Coğrafi işaretli ürün · Kahramanmaraş
Kahramanmaraş’ta ince ipekli kumaşın telleri sökülerek ve saf ipek iplikle elde işlenerek hazırlanır. Önce yatay file suyu, ardından dikey mercimek ajuru işlenir; nakışın tersi ve yüzü aynı görünür.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Maraş File Nakışı nedir?
Maraş File Nakışı Kahramanmaraş ve ilçelerinde yaygın olarak yapılan, kültürümüzü yansıtan yöresel bir Türk nakışıdır. Maraş File Nakışı teknik olarak önce kumaşın sökülmesi sonra sökülen kumaşın işlenmesi ile oluşan tersi ve düzü aynı görünen bir nakış türüdür.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
İpekli kumaş ve tek kat iplik
En çok tercih edilen kumaş, ince ipekli mongoldur. Mongolun en ve boy iplikleri farklı kalınlıktadır; en iplikleri çok incedir. Bu nedenle işleme öncesinde söküm yapılır.
Kumaş Özelliği: Maraş File Nakışında kullanılan kumaşın dokuma ipliği ince ve ipekli olmalıdır.
İşlemede 1,5 cm uzunluğunda ince iğne kullanılır; ince ipekli kumaş ve tek kat saf ipek iplik zarif görünümü sağlar.
İkinci tercih ipek demordur; demorun en ve boy iplikleri eşit dokunmuştur. Renkli demor kumaşlar da kullanılabilir.
İşleme için parlak, sağlam, çok kalın olmayan saf ipek ipler kullanılır. Standart iki kat bükülmüş ipek iplik ayrılarak tek kat halinde işlenir.
Kullanılan kumaşlar çok ince olduğundan telleri söküm sırasında saymak daha kolaydır; bu yüzden işleme öncesinde söküm yapılır. Sicil bu söküm tekniğini Maraş File Nakışına özgü olarak tanımlar.
İki aşamalı file yapısı
Yatay teller Maraş File Nakışı suyu, dikey teller mercimek ajuru ile işlenir. Artı şeklindeki bu iki aşama merdiven biçiminde ilerlemez ve nakşa kolalı gibi bir görünüm verir.
Maraş File Nakışı, yakın yörelerin nakışlarına görünüşte benzese de kumaşın sökülmesi, teknik ve işleme yöntemleriyle ayrılır.
Doğadan ve geometriden alınan desenler
Desenler halk arasında işleyenlerin zevkine ve yaratıcılığına göre şekillenir.
Desen Özelliği: Tabiattan alınan çiçekler, yapraklar stilize edilerek desen olarak kullanılır.
Geometrik desenler, stilize edilmiş (karakteri bozulmadan basitleştirilmiş desen) vazoda çiçek desenleri kullanılır.
Nasıl üretilir?
Söküm araçları
- İşleme kumaşı (ipekli kumaşlar)
- İri iğne
- Jilet
- Makas
- Kasnak
Kumaşı germe araçları
Kasnak veya gergef kullanılır. Gergef, üzerine işleme kumaşının gerildiği dikdörtgen biçimli, dört ayaklı nakış aracıdır. Kasnak veya gergef bezi, işleme kumaşı ile gergef arasında kalan ve işleme kumaşını tutan bezdir.
- İğne (gergef bezi dikiminde kullanılır)
- Dikiş ipi
- Makas (dikiş ipini kesmede kullanılır)
İşleme araçları
- Gergefe gerilmiş işleme kumaşı
- Saf ipek iplik
- Desen (işlenecek model)
- Makas
- 1,5 cm boyunda Maraş file iğnesi
- Mezura
Ütüleme araçları
- Ütü
- Ütü masası
- Ütü bezi
Kumaşın sökülmesi
Kumaşta tel sayısı belirlenirken kesilen tellerin eşit olması gerekir. Kesilen kumaş telleri en ve boy iplik kalınlığına göre belirlenir. Özellikle mongol kumaşın en ve boy iplik kalınlığı aynı değildir (ör: Enden üç tel boydan 4 tel kesilir ). Desen ve desen yeri belirlendikten sonra kumaş isteğe göre kasnağa gerilerek ya da gerilmeden sökülmeye başlanır. Bazı desenler ortadan dışa doğru, bazı desenlerde köşeden içe doğru sökülür.
Sökme işlemi ustalık isteyen bir iştir, bu nedenle sökme işlemi yapanlar ile işleme yapan kişiler ayrıdır. Teller sökme işlemi yapılırken dışa doğru çekilir, işleme yapılırken kesilir. Teller kesilirken iri iğne ve jilet kullanılır.
Yatay file suyunun işlenmesi
Maraş File Nakışı suyu, kumaşın sökülme işlemi bittikten sonra kumaşın yatay olan tellerinin tamamıyla sarılmasıdır. Kumaş gergefe gerilir, sökülen teller gerilince atma riski kalmadığı için dibinden kesilir. Saf ipek ip kullanılarak Maraş File Nakışı suyu yatay olarak verev sarma yapılır. Bütün yatay teller oldukça sıkı olacak şekilde desenin telleri bitene kadar sarılır.
Dikey mercimek ajuruyla desen
Maraş File Nakışı suyu bittikten sonra mercimek ajurunu kullanarak desen işlenmeye başlanır. Maraş File Nakışının en büyük özelliği desenin merdiven şeklinde olmayıp iki aşamada oluşması ve artı şeklinde işlenmesidir. Yatay teller Maraş File Nakışı suyu tekniği ile dikey teller ise mercimek ajuru tekniği ile işlenir.
Mercimek ajuru, file suyu sarıldıktan sonra motifi oluşturur. Desenin gerektirdiği karede bir dolamayla başlanır. İlk çubuğa bir dolama atılıp içinden çıkılır; ikinci ve üçüncü çubukta da birer dolama atılıp içinden çıkılır. Dördüncü çubukta dolamanın içine batıldıktan sonra bir dolama yapılarak alt kareye alttan geçilir.
Desene göre mercimek ajuru yapılarak desen tamamlanır.
Rişliyö ile kenar çitimesi
İlmek işlemenin içine doğru dönecek şekilde her ilmeğin içinden geçilerek birer milimlik aralıklarla yapılan bir tekniktir. Bütün desen işlenip bittikten sonra kenarların atmaması, kenar çerçevesinin belirlenmesi ve işlemenin zarafetinin bozulmaması için ince olarak çitime (rişliyö) işlemi yapılır. Çitime (rişliyö) tekniği uygulanmaya köşeden başlanır ve çitime içe (nakışa) dönük olmalıdır.
Köşe ve antika uçlarına susma
Maraş File Nakışı suyu, mercimek ajuru ile desen oluşturulması ve çitime bittikten sonra köşe noktalara ve antika uçlarına ipek işi (susma) yapılır. İpek işi süsleme amaçlı kullanılan bir tekniktir ve iplik sayılarak çalışılır. İşleme sağdan sola doğru ve aşağı yönde ilerler. İpek işi 3 kumaş telini 3 sefer aşağı yönde sarılarak başlanır.
Üst kısmı aynı hizada olacak şekilde 6 kumaş telini 3 sefer aşağı yönde sararak üst kısma çıkılıp 9 tel kumaş teli aşağı yönde 3 sefer sarılır. Üstten üç tel aşağı inerek 6 kumaş teli 3 sefer sarılır. Üstten 6 kumaş teli aşağı inerek 3 kumaş telini 3 sefer sararak işlemenin yarısı tamamlanır.
Bu işlem ilk yaptığımız işlem ile kesişecek şekilde sağdan sola yukarıdan aşağıya doğru, sağ kısmı aynı hizada olacak şekilde 3 kumaş teli 3 sefer, 6 kumaş teli 3 sefer, 9 kumaş teli 3 sefer sarılır. Sağdan 3 kumaş teli giderek 6 kumaş telini 3 sefer, 6 kumaş teli sağdan sola giderek 3 kumaş telini 3 sefer sararak ipek işi tamamlanır.
Antika tekniği
Antika tekniğinde önce kumaştan dört tel çekilir. İplik kumaş kısmına sıkıca tutturulur. Sağdan sola doğru çekilen tellerden dört iplik iğneye alınır ve iğne çekilir. Bu dört kumaş ipliğinin etrafına dolanan iplik çekilerek birleştirilir. Kumaştan dört tel sayılıp iğne kumaşa batırılır; aynı işlem tekrarlanır.
Antika tekniğinin uçlarına ipek işi eklenir. Antika tekniği, desenin süslenmesinde bazen de kenar antikasında kullanılan bir tekniktir. İnce bir şekilde yapılan bu süslemelerle desen tamamlanmış olur.
İpek ayarında ütüleme
İşlenmiş kumaş, ipekli kumaşlar için iki ayarına getirilmiş buharlı ütüyle ütülenerek son haline getirilir.
Yöreyle bağı nedir?
Üretim sürecinin tamamı el işçiliği ile yapılmaktadır. Maraş File Nakışının çok narin olması sebebiyle söküm ve işleme aşamaları ustalık gerektirir. Kahramanmaraş’ta uzun yıllardan bu yana süregelen ustalık nesilden nesile aktarılarak günümüze ulaşmıştır. Dolayısıyla üretim aşamalarının tamamı Kahramanmaraş’ta gerçekleştirilmelidir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Coğrafi işaret markalama yoluyla kullanılır.
341 tescil numaralı Maraş File Nakışı mahreç işareti olarak 10.04.2018 tarihinde tescil edilmiştir.
Denetleme komisyonu; Kahramanmaraş Sevim Şirikçi Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesinden 1 üye, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Geleneksel El Sanatları Bölümünden 1 üye, Kahramanmaraş Suzan ve Abdulhakim Bilgili Halk Eğitim Merkezinden 1 üye olmak üzere toplam 3 kişiden oluşacaktır.
Komisyon yılda en az iki kez ve tüketici şikâyetleri üzerine her zaman denetim yapar. Kontroller şunlardır:
- Nakışın doğru teknikle işlenmesi.
- Sökümün ustalıkla yapılması.
- Kumaşın narin ve ipekli olması.
- İpekli kumaşta saf ipek kullanılması.
- Desen motifinin doğru işlenmesi.
- İpek işinin doğru işlem basamaklarıyla yapılması.
- Kumaşın krem ve renkli ipek ipliklerle işlenmesi.
Denetim komisyonu, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim komisyonu hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
