Coğrafi işaretli ürün · Trabzon
Trabzon’da ince altın veya gümüş tellerin ipek ya da naylon iplik üzerine sarılıp örülmesiyle yapılır. Kaynak kullanılmadan oluşturulan zarif örgüler takılarda ve tespih püsküllerinde kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Trabzon Kazaziyesi nedir?
Trabzon Kazaziyesinde 80–180 mikron kalınlığındaki altın veya gümüş teller ipek ya da naylon iplik üzerine sarılır. Tamamen elde örülen ince tellerle kaynak kullanılmadan takı ve tespih püskülü gibi ürünler oluşturulur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Trabzon kuyumculuğunun tarihsel kayıtları
Kazazlık sanatı Osmanlı İmparatorluğu zamanında Anadolu’nun farklı yörelerinde yaşatılmaya çalışılmış olsa da Cumhuriyet kurulduktan sonra sadece Trabzon’da devam edebilmiştir.
Evliya Çelebi de anılarında Trabzon kuyumcularının ürettiği süs eşyalarının Osmanlı Sarayını süslediğinden bahsetmiştir.
Osmanlıca yazılan Trabzon Vilayet Salnamesinde (Yıllığı) Cilt 181–182. sayfalarda altın ve gümüş tellerin ibrişim denilen ipek üzerine sarılmasıyla icra edilen bir sanattan bahsedilmektedir.
1869’da Anadolu’yu gezen Fransız ressam Théophile-Louis Deyrolle’nin şehir ile ilgili gravürlerinde kuyumcu esnafına yer verdiği, 1890’larda Şemseddin Sami’nin Kamüs’ül Alam’da Trabzon’da kuyumculuğun ileri düzeyde olduğunu yazdığı görülmektedir.
Kazazlık ustalığı, ince tel ve gelin peçelikleri
Kazaziye ile hazırlanan peçelikleri kızlar gelin olduğu zaman baba evinden çıkarken alınlarına takarlardı, damada ise bir kazaz tespih hediye olarak götürülürdü.
Kazazlık, uzun süre ara verilmeden yapılmalıdır.
Ara verilmesi durumunda tekniklerin detayları unutulabilmektedir.
Çok ince çekilmiş 0,08–0,18 mm (80–180 mikron) kalınlığındaki 24, 22, 18 veya 14 ayar altın ve 925 ayar (milyem) gümüş tellerin çıkrık yardımıyla ibrişim (ipek) veya naylon iplik üzerine burularak saç teli kalınlığına getirilmesiyle yapılan kolye, küpe, bileklik ve tespih püskülü ürünlerine kazaziye (kazaz örücülüğü) adı verilir.
1600’lü yıllara ait bir mahkeme kaydında altın işlemeciliği yapan zanaatkârların oluşturduğu çarşılardan birinin adının Kazalar Çarşısı olduğu ve bu çarşının mülkiyetinin Gülbahar Hatun Vakfına ait olduğu görülmektedir.
Yine 1750’li yıllarda yaşamını yitiren kazaz ustası Halil’in terekesinde (mal varlığı listesi) kazaziyede kullanılan 495 paralık ipek ve ibrişimin de sayılması, kazaziyenin geçmişte ticari hayat içerisindeki önemini göstermektedir.
Trabzon Kazaziyesinin ayırt ediciliği; 24, 22, 18 veya 14 ayar altından veya 925 ayar (milyem) gümüşten 80 ila 180 mikron kalınlığındaki çok ince tellerin burularak insan saç teli kalınlığına tamamen el işçiliğiyle getirilmesi ve kesinlikle kaynak kullanılmamasına rağmen çok sağlam ve zarif görünümlü motiflerin oluşturulmasıdır.
Nasıl üretilir?
Telin iplik üzerine sarılması
Tamamen el işçiliğiyle yapılan kazaziyede öncelikle 0,08 ila 0,18 mm kalınlığındaki altın veya gümüş tel çıkrık yardımıyla ipek veya naylon tel üzerine sıkı bir yay gibi sarılarak belli bir esnekliğe ve kalınlığa ulaşır. Tellerin sarılması sırasında içte kalan ipek veya naylon iplik kıvrak tutularak sarma işlemi yapılır. Sarılmış bir telin kalınlığı kaç kat iplik üzerine sarıldığına göre değişmekle birlikte asgari 0,3 mm kalınlığında olmaktadır.
Bu kalınlığa getirilen tel kazaziyenin ana maddesi olup, dikiş iğnesine geçirilen tel, örgü teknikleri kullanılarak başta tespih püskülü ve takı olmak üzere çeşitli süs malzemelerine dönüştürülmektedir. Günümüzde yerli ve yabancı turistlerin ilgisiyle ürün yelpazesine ayakkabı, çanta, anahtarlık, kemer, muskalık, bardak altlığı gibi ürünler de eklenmiştir.
Kazazlık ürünlerinin başında, bahse konu örgü formlarının birlikte veya tek başına kullanılmasıyla tespihlerin imame ucuna takılan “kamçı püsküller”, başlık ve şal püskülleri, kol ve gömlek düğmeleri gelmektedir.
Örgü altlıkları ve araçları
Kazaziye tekniğiyle altın tespih, gümüş bilezik ve küpeler ile gerdanlıklar üretilir. Örgü sırasında sarım işlemleri tığ, şiş ve küçük top altlıkları üzerinde yapılır.
Eskiden kurşun topların üzerine çirişli üçgen bezlerden yapılan minik toplar üzerine örülürken, günümüzde ahşaptan yapılan toplar üzerine örme işlemi gerçekleştirilmektedir. Kazaz yapımında kullanılan araç gereçler; çıkrık, tığ, sarmaşkı, gümüş/altın tel ve naylon/ipek ipliktir. Perdahlamak için salyangoz kabuğunun dişleri kullanılır. Çıkrık; kazaziyenin yapılabilmesi için iplik üzerine tel sarılmasını sağlayan alettir. Tığlar ise çeşitli boylarda olup, top, kısa ve uzun sürgü yapımında kullanılmaktadır.
Ajur ve sarım araçları
Trabzon Kazaziyesi’nde “ajur” tekniğinde, örgü için çeşitli boy ve kalınlıktaki “sarmaşkı” ya da “sarmaçka” adı verilen araç kullanılmaktadır. Kazaziyede tellerin kullanılan iğnelerin deliklerinden geçirilmesiyle örgü teknikleri gerçekleştirilmektedir, kargaburunlar ise örgülerin yapımında iğnelerin geçmediği durumlarda ve düzeltmelerde kullanılmaktadır. Makaslar ürünün yapımının her aşamasında kullanılır.
Kazazlıkta halen uygulanmakta olan temel örgü formları “balık sırtı örgüsü”, “sürgü örgü”, “top örgü”, “ajur örgü”, “yeminli sürgü”, “zincir”, “bıcırık”, “beştepe”, “burgu zincir”, “şemse (aşk)”, “yarım aşk”, “yıldız”’dır. Tüm örgü tekniklerinde işlem bitiminde tel dibinden kesilir, istenilen kompozisyona uygun olarak naylon iplik ve iğne yardımıyla dikme (pekiştirme) işlemi yapılarak tamamlanır. Ürün oluşturma aşamasında, üretilen parçalar tasarıma göre mumlanmış naylon iplik ile dikilerek birleştirilir.
Bu aşamada sarkan naylon tüycükler çakmakla yakılarak temiz bir görünüm kazandırılır.
Balık sırtı örgüsü
Balık sırtı: Ürün oluştuğunda diğer örgüleri taşıyan zincir olup, bu örgü çeşidinde ipliğin kalınlığı 1, 2 veya 3 kat olabilir. Balık sırtı tekniği; 2, 3, 4, 5, 6 düğüm genişliklerinde ve istenen uzunlukta örülür. İplik bittiğinde ekleme yapılarak örme işlemine devam edilir. Çelik tel üzerine örülen teknikte örgü ne çok sıkı ne de çok gevşek olmalıdır.
Örgü, örme işlemi bittikten sonra içinde kalan çelik tel aşağı yukarı zorlanmadan çekilebilecek ve örgünün içerisinden çıkarılabilecek sıkılıkta olmalıdır. İpliğin bitmesi halinde iplik iç tarafa alınmakta, iplik eklemelerinde ise ipliğin bittiği sıranın sağ tarafından 1 cm aşağıdan iğneyle girilmekte, girilen iğne alttan yürütülerek biten ipliğin çıkacağı yerden çıkarılıp örme işlemine devam edilmektedir.
Ayrıca, önceki biten ipliğin içe alınan sarkan ucu örme işlemi sırasında en az 1 cm içten yürütülmelidir. Ajur: Ajur (ajör) tekniğini yapabilmek için 5 kat naylon (veya ipek) iplik çıkrığa gerilir. Bu ipliğin üzerine 20–25 mikron kalınlığındaki gümüş tel sarılır. Elde edilen bu tel ajur yapımında kullanılır. Bu teknik kolye ucunda, tespih püskülünde, zincir arasında kısa sürgü ile birlikte kullanılır.
Kısa sürgü
Kısa sürgü: Tığın üzerine örülür. 1, 2 veya 3 kat ipliğin çıkrığa gerilip, üzerine gümüş veya altın tel sarılmasıyla yapılan teknik esasen ürün oluşturma sırasında iki farklı teknik arasında bağlantı sağlayan köprü görevini üstlenmektedir. İğneye, yapılacak sürgü tekniğini tamamlayacak uzunlukta tel takılmaktadır. Tığ üzerine iğne aracılığıyla çeşitli şekilde dolanan iplik ile kafes oluşturulur.
Oluşturulan bu kafes, başlangıç ipliği takip edilerek her yönde 4 sıra oluşturularak tamamlanır. Bu teknikte, balık sırtı tekniğinde olan iplik ekleme durumu yoktur. Uzun sürgü: Bu örgüyü yapabilmek için hazırlanacak telin kalınlığı; 1, 2 veya 3 kat ipliğin çıkrığa gerilerek üzerine gümüş veya altın tel sarılmasıyla oluşturulur. Bu örgü çeşidi de iki farklı teknik arasında köprü görevini üstlenmektedir.
Uzun sürgü ve top örgüsü
Kısa sürgü gibi tığ üzerinde yapılan uzun sürgü tekniğinde, sürgünün kafesi kısa sürgüye göre daha karmaşıktır. Uzun sürgü tekniğinde, balık sırtı tekniğinde olan iplik ekleme durumu yoktur, sürgüye yetecek kadar iplik sarılır.
Top Örgüsü: Hazırlanacak ipliğin kalınlığı için 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 veya 10 kat iplik çıkrığa girilebilir. Söz konusu kat sayısı topun büyüklüğünü belirler. Ahşap veya plastik boncuğun içerisine örülecek ipin ucu geçirilir. İçine iplik geçirilen boncuğun içine tığ yerleştirilerek sıkıştırılır. Sıkıştırılan bu boncuğun üzerine işlenilecek kafes oluşturulur. Bu teknikte kafesin kurulumu çok önemlidir.
Topun düzenlenmesi ve yeminli sürgü
Oluşturulan kafes eşit aralıklarda değilse iğne ile iplikleri kaydırarak düzgün bir şekilde oranlanmalıdır. Çünkü boncuğun üzerine kurulan kafesin düzgün olmaması halinde boncuğun işlemesi bozulacaktır. Oluşturulan kafes, iplik takip edilerek boşluk kalmayacak şekilde örülür. Örgünün büyüklüğü, içinde kullanılan boncuğun büyüklüğüne göre değişir. Örme sırasında boncuğun üstünde ve altında açıklık olmaması gerekmektedir. Top örülürken belli bir sıra tamamlama şartı olmayıp önemli olan boşlukların görünmemesidir.
Yeminli sürgü, ustaların öğretmemek için yemin etmesiyle bu adı almıştır. Eskiden Trabzon’da yalnız üç ailenin bildiği bu yöntem günümüzde halk eğitim merkezlerinde öğrencilere öğretilir.
Şemse düğümü
Aşk düğümü olarak da bilinen Şemse, makrome düğümü çeşitlerindendir. Selçuklu motifleri ve gemici düğümünden esinlenerek tasarlanır; gümüş ve altın kolyelerde kullanılır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
16ıncı yüzyıla kadar tarihlenen ürünlerde kazazlık tekniklerinin kullanıldığı belirlenmiştir.
Trabzon kuyumculuğunun tarihî gelişimi
Fatih Sultan Mehmet’in 1461 yılında Trabzon’u fethiyle, Gümüşhane’de bulunan gümüş madenlerinin işletilmesi ve çıkan ham gümüşün hayvanlar sırtında Trabzon Limanı’na getirilmesi, buradan da gemilerle İstanbul ve diğer liman şehirlerine ulaştırılması, Trabzon’da şehzade olarak bulunan Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman’ın kuyumcu yanında çalışmaları Trabzon kuyumculuğuna önemli katkılar sağlamıştır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Tescil kaydı ve işaret kullanımı
Trabzon Kazaziyesi markalama yoluyla kullanılır. Üründe TK damgası veya müşteriye ve denetim merciine açıkça gösterilebilen, ürüne özgü TK etiketi bulunur. Etikette üretici adı, malzemenin cinsi ve ayarı ile ürünün Trabzon Kazaziyesi tekniğiyle yapıldığına ilişkin ifade yer alır.
Denetim mercii ve kontrol kapsamı
Denetim mercii yöntemi belirler; gerektiğinde uzman kuruluşlardan destek alır ve üretim ile pazarlama aşamalarını aşağıda belirtilen kriterlerle kontrol eder.
TK damgasının sicilde verilen çizgi ölçüleri aşağıdaki tabloda korunmuştur.
TK damgasının çizgi ölçüleri (mm)
Sicil belgesinin 5. sayfasındaki değerlerdir. Kaynak alanları ve ölçü birimleri korunarak tablo halinde düzenlendi.
Damga görseli “Dokuz misli büyütülmüş ölçüdür” notunu taşır. Çizgi değerleri özgün gösterimiyle aktarılır; çizimden başka boyut türetilmemiştir.
231 tescil numaralı Trabzon Kazaziyesi menşe adı olarak 09.11.2017 tarihinde tescil edilmiştir.
Trabzon Kazaziyesi adı altında satılan ürünlerde aşağıda görseli tanımlanan “TK” damgası veya “TK etiketi” yer alacaktır. “TK” damgası bulunan ürünlerde etiket şartı aranmayacak olup, “TK” etiketinde ise ürünü hangi üreticinin imal ettiği (üretici adı), kullanılan malzemenin cinsi ve kullanılan malzemenin ayarı ile ürünün Trabzon Kazaziyesi olduğuna ilişkin ibare yer alacaktır.
Denetim Trabzon Kuyumcular ve Saatçiler Esnaf ve Sanatkârlar Odası koordinatörlüğündedir. Ortahisar Kaymakamlığı Halk Eğitim Merkezi, Ortahisar Kaymakamlığı Zübeyde Hanım Mesleki Teknik Anadolu Lisesi Müdürlüğü ve Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü Trabzon Olgunlaşma Enstitüsü Müdürlüğü katılır.
Denetim mercii; Trabzon Kuyumcular ve Saatçiler Esnaf ve Sanatkârlar Odası yetkilisi dâhil toplam dört uzmandan oluşacak olup, denetim mercii tarafından üretim, pazarlama ve satış dâhil olmak üzere sürecin tüm evrelerine yönelik yılda 1 defa düzenli olarak ve ihtiyaç duyulduğunda veya şikâyet halinde her zaman yapılacaktır. Denetime ilişkin raporlar Trabzon Kuyumcular ve Saatçiler Esnaf ve Sanatkârlar Odası tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna her yıl gönderilir.
Denetim mercii, denetimin nasıl yapılacağını belirleyecek ve gerektiğinde uzman kuruluşlardan destek alacak – Ustaların bilgi ve becerilerinin kontrolü yapılacaktır.
- Denetimde ustalık belgesi ve/veya sertifikalar denetlenecektir.
- Ustalarca imal edilen ürünlerin Ayar Evleri vasıtasıyla kalite standartlarına uygunluğunun denetimi yapılacaktır.
- Denetlenen ürünlerde “TK” (Trabzon Kazaziyesi) damgasının bulunup bulunmadığı kontrol edilecektir.
- Müşterilere ürün hakkında yeterli bilgi verilip verilmediği kontrol edilecektir.
- Üretim metodunun tescil belgesine uygunluğu kontrol edilecektir.
- Kullanılan malzemenin kalite ve ayar uygunluğu kontrol edilecektir.
- İmalatta kullanılan araç ve gereçlerin kalitesi ve kalibrasyonunun uygunluğu kontrol edilecektir.
- Etiketteki bilgilerin doğruluğu ve uygunluğu kontrol edilecektir.
