Coğrafi işaretli ürün · Afyonkarahisar
Afyonkarahisar’ın Bayat ilçesinde kirmanla eğrilen koyun yünü ve kök boyayla elde dokunur. Küçük ve sık motifleri ile sık dokusu çift yönlü kullanıma uygundur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Bayat Türkmen Kilimi nedir?
Bayat Türkmen Kilimi, küçük ve sık motiflerle metal tezgâhlarda elde dokunan yün yaygıdır. Saf koyun yününden kirmanla eğrilen ipler kök boyayla renklendirilir; sık çözgü ve dokuma çift yönlü kullanıma uygundur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Türkmen dokuma geleneği ve motifler
Tarihte Oğuzlar önemli kültür işleriyle uğraşmışlar, bu kültür işlerinden biriside kilim olmuştur.
Bayat Türkmen Kilimleri, desenlerinde küçük ve sık motiflerle üretilir.
Desenleri geçmişten günümüze özellikleri korunarak taşınmıştır.
Tarihi dokusuna dokunulmadan özüne uygun üretime devam edilmektedir.
Saf yün ve kök boyanın özellikleri
Kök boya ile boyanan iplerin saf yün olması boyanın renginin daha iyi olmasını sağlar.
Abraj olayı sentetik boya ile kök boyayı birbirinden ayıran en önemli özelliktir.
Normal su ve deterjanla rahatça yıkanabilir hatta düşük derecede makinada yıkanabilir.
Yün kirmanda eğrilip, bitki köklerinden renk, dokumaya desen vermeyi başararak en sağlıklı ve en güzel ürünü tarihe armağan etmişlerdir.
Bayat Türkmen Kilimlerinin orijinalindeki desen, motif ve renklere bağlı kalınarak; % 100 kök boyalı yün, kirman ipi ve % 100 el emeği ile el dokunarak üretilir Özel eğitimden geçmiş ustalar tarafından tamamen kökboyası ile boyanmış ve kirmanla eğrilerek kaliteli yün iplerle dokunması, tamamen doğal malzeme ve el emeği ile üretilmesi Bayat Türkmen Kiliminin ayırt edici özellikleridir.
Kök boyalı iplerin renkleri daha koyu ve mattır.
İlk öce koyu bir renk alır, yıkandıkça ve kullanıldıkça renkler daha parlaklaşır, canlılık kazanır.
Kök boyadan elde edilen renkler ışığa karşı dayanıklıdır.
Kilimler yıkandığından renkler birbirine karışmaz ve boyası akmaz.
Kilimler metal tezgâhlarda dokunur.
Sık çözgü, sık dokuma olması nedeni ile çift yönlü kullanılır.
Tablo-1: Mordonlamada kullanılan mineral tuzlar Tablo 1’de verilmiştir.
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan mordonlamada kullanılan mineral tuzlar tablo 1’de verilmiştir., özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| İşlemin amacı | Kullanılan malzemeler |
|---|---|
| Beyaz kirman ipinin mordonlanması | Bikromat, şap, krem tartar |
| Mavi renk elde etmek için | Boncuk, pulkostik, hidrokostik, indigo |
| Kökboyada elde edilecek olan renklerin başka renklere dönmesi ve renk koyulaştırmak | Saçıkıbrıs |
Tablo-2: birlikte kaynatılır. Kök boya yapımında kullanılan bitkiler ve elde edilen renkler Tablo 2’de listelenmiştir.
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan birlikte kaynatılır. kök boya yapımında kullanılan bitkiler ve elde edilen renkler tablo 2’de listelenmiştir., özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 5 kayıt
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan birlikte kaynatılır. kök boya yapımında kullanılan bitkiler ve elde edilen renkler tablo 2’de listelenmiştir., özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Bitki adı | Renkler |
|---|---|
| Boyalık otu | Kırmızı renk ve tonları; bordo, koyu kırmızı, açık kırmızı, pembe, |
| Ceviz kabuğu | Kahverengi renk ve tonları; kahverengi, sütlü kahve, |
| Palamut ve mazı | Siyah renk, sarı renk ve tonları, hardal sarısı, saman sarısı, nohut sarısı |
| Pinar | Yeşil renk ve tonları; ördekbaşı yeşil, askeri yeşil, çimen yeşili, |
| Civit otu | Lacivert, mavi ve tonları; lacivert, koyu mavi, açık mavi, |
Tablo-3: Bayat Türkmen Kilimlerinde 12 desen kullanılmakta olup bu desenlerin adları Tablo 3’te listelenmiştir.
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan bayat türkmen kilimlerinde 12 desen kullanılmakta olup bu desenlerin adları tablo 3’te listelenmiştir., özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 5 kayıt
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan bayat türkmen kilimlerinde 12 desen kullanılmakta olup bu desenlerin adları tablo 3’te listelenmiştir., özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| 1-Avşar | 7-Bıtraklı |
|---|---|
| 2-Saçbağlı | 8-Ejderhalı |
| 3-Bindallı | 9-Seleser |
| 4-Körçiçek | 10-Parmaklı |
| 5-Hayat Ağacı | 11-Konya |
| 6-Başaklı | 12-Kütahya |
Nasıl üretilir?
Yünün eğrilmesi ve boyamaya hazırlanması
Bayat Türkmen Kilimlerinin üretiminde %100 koyun yünü kullanılır. Yünün Kirman ile eğrilerek ipe dönüştürülmesi, kök boya ile boyanması ve yöreye özgü desenler ile dokunmasından oluşur. Koyun yünü doğal elastikiyet özelliği ile uzun süre orijinalliğini korur. Kullanıldığında doğal yapısı ile alternatiflerinden bir adım öne çıkar. Yüksek nem ve protein içerikli yapısı gereği alev almazlık özelliği taşır ve yanması zordur.
Alev kaynağı yok edildiğinde kendiliğinden sönme gibi bir özelliği vardır.
**Kurutma işlemi:** Kirmanla eğrilen yün atkı ipleri kök boya ile boyandıktan sonra yıkanır, kurutulur ve sarılarak melik haline getirildikten sonra kilinin üretim aşamasına geçilir. Kirmanla eğrilen ipler, fazla büküldüğü için makine ipinden çok daha sağlamdır.
Mordanlama ve kök boyayla renklendirme
Eğrilen ipler, çile haline getirildikten sonra kök boya ile boyanır. Kök boya ile boyanacak olan kirman iplerinin hammaddesi %100 yün olduğundan bunlar kaynatıldığı zaman özelliğini kaybedecektir. Yün iplerin şeklinin, dokusunun, elastikiyetinin bozulmaması, yumuşaklığını ve özelliğini kaybetmemesi için mordonlama yapılır.
Yöreden toplanan kök boya bitkileri ile kaynatılmadan önce boyama öncesi için ön hazırlık işlemi olarak yün iplerin mineral tuzlarla kaynatılıp, 1 gün kaynatılan suyun içinde bekletilmesi işlemine mordonlama denilir. Mavi rengin elde edilmesi için ön hazırlık olarak beyaz renkli yün ipler ile mineral tuzlar (boncuk, pulkostik, hidrokostik ve indigo) ile kaynatılarak mordonlanır.
Mordonlanan beyaz renkteki yün iplerin içine kök boya maddesi çivit otu eklenir ve kök boyalı mavi renkli yün ip elde edilir. Mavi renkte mordonlamada kullanılan mineral tuzların yanına saçıkıbrıs eklenirse kökboyada elde edilecek renk lacivert olur. Kök boyada elde edilecek olan renklerin başka renklere dönmesi ve renklerin koyulaşması için saçıkıbrıs mineral tuzu kullanılır. Örneğin pinar bitkisinden yeşil renk ve tonları elde edilir.
Beyaz yün ipler pinar bitkisiyle kaynatılmadan önce saçıkıbrıs ile mordanlanırsa yeşil yerine siyah elde edilir. Mordanlama sonrası çileler 5 kg’lık bakır kazanlarda, istenen renk için seçilen bitkilerle birlikte kaynatılır.
Boyama sonrası yıkama ve iplik sarımı
Boyanan ipler kazandan çıkarılıp bir gün askıda bekletilir. İkinci gün fazla boyanın atılması için bol su ve deterjanla yıkanır, kurutulur ve yumak halinde sarılıp melik yapılır. İstenen en ve boy için iki kişi demir tezgâhta ince iple sık çözgü hazırlar.
Çözgü tamamlanınca desenin 10 cm’ye ayarı yapılır ve renkli atkı ipleriyle dokumaya başlanır. Bir m² için 0,400 kg yün çözgü ve 1 kg kök boyalı kirman ipi kullanılır. Dokuma bittiğinde saçak payı bırakılarak çözgü kesilir ve kilim tezgâhtan çıkarılır.
Kilimin saçakları örülür ve fazla atık ipleri kesilerek ürünün işlem adımları tamamlanır.
Yöreyle bağı nedir?
Bayat Türkmen Kiliminin üretim tekniği kadınların el emeği göz nuru ile kilimdeki desenler nesilden nesle aktarılan ustalıkla günümüze ulaşmıştır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Özgün Resmî Gazete metni başvuruyu ilan eder. İlk yayım veya başvuru günü tamamlanan tescil günü olarak kullanılmamıştır. Künyede güncel resmî portalın ayrı tescil alanı esas alınmış; PDF’deki farklı tarih karşılaştırma kaydında korunmuştur.
29 tescil numaralı Bayat Türkmen Kilimi mahreç işareti olarak 05.02.2001 tarihinde tescil edilmiştir. Coğrafi işaret koruması 10.06.2000 tarihinden itibaren geçerlidir. Bayat Türkmen Kilimi ibaresi etiket üzerinde veya işletmede görünen bir yerde kullanılır.
Denetim mercii, Bayat Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı-Kilim Atölyesi İşletmesi koordinatörlüğünde Bayat Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü, Bayat İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Bayat Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı’nın görevlendirdiği konusunun uzmanı personelin katılımı ile oluşur. Denetimlerde Bayat Türkmen Kiliminin dokumasında %100 koyun yününden eğrilmiş kirman ipi olması, ipin kök boya ile boyanmış olması ile kilim desenleri kontrol edilecektir.
Denetimler yılda bir defa düzenli olarak ve şikâyet üzerine veya gerekli görüldüğü hallerde her zaman yapılacaktır.
