bilgi sahibi en az birer kişinin yer aldığı denetim mercii tarafından yürütülür. Denetim yılda bir kez yapılır; şikâyet üzerine veya gerekli görüldüğünde her zaman denetim gerçekleştirilebilir.
Denetim mercii, Yazır toprağının kullanımını, çömlek toprağının hazırlanmasını, üretim metodunu, fırınlama aşamalarını ve Karacasu Çömleği ibaresi ile mahreç işareti ambleminin kullanımını denetler. Denetim raporları 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca hazırlanır ve her yıl Nazilli Ticaret Odası tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulur. Denetim mercii, denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da uzman gerçek veya tüzel kişilerden faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren ise hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.