Emirdağ Kilimi

Dokuma hazırlığı ve temel teknikler

Emirdağ Kilimi kompozisyonlarında bordürlü, bordürsüz, tek taraflı ve çift taraflı düzenlemeler kullanılır. Bordürsüz taraftan tasarlanarak birleştirilen kilimlerin çevresini, uzun kenarda enli bir bordür kuşatır. Zeminler ya atlayarak ya da bağlantılı sıralar biçiminde yerleştirilen motiflerle doldurulur. Zeminler dikey veya yatay bir yaklaşımdan yola çıkarak renklendirilir.

İki kanattan bir kilim meydana gelebildiği için eni dar tutulur, boy ölçüleri talebe uygun dokunur. Emirdağ Kiliminde, aşağıdaki dokuma yöntemleri kullanılır.

**Eğri atkılı dokuma:** Farklı renkteki desen iplikleri desen sınırını çözgü üzerinden eğri olarak geçer ve geri döner. Desen iplikleri motifin oluşması için kilim dokuma ustası tarafından bazen bol, bazen gergin atılır.

**Sarma çerçeveli dokuma:** Desen sınırlarının, desen ipliklerinden farklı renkte bir iplikle sarılmasıyla oluşur. Çevre ipliği, her atkı sırasının geriye dönüşünden sonra arada kalan bir çift çözgüye, desenleri çerçeveleyecek şekilde sarılarak bir sonraki atkı sırasının atılmasını bekler.

**Çevresi çerçeveli dokuma:** Ayrı renkte bir iplikle, desen sınırları arasında kalan çözgü ipleri, desenin kenarına paralel olarak dokunur ve çevre çizgisi oluşturulur. Bu çevre çizgisi hafif kabarık görünür.

**İlikli dokuma:** Desen alanı içinde çözgü ipliklerinden bir alt ve bir üst ilerleyen renkli atkı iplikleri, desen sınırlarında son çözgü ipliğine dolanarak döner. İki ayrı renkteki atkının desen sınırından karşılıklı dönüş yaptığı kısımlarda aralık oluşur. Bu tür kilimlerde genellikle yatay ve eğik çizgilerden oluşan motifler uygulanır. Dikey çizgiler, 1 cm’den daha fazla boşluklar bırakılmadan basamaklar halinde dokunur.

**Tek kenetleme dokuma:** Ayrı renkteki desen iplikleri desen sırasında birbirinin içinden geçilerek kenetlenir ve geri döner. Bu teknikle istenilen uzunluktaki dikey desenler, aralık oluşmadan dokunur. Çözgü aralığı oluşan kilim dokumasına göre daha zor ve zaman alıcıdır.

Desen ipliği ve atkı yapısı

Ayrı renkteki desen ipliklerinin desen sınırında, gidiş-dönüş yaparak çift kenetlenmesiyle oluşur. Bu dokuma çözgü aralığı oluşmadan sınırda kesin çizgiler meydana getiren sağlam bir yapıdadır. 1- İp üretimi (yün eğirme) Dik iplere çözgü / eriş, yan iplere atkı / argaç ve desen ipine yüz ipi / süğmelik adı verilir. Çözgü ipi çift katlı olup bükme, çift kat ve gıvrat şeklinde isimlendirilir.

Atkı ipi ve yüz ipi ise tek katlıdır. Emirdağ Kiliminde tabanda boyasız yün atkı ipi ve kök boya ile boyanmış yün çözgü ipi kullanılır. Üretimde kullanılan yün ipler, kirman ile eğrilen koyun yünüdür. İlkbahar ve sonbahar aylarında koyunlardan kırklık adı verilen âletlerle kesilen yün, bol suda tokaç adı verilen ağaç malzemelerle köpürünceye kadar yıkanır.

Yünün hazırlanması ve eğrilmesi

Yıkanan yünlerin gölgede kurutulmasının ardından birbirine bitişik yapağılar ditme veya tiftme adı verilen işlemle birbirinden ayrılır. Tiftilen yünler yün tarakları ile tarandıktan sonra kola dolayabilmek için burma (süme veya el ucu) haline getirilir. Burma haline getirilen yünler eğrilerek ip yapılır. Coğrafi sınırda yünün ip haline getirilmesinde kirmen, öreke, çatal öreke, iğ ve teşi gibi ekipmanlar kullanılır.

Dokumanın çeşidine ve kullanım alanına göre kirmenlerde eğrilen yünler tek kat halinde veya ip bükme ile çift kat haline getirilerek kullanılır. 1 kg yün lifi, eğirme işlemine girdiğinde 100 g’ı dökülerek 900 g eğrilmiş ip elde edilir. Kilim dokuma işleminde 1 m2’de 1 kg yün atkı ipi ile 500 g çözgü ipi kullanılır.

Ayrıca kilim dokumasında çözgü ağızlığını değiştirmede kullanılan gücü ipi, 4 tane çözgü ipinin birbirine bükülmesi ile oluşturulur. Eğrilmesi tamamlanan ve tamamen kuruyan kirman ipleri bir sonraki proses basamağı için çile haline getirilir. Bir çilede 20, 24 veya 30 çift ip bulunmakta olup her yün iplik çilesi 200 veya 250 g ağırlığındadır. Dokumaların büyüklüğü, çile sayısına göre belirlenir.

Emirdağ Kilimi boyutuna göre 15–50 çileden yapılır. 2- Kök boya ile ip boyama Emirdağ Kiliminde en çok kahverengi, mavi, yeşil, kırmızı ve tonları renkler ile küçük zeminlerde genellikle siyah renk kullanılır. Dış bordürde, orta zeminin rengi ile aynı renk kullanılarak renk ve tonlarda denge sağlanır. Doğal boyalar ile boyanmış ipler uzun süre solmadan parlaklığını korur.

Mordanlama ve kök boyayla renklendirme

Renklerin kalıcılığının sağlanması amacıyla ipin kök boya ile boyanması sırasında mineral tuzlar kullanılır. Kök boya ile iplerin kaynatılmasından önce, ön boyama hazırlığı amacıyla yapılan bu işleme mordanlama adı verilir. Mordanlama yün ipe ayrıca elastikiyet, yumuşaklık vb. nitelikleri kazandırır. Mordanlama işlemi için yün ağırlığına göre %3 oranında alınan mordanlar, 1/50 oranında ılık su ile eritilir. Önceden nemlendirilmiş yün ipliği mordanlı suya konularak 1 saat kaynatılır.

Bu sürenin sonunda dışarıya alınan yün sıkılarak boyamaya hazır hâle getirilir. Kaynama sırasında ipler ara sıra karıştırılarak mordan maddesinin yün iplik tarafından tamamen emilmesi sağlanır. Bu sayede boyama işlemi sırasında abraj oluşması engellenir. Kirman ipi yaklaşık bir gün boyunca aynı suyun içinde bekletilir. Ertesi gün ipler sudan çıkartılıp asılarak kurutulur. Kök boyaların renkleri, aşağıdaki bitki bölümlerinin su ile kaynatılması sonucu elde edilir.

Bitki bölümlerinden elde edilen kök boyalar, yünün ağırlığına ve istenen renk tonuna göre suyla karıştırılır. Bitki bölümleri ve elde edilen renkler kaynak tablosunda gösterilir.

Yaklaşık 1 saat kontrollü bir şekilde karıştırılarak ve kaynama sırasında eksilen su ilave edilerek kaynatılır. Bir gece suda demlenen iplerin üzerinde kalan bitki bölümleri temizlenir, durulanır ve gölgelik yere asılarak kurumaya bırakılır. Mavi kök boya ile boyanan ipler, renklerini çabuk verdikleri için boyama işleminde kaynatmadan önce karışıma 300 g boncuk tutkal eklenir.

Kaynatılıp ertesi güne kadar demlendirilen ve bitki bölümlerinden arındırılarak durulanan ipler, tekrar mordanlama işlemine tabi tutulduktan sonra gölgelik yere asılarak kurumaya bırakılır.

Çözgünün kurulması ve leventlere bağlanması

Dokunacak kilimin en ve boyundan yaklaşık 2’şer cm daha fazla uzunlukta olan, tarakların delik ve ilik sayısı kadar çözgü ipi hazırlanır. Çözgü ipinin uzunluğunun, dokunacak kilimin ebatlarından fazla tutulmasının nedeni, dokumada çekme payının göz önünde bulundurulmasından kaynaklanır. Bu işleme coğrafi sınırda “ip ıyma” adı verilir. Çözgü ipleri dokunacak kilim ebadındaki dokuma tezgâhına gerilerek ve düzgünlüğüne azami dikkat edilerek bağlanır.

Çözgü hazırladığında belirtilen işlemler sırasıyla takip edilir. İp leventlerden yorgan iğnesi ya da ince tel yardımıyla geçirilir. Çözgü ipi ele alınır ve ipin ucu ön leventin birinci deliğinde önden arkaya doğru geçirilir. Aynı ipin ucu bırakılmadan tarağın birinci deliğinden geçirilir.

Tarak deliğinden geçen ip, leventin birinci deliğinde önden arkaya doğru ve arka leventten geçen ip geriye doğru döndürülerek tarak deliğinden geçen ipin yanındaki tarak aralığından geçirilir. Tarak aralığından geçen ip, ön leventte arkadan öne doğru ipin diğer ucu ile aynı delikte olacak şekilde geçirilir. Çözgü ipleri bitene kadar aynı işlem tekrar edilir. İp geçirme bitince bütün çözgüler birbirine paralel ve eşit uzunlukta olacak şekilde düzeltilir.

Arka levent yavaş yavaş döndürülerek çözgü ipliklerinin fazlalıkları üzerine sarılır. Sarma işlemi yapılırken ön leventteki çözgü uçları eşit gerginlikte tutulur. Dokuma ustası; çözgünün dokuma tezgâhına uygun yerleştiğinden, tarak ve leventteki deliklerin eşit olduğundan, iplerin esnek olmadığından, çözgü boylarının eşit olduğundan ve çözgü enlerinin eşit olduğundan emin olana kadar germe ve düzeltme işlemlerini sürdürür. Çözgüyü germe ve düzleme işlemine coğrafi sınırda “dığdığlama” adı verilir.

İpliklerin leventte bağlanma payı, dokumanın başlangıçta ve bitişte bırakılacak saçak payları kesim yapılırken dikkate alınır. 4- Dokuma Emirdağ Kilimi ıstar veya ip ağacı denilen yarı yatık tezgâhlarda dokunur. Dokumaya başlamadan önce çiti veya zincir halkası örülür. İpin ucu işaret parmağı ve başparmak arasında tutularak içten dışa doğru çevrilip halka yapılır. Halkanın içinden işaret parmağı yardımı ile aradaki iplik içerden çekilerek zincir halkası oluşturulur.

Zincir örme ve kilimin dokunması

İşlem tekrar edilerek dokumanın eni kadar zincir örme yapılır. Çözgü iplikleri üzerine iki sıra argaç atılır ve sonra zincir halkası ile birleştirilir. Dokumanın başlangıcında ve bitiminde 5–10 sıra çözgü ipi ile düz dokuma yapılır. Dokuma sırasında açılan ağızlıktan mekik yardımıyla iplikler bir baştan öbür başa geçirilir. Dokuma sırasında, asıl dokumaya geçmeden evvel 10–20 cm genişliğinde, “etek” olarak adlandırılan bölüm dokunur.

Daha sonra renkli atkı ipleri ile asıl dokumaya geçilir. Dokuma sırasında atkıları sıkıştırmak için kullanılan aletin demirden yapılanlarına girgene, ağaçtan yapılanlarına kirkit adı verilir. Genellikle alıç ve gürgen ağacından yapılan kirkitlerin iki dişlileri dişgir veya sümük, üç ve beş dişlileri ise kirkit şeklinde adlandırılır. Kilim üzerinde desenlerin bulunduğu belirli alanlarda, o desenin rengindeki bir atkı ipliği, başka renkteki desenin sınırına kadar gidip geri döner.

Ayrı renkteki atkıların büzgüler arasında gidip gelmesiyle desenler oluşur. Dokuma işlemi boyunca tarakla atkı ipleri sürekli sıkıştırılır. Desen sınırları sürekli takip edilerek dokumanın gidişine göre o alanda kullanılan çözgü ipi bir artırılır veya bir eksiltilir. Atkı ipleri çok çekmeden yay biçiminde bırakılarak kendi halinde dokunur. Dokumada yukarı doğru ilerledikçe daralan alanlar önceden dokunur. Yukarı doğru genişleyen bölümler yandaki motifle aynı hizada olacak şekilde dokunur.

Çözgünün hazırlanıp tezgâha aktarılması

**Çözgü hazırlığı ve tezgâha aktarma:** Dokuma sağdan ve soldan tezgâha bağlanarak çözgü iplerinin daralmaması sağlanır. Tamamlanan dokumaların saçak payları bırakılarak çözgüsü kesilip tezgâhtan çıkarılır. Bırakılan saçak payları örülerek bağlanır ve fazla ipler kilim üzerinden kesilerek Emirdağ Kiliminin üretimi tamamlanır.