Coğrafi işaretli ürün · Samsun
Samsun’un Vezirköprü ilçesinde metal parçaların elde işlenip birleştirilmesiyle üretilen çay demleme aracıdır. Yassı gövdesi ve suyun kaynadığını haber veren isteğe bağlı düdüğüyle tanınır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Vezirköprü Semaveri nedir?
Vezköprü Semaveri kalaylı teneke, galvanize sac, krom-nikel ve bakır hammaddeleri kullanılarak yassı formda üretilen, yaklaşık olarak 30–38 parçadan oluşan, kömür ya da çalı çırpı benzeri ateş ile ısıtılarak suyun ısınması ve çayın demlenmesini sağlayan temel bölümleri bulunan ve el sanatı ile üretilen musluklu özel bir çay demleme aracıdır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yassı gövde ve su hacmi
Vezirköprü Semaveri yassı formuyla diğer semaverlerden farklı olup işlevsel niteliği yüksektir.
Vezirköprü Semaverleri yaklaşık olarak 2–6 lt su alabilmektedir.
Vezirköprü Semaveri çeşitli boylarda imal edilebilmektedir.
Düdüklü model
Yörede suyun kaynadığını haber veren düdüklü semaver modeli de üretilir.
Vezirköprü düdüklü semaveri; tarlada veya bahçelerde çalışan işçilere çay suyunun kaynadığını haber verilmesi amaçlanarak yıllar öncesinde geliştirilmiştir.
Isıtma ve kullanım
Ürünün kullanımı pratik olup evde, tarla ve bahçe gibi tarım alanlarında ayrıca eğlence ve piknik mekânlarında oldukça yaygın kullanımı bulunmaktadır.
Çalı-çırpı gibi basitçe bulunabilecek yakacaklarla kolayca kaynatılabiliyor oluşu da özellikle kırsal kesimde kullanımını yaygınlaştırmıştır.
Çayın demliklere göre az bir ateşle çabuk olarak demlenmesi, semaverin kendine has özelliğidir.
Bununla birlikte semaverde demlenen çay, ateş sönse bile uzunca müddet soğumadan kalmaktadır.
Ustalık ve yaygınlaşma
Vezirköprü semaver ustalarının yüz yılı aşkın tarihsel süreç içerisinde bilgi ve birikimleri yoluyla semaver üretimi gelişim göstermiş ve semaverin işlevsel niteliği artmıştır.
Bununla birlikte kullanılan malzemeden kaynaklanan ucuzluğu ve kullanımdaki pratikliği nedeniyle oldukça yaygındır.
Nasıl üretilir?
Semaverin malzemeleri ve parça yapısı
Yörede Semaverciler Çarşısı olarak adlandırılan tarihi bedestendeki küçük atölyelerde, ustasından çırağına herkesin tek tek elde döverek, bükerek, keserek ve lehimleyerek ürettikleri parçaların birleştirilmesiyle Vezirköprü Semaveri üretilmektedir. Vezirköprü Semaveri üretiminde kalaylı teneke, galvanize sac, krom-nikel ve bakır hammadde olarak kullanılmaktadır. Her bir parça görünüş ve işlevine göre farklı farklı adlar almıştır.
Bu parçalar gövde, baca, üzer, dip, yaklaşık 5 parçadan oluşan kapak takımı, demkeş, ızgara, 6 parçadan oluşan ayak takımı, 4 parçadan oluşan sap takımı, düllük (musluk takılan yer) ve musluktan oluşmaktadır. İlgili parçaların çiftli olanlarının da üretimi yapılmaktadır. Açıklanan parçalarla beraber Vezirköprü Semaveri yaklaşık olarak 30–38 parçadan oluşmaktadır.
Gövde, baca ve kapağın birleştirilmesi
Atölyede yaklaşık 1 metreye 1 metre olarak ölçülendirilmiş kalıp levhalar çizilmeli ve metal kesen el makaslarıyla kesilerek ayarlanmalıdır. İlk olarak gövde oluşturulmalı ve kıvırma işlemleri yapılmalıdır. Ardından tokmakla ekleme yerine kenet yapılıp dövülmelidir. Daha sonra gövdesine kordon makinasıyla desen çizilmelidir. Su sızdırmaması için içten lehimleme yapılmalıdır. İç bacası kıvrılıp lehimlenmelidir. İç bacada sadece lehimleme işlemi yapılmalıdır.
Daha sonra bacaya gövdenin içine oturarak bacanın ortasından geçecek şekilde dip (sac levha) takılmalıdır. Dip, gövdeyle bacayı birleştirmeyi sağlar. Üzer isimli parça kalıpta kesilerek kabartma işlemi yapılmalıdır. Kabartma işlemi kabartma çekici ile levha yaklaşık yarım saat dövülerek uygulanmalıdır. Daha sonra kapak ve baca delinerek gövde ile bütünleştirilmelidir. Tekrar lehimleme işlemleri yapılmalı ve üzerine su koyulan kapağın parçaları da lehimlenerek kulp montajı yapılmalıdır.
Kulp, musluk ve diğer parçaların tamamlanması
Kulplar 4 parçadan oluşur bu 4 parçanın 2’si işlenip birbirine lehimlenmeli ve gövdede birleştirilmelidir. Küllük olarak adlandırılan ve 6 parçadan oluşan ayak kısmı birleştirilerek semavere monte edilmelidir. Izgara kısmı da delinip hazırlanarak ürüne eklendikten sonra ön tarafında düllük olarak isimlendirilen kısma musluk monte edilmelidir. Ayrıca demkeş kısmı ve kapaklar eklendikten sonra silme ve cilalama işlemi ile semaver tamamlanmalıdır.
Vezirköprü Semaverine tarlada çalışanların isteğine göre ayrıca 4 parçadan oluşan düdük kısmı da eklenebilmektedir. Su doldurma bölümüne su, ateşlik bölümüne kömür ya da çalı çırpı konulmalıdır. Gövdenin altından ateş yakılmalıdır. Yanan ateş su konan bölümü ısıtmaktadır. Suyun kaynadığını su kapağının borusuna takılan düdük haber vermektedir. İçine çay yerleştirilen demliğin üstüne su konulmalı ve ateşlik bölümüne alınmalıdır. Açıklanan işlem sırası ile semaverde çay demlenmektedir.
Yöreyle bağı nedir?
Vezirköprü Semaverinin geçmişten günümüze miras kalan el sanatları arasında önemli bir yeri bulunmaktadır. Vezirköprü Semaveri yöre ile bilinirliği bulunan önemli bir üründür.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Yöre ustalarının kültürel aktarımı ve usta çırak bağı ile varlığını devam ettirmiştir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Coğrafi işaretin adı ürün üzerinde, işletmenin görülebilen bir alanında veya markayla birlikte kullanılabilir.
299 tescil numaralı Vezirköprü Semaveri mahreç işareti olarak 27 Aralık 2017 tarihinde tescil edilmiştir.
Vezirköprü Belediyesi koordinatörlüğünde; Vezirköprü Esnaf ve Sanatkârlar Odasından, Vezirköprü Kaymakamlığından ve Vezirköprü Belediyesinden ürün hakkında bilgi sahibi birer kişi olmak üzere toplam üç kişilik bir denetim merci ile periyodik olarak ve şikâyet halinde denetimler yapılacaktır. Denetim kriterleri; üretimde kullanılan malzemelerin niteliği ve ürünün üretim metodunda açıklanan işlem adımlarına uygun olarak üretilmesi denetlenecektir. Bununla birlikte Vezirköprü Semaveri coğrafi işaretinin kullanımı denetlenecektir.
Uygunsuzluk tespit edilmesi halinde üreticiye gerekli düzeltmeyi yapması için uyarı yapılarak bir aylık süre verilecektir. Bir ay sonraki denetimde benzer uygunsuzluğun görülmesi halinde Sınai Mülkiyet Kanuni çerçevesinde gerekli işlemlerin yapılması için hukuki yollara başvurulacaktır. Denetim merci, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim merci hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
