Coğrafi işaretli ürün · Aydın
Aydın’da yetişen fıstık çamı kozalaklarından elde edilen, çok sivri uçlu kabuksuz çam fıstığıdır.
Avrupa BirliğiAB tescilli · PDOTescil tarihi · 2025-06-22
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Aydın Çam Fıstığı nedir?
Aydın Çam Fıstığı, Aydın ilinde yetişen Pinus pinea L. ağaçlarının kozalaklarından elde edilen iç fıstıktır. Kozalaklar hasat edildikten sonra fıstık kabuğundan ve iç fıstığın zarından ayrılır; ürün, embriyoyu da içeren endosperm kısmından oluşur.
Açık-koyu krem renkli ürünün sivri ucu kirli sarıya yakındır ve gövdesi az dolgundur. Aydın Çam Fıstığı kabuksuz olarak piyasaya sunulur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Ürün, yörede günar, kuner, küna, künar, küner ve püste adlarıyla da anılır.
Biçim ve renk
İç fıstık, bir ucu sivri elipsoidi andıran biçimiyle tanımlanır. Rengi açık-koyu kremdir; çok sivri ucu kirli sarıya yakın bir ton taşır.
Duyusal yapı ve randıman
Ürünün hafif çam kokusu, hafif yağlı tadı ve gevrek tekstürü kayıtlı duyusal nitelikleridir. İç randıman %21,38-28,55 aralığındadır.
Ölçüler ve fiziksel yapı
Yüz adet ağırlığı 13,36-21,17 g, boyu 12,41-14,16 mm ve eni 4,14-6,02 mm aralığındadır. Sicil tablosunda su oranı 3,93-5,60, protein oranı ise %30,31-39,63 aralığında gösterilir.
Tablo-1: Sicildeki özellikler tablosu
Yetiştirme ve işleme nasıl yapılır?
Fidan oluşumu ve bahçe bakımı
Yetiştirilen ağaçlar, Aydın ilindeki fıstık çamlarından düşen kozalakların açılması ve tohumların çimlenmesiyle oluşur. Işık ihtiyacını karşılamak ve kozalak üretimini artırmak için aralama ile budama yapılır; aralama gençlik döneminde 10-15 yıl boyunca sürdürülür ve 40 yaşından itibaren aralık mesafesi 10 × 10 m ya da 12 × 12 m olacak şekilde düzenlenir. Işıksızlık nedeniyle meyve tutmayan ve besin ile asimilasyona faydası olmayan dallar en geç 40 yaşına kadar budanır.
Ağaç altlarında hayvan otlatılmasıyla oluşan çiftlik gübresinden yararlanılır; genel olarak ek gübreleme ve ilave sulama yapılmaz. Gerekli hâllerde 20.20 NP veya 15.15.15 NPK gübreleri kullanılır.
Bitki koruma uygulaması
İlaçlama haziran ayında veya temmuz ayının ilk haftasında sırt pülverizatörüyle ya da hortumu uzatılmış traktör pülverizatörüyle yapılır. Uygulamada kontakt-sistemik etkili ilaçlar kullanılır.
Kozalağın açılması ve geleneksel kurutma
Geleneksel yöntemde toplanan kozalaklar, haziran ayına kadar bahçede yığın hâlinde dal, karton ve benzeri örtüler altında bekletilir; güneş etkisiyle açılan kozalaklardan dökülen kabuklu fıstıklar tırmıkla bir araya getirilir. Alternatif yöntemde kozalaklar toprağa serilmeden doğrudan kozalak kırma makinesinde kırılır ve kabuklu fıstıklar ayrıştırılır. Güneş altında betona serilen çam fıstıkları, 2-3 gün boyunca karıştırılarak kurutulur.
Modern ayıklama ve kurutma
Modern üretimde kabuklu fıstıklar kapalı sistem yıkama havuzunda yıkanır, boylarına göre ayrılır ve kabuk kırma makinesinde kırılır. İç fıstık olarak ayrılan ürün plastik kasalarda 3 gün kurumaya bırakılır; ardından zar ve kepekler fırçalı makinede ayıklanır. İç fıstık 28-32°C suyla yıkanır, suyu elendikten sonra 80°C kurutma fırınında kurutulur ve ortam sıcaklığında soğutulur. Aydın Çam Fıstığı 0-4 °C’de depolanır.
Hasat ve ilk işlemler nasıl yürütülür?
Olgunluk ve hasat zamanı
Hasat, üç yıl olgunlaşmış kozalaklar kırmızımsı kestane rengini aldığında ocak ile nisan ayları arasında yapılır. Kış sonlarında toplanan fıstıklar, erken dönemde toplananlara göre daha yağlıdır.
Geleneksel ve mekanik toplama
Hasat geleneksel veya mekanik yöntemle yürütülür; geleneksel yöntemde makine kullanılmaz ve işgücü yoğundur. Geleneksel hasatta düşürücü ağaca tırmanılarak kozalaklar keye adı verilen sırıkla vurulup düşürülür, ardından toplayıcılar tarafından çuvallara konur. Mekanik hasatta gövde sarsıcı kullanılır; yere düşen kozalaklar toplayıcılar tarafından alınır.
Kabuktan ayırma
Toplanan kabuklu çam fıstıkları su dolu varillerde bekletilir ve kabuğundan ayrılan iç fıstıklar yüzeyden toplanır.
Depolama koşulları nelerdir?
Soğuk depolama koşulları
İşleme aşamalarını tamamlayan ürün çuval veya karton kutulara doldurulur, soğuk hava deposunda muhafaza edilir ve satışa sunulur. Aydın Çam Fıstığı %60-70 bağıl nemde ve 0-4 °C sıcaklıkta 6 ay süreyle depolanır.
Aydın yöresiyle bağı nedir?
Doğal yayılış ve yetişme alanı
Fıstık çamları Aydın bölgesinde doğal yayılış gösterir; il genelindeki yetiştiricilik alanlarında yaklaşık 500 yaşında canlı çam fıstığı ağaçları bulunur. Ağaçlar, Büyük Menderes Nehriyle sulanan platolarda, ılıman iklimde, denizden 70 km içeride ve 860 m rakıma kadar yetişir.
İklim, toprak ve rüzgâr etkisi
Aydın’daki çam ağaçları kısa süreli olarak -18 °C’ye kadar dayanır; çiçeklenme dönemindeki sıcaklık ve nispi nem koşulları, iklim, toprak yapısı ve çevredeki dağlarla birlikte ürünün niteliklerini etkiler. Doğudan esen poyraz, batıdan esen imbat ve dağ köylerindeki meltem rüzgârları tozlanmayı artırır; havalandırmayı artırıcı yöntemlere gerek kalmaz.
Ürün ile coğrafi sınırın bütünlüğü
Coğrafi sınır Aydın ilidir ve ürünün Aydın’da yetişen fıstık çamı ağaçlarının kozalaklarından üretilmesi denetim ölçütleri arasındadır. Sicilde bir ağaçtaki kozalak miktarı 50-60 adet, hektar başına ortalama verim ise 120 kg olarak belirtilir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Ulusal ve Avrupa Birliği tescili
Aydın Çam Fıstığı, 803 numarayla menşe adı olarak 16 Temmuz 2021 tarihinde tescil edilmiştir; koruma 19 Haziran 2019 tarihinden itibaren başlar. Ürün, Avrupa Birliği’nde 22 Haziran 2025 tarihinde Korunmuş Menşe Adı (PDO) olarak tescil edilmiştir.
İşaretin kullanımı
Aydın Çam Fıstığı ibareli logo ve menşe adı amblemi ürünün veya ambalajının üzerinde yer alır. Ürün ya da ambalaj üzerinde kullanılamadığı durumlarda logo ve amblem işletmede kolayca görülecek biçimde bulundurulur.
Denetim mercii ve kapsamı
Denetimler, Aydın Ticaret Borsasının koordinasyonunda; Aydın İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Aydın İl Sanayi ve Teknoloji Müdürlüğü, Efeler Belediyesi, Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi ve Aydın Ticaret Borsasından birer uzmanla oluşan beş kişilik denetim mercii tarafından yürütülür. Düzenli denetimler yılda bir kez hasat döneminde yapılır; şikâyet üzerine veya gerekli görülen hâllerde her zaman denetim gerçekleştirilebilir. Tescil ettiren, denetim tarihinden en az 1 hafta önce resmî yazıyla bildirimde bulunur ve denetim mercii faaliyet adreslerine göre denetim planı hazırlar.
Denetimde Aydın kökenli kozalak kullanımı, aralama ve budama uygulamaları, toplamadan kurutmaya kadar üretim yöntemi, fiziksel özellikler, depolama koşulları ile ürün ibaresi, logo ve menşe adı ambleminin kullanımı kontrol edilir. Denetim giderleri Aydın Ticaret Borsası tarafından karşılanır; denetim mercii, denetim sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ve uzmanlardan yararlanabilir ya da hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasına ilişkin hukuki süreçleri yürütür.