Maraş Bakır El İşlemesi

Elle dövme ve tavlama

Üretimde kullanılacak parçalar, bakır levhaların örs ya da sert bir cisim ile ağaç tokmak arasında dövülüp şekillendirilerek istenilen boyutlara getirilmesiyle elde edilir. Ağaç tokmakla şekil verilip 0,5–1,5 mm kalınlığına getirilen parçalar, çekiçle ve tokmakla dövülerek sertleştirilir. Bu sayede istenilen desen bakıra rahatlıkla uygulanabilir. Bakır levhanın tamamı, tokmak ve çekiçle birbirini takip eden darbelerle dövülür.

Dövülerek sertleşen bakır, dağılmaması, çatlamaması ve kolay işlenebilmesi için arada bir tavlanarak yumuşatılır. Tavlama işlemi, levhanın kor ateşte ısıtılması suretiyle gerçekleştirilir.

Büyük kaplarda gövde ve taban montajı

Kazan gibi büyük araçların gövdesi oluşturulurken levhanın bir kenarı diğerine silindir şeklinde birleştirilir ve birleşim yerleri çekiçle dövülerek birbirine kaynatılır. Farklı bir levha olan kazanın zemin kısmı da gövdeye, yine çekiçle dövülerek kaynatılır. Büyük araçların yapımında, ağız kısmında sağlamlığı arttırmak üzere metal çember geçirme işlemi yapılabilir. Bu amaçla ağız kısmında içe gelecek şekilde metal bir çember yerleştirilip kazanın ağız kenarları içe doğru kıvrılır.

Dövme tekniği ile yapılan bakır eşyaların sap, tutamak ve kulp kısımları daha çok tunç, demir ve pirinç gibi madenlerden döküm tekniğiyle üretilir.

Sıvama ve presle biçimlendirme

Külçe halindeki hammadde; bakır hattanesinde ocaklarda eritilir, kalıplara dökülür ve yapılacak ürünün özelliğine göre silindirden geçirilerek bakırın kalınlığı ayarlanır. Silindirden geçerken sertleşen bakır, fırınlarda tavlanarak 0,50–1,5 mm kalınlıkta bakır levha elde edilir. Bakır levhalara sıvama veya presleme teknikleriyle şekil verilir.

**Sıvama tezgâhında pulun sabitlenmesi:** Levhalar, yapılacak ürünün ölçülerine göre daire makaslarında kesilir. Kesilen ve pul olarak adlandırılan bu levhalar, ürün özelliğine göre kalıplı sıvama tezgâhlarında şekillendirilir. Yapılacak ürün özelliğine göre kalıplar, bütün ya da parçalı mazgara veya sıvama adı verilen tezgâh üzerindeki silindir dişlinin çevresine yerleştirilir. Bakır pul, sıvama tezgâhı üzerinde kalıbın bulunduğu dişli ile karşı ucundaki diğer dişli arasına sıkıştırılarak sabitlenir.

Pulun dişliler arasından çıkmaması için bu sıkıştırma iyi yapılmalıdır. Pulların sabitlenmesiyle birlikte ustanın kendisi de kuvvetini doğru orantılı kullanabilmesi için meşin bir kemer ile belinden mazgaraya bağlanır.

**Sıvama ve kalıbın çıkarılması:** Silindir üzerinde sabitlenen bakır, motor gücüyle dönmeye başladığı anda usta mazgaraya paralel durumda, üzerinde çivi yuvaları bulunan tiper adı verilen tezgâh ile sağ ve sol elindeki metal ve ahşap şekillendirme aletlerini kullanarak iki silindir arasında dönen bakır pulu şekillendirir. Tabanı oluşturan orta kısımdan başlayan işlem yukarıya, ürünün ağız kısmına doğru ilerler. Tiper üzerine yerleştirilen çelik metal çivi, şekillendirmeyi destekler.

Usta bu metal çivinin sağından ve solundan aldığı güçle ve içten-dıştan uyguladığı küçük darbelerle bakırı yavaş yavaş şekillendirir. Ürünün aldığı şekle ve aşamaya göre tiper üzerinde bulunan yuvalarda metal çivinin yeri değiştirilir. Uygulanan her basınçlı darbeyle bakırın, kalıp şeklini alması sağlanır. Şekillenen ürünler kalıp ile silindirden çıkartılır.

**Eksantrik ve hidrolik pres seçenekleri:** Bu yöntem, daha çok turistlik eşyalar ve bazı mutfak eşyalarının üretiminde kullanılır. Presleme eksantrik veya hidrolik şeklinde uygulanır. Eksantrik preste, yapılmak istenen ürünün kalıbı pres makinasına yerleştirilir ve baskıyla bakır levhasına presteki kalıbın şekli verilir. Bu pres küçük işlerde kullanılır; ayak ve elle kullanılan iki ayrı şekli vardır. Hidrolik pres ise, büyük işlerde kullanılır.

**Hidrolik pres:** Erkek kalıp ile dişi kalıp arasına yerleştirilen bakır levha pres makinasının basmasıyla istenen şekli alır.

Bakırın süslenmesi

Dövme veya kalıplama işlemlerinin ardından ürününün üzerindeki pürüzler temizlenir. Ürünler kabartma veya zımba nakış yöntemleri kullanılarak süslenir. Kabarma yönteminde çizgi kalemi ile ürünün üzerine yapılacak desenler çizilir. Herhangi bir hata durumunda düzeltilebilmesi için bu çizgiler derin olmamalıdır. Çizim işi hatasız bir şekilde tamamlandıktan sonra elde edilen ürün, yastık olarak adlandırılan yapının üzerine konur. Motifin dışında kalan kısımlar içeri doğru çökertilerek motifin kabarık durması sağlanır.

Zımba nakış yönteminde ise ağızlarına çeşitli motifler işlenmiş zımbaların bakıra vurulması suretiyle desenler oluşturulur. Süsleme işleminin ardından kalaylanıp parlatılan Maraş Bakır El İşlemesi, satışa hazır hale gelir.